Źródło i licencja tłumaczenia
AKT TRZECI
SCENA I
Dom Wdowy dopalający się — przed pogorzeliskiem garstka wieśniaczego ludu.
PIERWSZA KOBIETA
Ta nędzarka, ta wdowa ze swoją kokoszą,
W złotej karecie błotem na nas biednych bryzga.
DRUGA KOBIETA
Co się drugim dostało.
STARZEC
Że staruszka podczciwa1, sam nasz ojciec Adam
Mógłby ją wziąć za żonę, lepiej mu przypadła2
Niż Ewa...
PIERWSZA KOBIETA
Bo bez zębów, jabłek by nie jadła.
STARZEC
Ty sama, co tu wrzeszczysz, moja pani miła,
Już by cię dawno szatan pojął do swej chwały,
Gdyby nie ta staruszka.
DRUGA KOBIETA
Także jej winien życie, więc jej nie zazdroszczę,
Dalibóg nie zazdroszczę; wóz sianem wymoszczę
I pojadę w zamczysku odwiedzić staruszkę...
DZIEWCZYNA
Pojadę z tobą, matko.
DRUGA KOBIETA
To narwijże róż polnych i bławatków w życie,
Na wianek dla tej pani.
STARZEC
Widzisz ten pożar?
DRUGA KOBIETA
Cóż stąd — że słomą podbitą
Chatę spalili — cóż stąd?
STARZEC
Chaty, słomy, bławatków i nas...
PIERWSZA KOBIETA
A mówiłam, że oni z biednych chłopków szydzą.
STARZEC
DZIEWCZYNA
To zadzierała nosa!... Widzieliście wczora.
Wstążkę czarną na czole miała zamiast wianka,
Wszystko, by się odróżnić... a w kosach3 równianka4
Nie z białych róż, ze złotych... Twarz niby upiora
Blada... a uśmiech hardy; a kiedy się śmieje,
To ząbków ani widać.
DRUGA KOBIETA
Jedźmy, dziewczyno, wozem do zamku Kirkora...
DRUGA DZIEWCZYNA
DZIEWCZYNA
DRUGA KOBIETA
I pojedzie... Jak do nich mówić po godności?
STARZEC
DRUGA KOBIETA
DZIEWCZYNA
Każą ci na dziedziniec wynieść kawał chleba,
A ty się kłaniasz nisko jak wieko u skrzyni;
A pani z okna plunie. — Ha! mościa grabini5,
Przyniosłam ci kosz jajek. — Wiecie wy, że ona
Była już na grabinię6 z dawna przeznaczona,
Bo miała wziąć za męża Grabka pijanicę.
Wiecie o tym? na Boga... to nie tajemnice,
Zwąchali się z Grabiczem — to dziw, gdzie on siedział?
Nie było go na ślubie.
PIERWSZA KOBIETA
I poszedł do jeziora z rozpaczy.
DZIEWCZYNA
Wisusowi utonąć...
PIERWSZA KOBIETA
Z lasu, jak zwykle wiejską otoczony dziatwą,
Niby kania od wróblów7...
Grabiec wpada na scenę, za nim tłum dzieci.
DZIEWCZYNA
Jeśli dotąd nic nie wie, nie mówcie o niczem;
Narwę grochu na wianek.
odchodzi
DZIECI
Tańcujmy! tańcuj, Grabku!
GRABIEC
STARZEC
GRABIEC
DZIEWCZĘTA
GRABIEC
DZIEWCZĘTA
GRABIEC
DZIECI
Grabiec był osłem...
GRABIEC
Bo mi się zdaje, że liściami szumię.
Gdybym przynajmniej miał tyle gałązek,
Co miałem wczora; nie szczędziłbym wiązek
Na wasze plecy.
DZIECI
GRABIEC
do starca
Czy można to być? — dotąd korą świerzbię! —
Być wierzbą?...
STARZEC
Ale grabinie to nie...
GRABIEC
Wierzbą...
STARZEC
GRABIEC
Bogdaj was diabeł pozamieniał w łozy,
Córki tej wierzby, i piekielne kozy
Wypuścił na was... Ale ja w rozpaczy;
Ja byłem wierzbą...
STARZEC
A byłeś w karczmie?
GRABIEC
To byłem w karczmie.
STARZEC
GRABIEC
STARZEC
śmiejąc się
GRABIEC
pokazując na pogorzelisko
DZIEWCZYNA
GRABIEC
Żyła z córkami?...
DZIEWCZYNA
GRABIEC
DZIEWCZYNA
GRABIEC
DZIEWCZYNA
GRABIEC
Rosą diablica, jak mnie napoiła,
Jeśli tu chata...
DZIEWCZYNA
W twój nos czerwony, kiedyś ty się zmienił
W płaczącą wierzbę.
GRABIEC
Sztokfisz w habicie z diabłem — a gdzie ona?...
DZIEWCZYNA
GRABIEC
DRUGA DZIEWCZYNA
wchodzi z grochowym wiankiem
W ten grochowy wianuszek, w grochowy wianuszek...
rzuca na głowę Grabkowi wianek
DZIECI
Cha! cha! cha! panie Grabku! Grabku, gdzieś ty bywał?
A tu słowik kochance mężulka wyśpiéwał...
DZIEWCZYNY
DZIECI
DZIEWCZYNY
Cha! cha! cha!
DZIECI
Cha! cha! cha!
STARZEC
bierze Grabka za rękę
Ja ci wszystko opowiem.
wyprowadza Grabka
DZIECI
lecąc za Grabkiem
Śpiewały na grabinie — a on rzekł: «Jam wierzba».
Nuż z niego kręcić dudy... Smyknęła dziewczyna!
Cha! cha! cha! wierzba, wierzbie, wierzbiątko, wierzbina.
Dzieci i cały tłum wychodzą za Grabkiem.
SCENA II
Sala pyszna w zamku Kirkora.
Balladyna wchodzi zamyślona w bogatej szacie — z wstążką czarną na czole.
BALLADYNA
sama
Używać... pańskich uczyć się uśmiechów,
I być jak ludzie, którym spadło z nieba
Ogromne szczęście... Wszakże tylu ludzi
Większych się nad mój dopuścili grzechów
I żyją. — Rankiem głos sumnienia10 nudzi,
Nad wieczorami dręczy i przeraża,
A nocą ze snu okropnego budzi...
O! gdyby nie to!... Cicho. — Mur powtarza:
«O! gdyby nie to...»
Wchodzi Kirkor zbrojny z rycerstwem.
KIRKOR
Jakże ci w moim zamczysku?...
BALLADYNA
Wchodzi Fon Kostryn.
KOSTRYN
BALLADYNA
KIRKOR
BALLADYNA
KIRKOR
Przysiągłem święcie taić cel wyprawy.
BALLADYNA
KIRKOR
Nie płacz, najmilsza... bo ci będzie łzawy
Głos odpowiadał nierycerskim echem...
Ani mię trzymaj przymileń uśmiechem,
Bo moje oczy olśnione po słońcu
Drogi nie znajdą... Niech pierś uniesiona
Ciężkim westchnieniem z krągłego robrońcu12
Czarów nie rzuca, niech twoje ramiona
Wiszą ku ziemi jak uwiędłe bluszcze.
BALLADYNA
rzucając się na szyję
Dlaczego jedziesz? czyś poprzysiągł komu?
KIRKOR
BALLADYNA
Bogdaj ogień gromu
Bóg rzucał tobie przed konia podkową;
Może piorunem twój koń przerażony,
Piorunem w bramę powróci zamkową.
Więc ty na długo chcesz zaniechać żony?
KIRKOR
BALLADYNA
Ile w dniu godzin? ile chwil w godzinach?
KIRKOR
Życia na krótko, niechaj odda w czynach,
Co winien Bogu.
BALLADYNA
Pozostać z żoną...
KIRKOR
Muszę odjechać — daj mi białe skronie!
całuje w czoło
Pocałowania dają się oczyma,
A biedne usta, tak jako pierzchliwe
Jaskółki, muszą w lot z białego kwiatka
Chwytać miodową pocałunku muszkę —
Bądź zdrowa, żono... Gdzie jest nasza matka?
Może spi jeszcze, pożegnaj staruszkę:
Nie mogę czekać.
odprowadzając na stronę
Szafuj... i baw się... — daj mi czoło białe,
Jeszcze raz... — żono! nie lubię tej wstążki,
Czoło należy do mnie, czoło całe,
Rozwiąż tę wstążkę...
BALLADYNA
Ślub...
KIRKOR
To wiedz się z Bogiem, ale mi się wyłam
Z takiego ślubu...
BALLADYNA
KIRKOR
Z tobą, kochanko... i to nie na żarty. —
Bądź zdrowa. — Chamy na koń! — niechaj warty
Czuwają w zamku...
do Balladyny
Odchodzi Kirkor i wszyscy prócz Balladyny.
BALLADYNA
sama
Odjechał. Po co? Gdzie? — Sumnienia wężu,
Ty mi powiadasz: «Oto mąż odjechał
Szukać Aliny»... ona w grobie — w grobie?
Lecz jeśli znajdzie grób? — Tak się uśmiechał,
Jakby chciał mówić: «Przywiozę ją tobie,
A zdejmiesz wstążkę, jak przywiozę».
Fon Kostryn wchodzi.
KOSTRYN
Hrabia zaklina, abyś mu przez okno
Posłała uśmiech...
Balladyna staje w oknie i uśmiecha się. Kostryn na stronie.
Żon uśmiechami, sami we łzach mokną.
BALLADYNA
odchodząc od okna
do Kostryna
Ktoś ty, rycerzu?...
KOSTRYN
Warty zamkowej. —
BALLADYNA
Czujność i wierność...
KOSTRYN
Temu, kto służy rycersko i zbrojnie
Tobie, grafini... Otośmy dostali
Zamkowi temu obronę tajemną;
Ach! my oboje będziemy czuwali,
Ja nad aniołem — ty, anioł, nade mną.
BALLADYNA
KOSTRYN
BALLADYNA
KOSTRYN
BALLADYNA
KOSTRYN
W lot się puściłem... dziś obcy... nieznany
Własnej ojczyźnie, sługa w obcym kraju;
Niech to nie będzie moim potępieniem!
Ty także obca...
BALLADYNA
KOSTRYN
odchodzi
BALLADYNA
sama
Z tym cudzoziemcem. — Ja mu nic nie winna —
Szukałam okiem przerażonym w tłumie
Kogoś. — Wierzyłam, że tu być powinna
Bratnia mi dusza... dusza moja... z moją...
Zacząć — jak? Spojrzeć — jeżeli zrozumie,
Przemówić. – Dziwnie, że się ludzie boją
Ludzi jak Boga i więcej niż Boga. —
Będę odważną z ludźmi...
Wchodzi Wdowa ubrana jak w drugim akcie, w świątecznym ubiorze.
WDOWA
Co to się stało? Królewic odjechał?
BALLADYNA
WDOWA
Nazajutrz po ślubie zaniechał
Żoneczki młodej... czyś go zagniewała?
To by źle było! Jakże ty dziś spała,
Gołąbko moja? wszak mówią, że trzeba
Pamiętać zawsze sen na nowym łożu.
Otóż ja śniłam, że do mnie aż z nieba
Przyszła Alina, ot tak niby w morzu
Płynąc w obłoczkach... i rzekła...
BALLADYNA
Różaniec
Mów lepiej, matko.
WDOWA
Włożyć na usta matce?
BALLADYNA
Zamek nie chata, tu zatrudnień chmara,
Tu nie snów słuchać...
Wchodzi Sługa.
SŁUGA
Stoi przed bramą i wykrzyka hardo,
Aby ją puścić przez zamkowe wrota.
A straż złożoną na krzyż halabardą
Zamknęła bramy... Ta chłopianka stara
Z drabiniastego woza bez ustanku
Krzyczy żołnierzom: «Powiedz, mój kochanku,
Matce Kirkora żony, że Barbara,
Jej przyjaciółka, zjeżdża w odwiedziny».
WDOWA
BALLADYNA
WDOWA
BALLADYNA
Czy ci się sprzykrzył zamek?... dobra droga,
Możesz odjechać z tą starą...
WDOWA
Tym drabiniastym wozem? — A! na Boga,
Córko, co mówisz?
BALLADYNA
Każ, matko, wóz ten wyprawić...
WDOWA
z westchnieniem
Powiedzcie, że śpię.
BALLADYNA
do Sługi
Wóz nie odjedzie, rozumiecie — warty
Czuwają w zamku...
WDOWA
do Sługi
Biedy... to stara.
Sługa odchodzi.
Gdyby przyjmować, toby tu jak z roja
Sypało chłopstwo. — Niechaj nas kochają
Z daleka — prawda? Córki rozum mają,
Ty nie głupiutka; kiedy zaczniesz prawić,
To księdza nawet nie zrozumie głowa.
Moja córuniu! każ ty przecie sprawić
Sukienkę matce, bo już ta cycowa
Ma blade kwiatki, a jak tu kobiécie
W szarak się ubrać? Córko! moje życie!
BALLADYNA
Starej kobiecie, lepiej nie wychodzić
Z ciepłej komnaty...
WDOWA
Tak samej siedzieć... Czy ty chcesz zagrodzić
Zamek matuli?...
BALLADYNA
WDOWA
Kocha mię?... prawda, córko? A malina
Na twoim czole? ta plama... o! pokaż...
Czy boli ciebie? Ty nigdy nie kwokasz14,
Kurko, choć boli... a to może boli?...
BALLADYNA
WDOWA
Obmyć nie mogła... o! córko kochana...
To jakaś dziwna i okropna rana,
Bladniesz, by15 o niej wspomnieć...
BALLADYNA
Wspominasz, matko?...
WDOWA
Z dobrego serca...
BALLADYNA
Matko, idź teraz do siebie na wieżę.
WDOWA
BALLADYNA
I pić przyniosą...
WDOWA
BALLADYNA
WDOWA
Będę się bawić... Tylko służalcowi
Każ mi jeść przynieść... nie zapomnij...
odchodzi
BALLADYNA
sama
Piekło!
Mieszam się — bladnę... Ja się kiedyś zdradzę
Przed matką, mężem... Wszystko się urzekło
Na moją zgubę. Ludzie jako szpaki
Uczone mowy, przez okropną władzę
Sprawiedliwości, nie myśląc o mowie,
Tak mówią, jakoby tajnymi szlaki18
Dążyli ciągle w głąb serca. Surowie
Kładą sędziego pytanie: czyś winna?
Krętymi słowy... Matka, mąż, oboje,
I mąż, i matka — ta kobieta gminna...
Trzeba ją kochać, to matka.
Kostryn wchodzi na scenę.
KOSTRYN
Kazałem suto osnuć w złotogłowy.
Dziś dzień poślubny... dziś na dwór zamkowy
Zjadą się liczne pany i rycerze,
Wasale twoi...
BALLADYNA
Gdzie mieszka moja — mamka19 — ona chora,
Snu potrzebuje.
KOSTRYN
Mlekiem poiła twoje usta śliczne?
Ach nie!... Ta chyba bogini niebieska,
Co na błękity lała drogi mleczne20
Tak, że się każda białych piersi łezka
W gwiazdę mieniła i dziś ludziom płonie;
Ta sama chyba na śnieżystym łonie
Ukołysała ciebie...
BALLADYNA
Złote masz usta...
KOSTRYN
Serce. — Kazałem na Gopła pobrzeżu
Zapalić smolne beczki i ogniowe
Słupy; do ognia weselnego lecą
Weseli goście. Czy pochwalasz, pani?
BALLADYNA
KOSTRYN
Jasnym kagańcem i tylko wybrani
Goście do zamku mają być przyjęci.
Właśnie dziś jakiś prostak bez pamięci
Wdzierał się tutaj, kazałem go psami
Poszczwać za wrota... Śmiałek nad śmiałkami,
Psom odszczekiwał ciągle, że znał ciebie,
A w takich ustach to bluźnierstwo srogie.
BALLADYNA
KOSTRYN
Pańskim się włóczą, i szaty ubogie
Łatają nitką wyskubaną z płaszcza
Panów, gdy nadto blisko przypuszczają
Taką hołotę... wyszczekana paszcza.
O! ty go nie znasz... twe usta nie mają
Zgłosek na takie imię — jakiś gbura —
Grabiec...
BALLADYNA
To jak szarańcza.
KOSTRYN
Królowa kwiatów na próżno obwini
Chłopianki ułów, że koło niej brzęczą.
Albo się obwiń niewidzialną tęczą
Przed ludzi okiem; albo znoś cierpliwie
Nasze wejrzenia...
BALLADYNA
Mieszasz się próżno z tymi, co na niwie
Wiejskiej wyrośli... z tysiąca tysięcy
Możesz być pierwszym, byleś tajemnicy
Umiał dochować.
Kostryn przyklęka i całuje kraj szaty.
Zaczerpnąć nieco złota, aby godnie
Gości przyjmować...
KOSTRYN
Kostryn poprzedza z pochodniami Balladynę — wychodzą.
SCENA III
Las przed chatą pustelnika.
Kirkor zbrojny. — Pustelnik z koroną w ręku.
PUSTELNIK
Więc może kiedyś za twoją pomocą
Wróci na Gnezno i niezakrwawiona
Błyśnie ludowi.
KIRKOR
Promienie słońca; dobra wróżba.
PUSTELNIK
Świeć naszej sprawie... Dam ci jedną radę.
Młodziutką żonę pojąłeś, Kirkorze?
KIRKOR
PUSTELNIK
Jeżeli wolna od wad matki Ewy.
Doświadcz ją. Poszlij zapieczętowaną
Skrzynię21 małżonce i srogimi gniewy
Zagroź, jeżeli znajdziesz rozłamaną
Pieczęć małżeńską.
wynosi żelazną skrzynkę
KIRKOR
To moja pieczęć, dwie złote żołędzie
W paszczy dzikowej. Pójdź sam22, wierny sługo.
Wchodzi Sługa.
Będę się bawił, niechaj nie otwiera,
Bo ja tak każę.
Sługa odchodzi.
Ach ty mi szczęścia pokazałeś drogę,
Czynami tylko zawdzięczyć ci mogę.
Żegnaj mi, starcze... Królem cię powitam.
PUSTELNIK
KIRKOR
Odchodzi Kirkor. — Słychać tętent oddalających się koni.
PUSTELNIK
Dwudziestą laty pierwej nie urodził23?...
Byłem na tronie, to kraj cały płodził
Same poczwary; jak niezdatny snycerz24,
Który w kamieniach szuka ludzkiej twarzy
I czyni ludziom podobne kamienie,
Ale bez duszy... Czyliż25 przyrodzenie26,
Nim stworzy, długo o stworzeniu marzy,
Długo próbuje, naprzód27 tworząc karcze28,
A potem ludzi jak Kirkor.
Wchodzi Filon — fantastycznie ubrany.
FILON
Gdzie jest kochanka moja?
PUSTELNIK
FILON
Serca mojego?... Niechaj widzę, jakie
Kwiaty wyrosły z posianej nadziei.
Blade być muszą...
PUSTELNIK
Czemu bezczynny błądzisz w leśnej kniei?
Biegnij z Kirkorem, twoje złote włosy
Odziej żelazną rycerza przyłbicą;
I na tę szalę, która ludzkie losy
Waży na ziemi, rzuć ziarko makowe
Twojego życia... może los przeważy.
FILON
PUSTELNIK
Pierś już wyjadły, a po białej twarzy
Robactwo łazi...
FILON
Jako rzek nimfa, na glinianym dzbanku
Dłonią oparta, dzban malinowemi
Leje gwiazdami i w różowym wianku
Trzyma zaklętą na malin ruczajek
Białą jej postać... zbudzić się nie może;
Oczki, aż listkiem niezapominajek
Z grobu wyrosną, w rubinowe zorze
Mogiły patrzą gwiazdami błękitu.
W grobie się błyszczy.
PUSTELNIK
Co nad kołyską marzeń.
FILON
Nieraz tam błądzi, gdzie zwieszone smutnie
Nad grobowcami brzozy, jako lutnie
Od słowikowej trącane gromady,
Płaczą i szumią listkowymi struny.
Nieraz ją srebrne uplączą piołuny,
Nieraz rozkwitły zatrzyma bławatek;
Nieraz jak dziecko staje — i westchnieniem
Zdmucha cykorii opuszony kwiatek.
Ciało jej leży pod zimnym kamieniem;
Duch na promykach księżycowych pływa
I nieraz płocho te kwiatki obrywa,
Co każdym listkiem liczą szczęścia chwile.
Ach powiedz, starcze... więc ludzie w mogile
Marzą o szczęściu?...
PUSTELNIK
A jeśli wrócisz z grobu, to opowiesz
O tych marzeniach sumnieniom29 zbrodniarzy;
A może będą spali cicho w łożu...
FILON
Jeżeli jaka jaszczurka zielona
Pobiegnie w prawo, to w grobie się marzy...
Jeśli na lewo... to człowiek — nic — kona
I nie śni...
Odchodzi Filon.
PUSTELNIK
Ileż rodzajów nędzarzy
Na biednym świecie — ziemia, to szalona
Matka szalonych — któż to znowu?
BALLADYNA
wbiega prędko
BALLADYNA
PUSTELNIK
BALLADYNA
Że leczysz rany.
PUSTELNIK
Pokaż zranione miejsce.
BALLADYNA
PUSTELNIK
Powinien widzieć...
BALLADYNA
Wyleczyć?
PUSTELNIK
BALLADYNA
Patrz! ha... co?
PUSTELNIK
Krwi... twoja rana... czerwona i sina.
Powiedz mi, jaka, jaka straszna wina
Przyczyną?
BALLADYNA
PUSTELNIK
Wprzód, nim wyleczy.
BALLADYNA
Splamiła czoło.
PUSTELNIK
Kiedy to było?
BALLADYNA
PUSTELNIK
BALLADYNA
PUSTELNIK
Twojego serca. — Czy pod zapłakaną
Wierzbą nie rosły maliny? Mów śmiało;
Żądam od ciebie spowiedniczych zwierzeń.
Czy ta malina była kiedyś białą?
A tyś ją może sama sczerwieniła?
Przyłóż do serca tę, co cię zraniła,
Malinę...
odpycha ją gwałtownie
Wydało...
BALLADYNA
PUSTELNIK
Tyś siostrę zabiła!
BALLADYNA
Przyniosę...
PUSTELNIK
BALLADYNA
PUSTELNIK
Pali... ha?...
BALLADYNA
PUSTELNIK
BALLADYNA
PUSTELNIK
BALLADYNA
PUSTELNIK
BALLADYNA
PUSTELNIK
Aż cienie śmierci na całą twarz padną;
A moje zioła piekłu nie ukradną i bólu...
BALLADYNA
PUSTELNIK
z ironią
Obmyślam leki? czary piekieł trudzę,
Aby tę ranę zmazać z twego czoła.
Chcesz? siostrę twoją umarłą obudzę.
BALLADYNA
PUSTELNIK
Siostra niech siostry zawoła!
Umarła wstanie i tę ranę zmaże.
Chcesz?
BALLADYNA
Na każdej twarzy trzy
Straszniejsze plamy,
Wolę je nosić aż do Boga sądu,
Niż...
PUSTELNIK
Do głębi serca... Niechaj z tego trądu
Lęgną się w mózgu gryzące robaki,
W sumnieniu węże; niech kąsają wiecznie,
Aż umrzesz wewnątrz, a zgniłymi znaki
Okryta, chodzić będziesz jako żywe
Trupy... precz! precz! precz! ty musisz koniecznie
Czekać, co Boga sądy sprawiedliwe
Uczynią z tobą... A coś okropnego
Bóg już przeznaczył, może jutro spełni.
Może odmówi chleba powszednego33,
Może ci włosy kołtunami zwełni,
Potem zabije nie wyspowiadaną
Ogniem niebieskim... Biada! jutro rano
Na murach zamku ujrzysz Boga palec.
Ty jesteś jako zjadliwy padalec,
A jeszcze gorszą plamę masz wyrytą
Na twoim sercu niż na twoim czole.
Co... czyś ty martwa?... Obudź się, kobiéto...
Obudź się... słuchaj.
BALLADYNA
jak ze snu
Że siostra moja zbudzi się?... ja wolę
Umrzeć. — Dlaczego ty się, starcze, wściekłeś?
Biada ci! Biada!
ucieka
PUSTELNIK
sam
W smutnej lasów ciszy
Zbrodnia jak dzięcioł w drzewa bije suche;
A cięcie noża daje takie głuche;
Echo jak topor kata, kiedy rąbie
Głowy na pniaku. Bóg to wszystko słyszy,
Wszystko zamyka w tej okropnej trąbie,
Co kiedyś będzie na sąd wołać ludzi.
Słychać śmiech w lesie.
Wiedźma goplańska z diablików orszakiem
Śmieszy ponure dęby, a z płaczących
Brzóz się najgrawa34.
Słychać odgłos łowów i psów łajanie.
Mglistymi psami mgliste pędzi tury
Błyskawicowym wichrem oślepione.
Pójdę... i łowy przeżegnam, niech giną
Na wieki wieków... Lecz to nierozsądek
Sąsiedztwo diabłów mienić35 w nieprzyjaciół.
Słychać dzwony podziemne.
Wołają z Gopła do Boga o litość
Płaczem wieżowym... Może jaki krzyżyk
Wieży sodomskiej między lilijami
Widać na fali?... Pójdę — nie wytrzymam —
Pójdę przeżegnać miasto potępione;
Może spokojne pod modlitwą starca
Snem cichym zaśnie w pogrobowej fali;
Jak potępiony człowiek, za którego
Dziecię się modli.
SCENA IV
Las jak poprzednio. — Skierka i Chochlik.
CHOCHLIK
SKIERKA
bierze porzuconą na kamieniu koronę
Niechaj na włosach Goplany
Od księżycowych promyków
Błyska jak wianek ogników
Związany włosem i wlany
W gniazdeczko złotych warkoczy.
CHOCHLIK
Grabiec i Goplana wchodzą na scenę.
GRABIEC
Tobie jezioro łożem, a chmura sukienką;
Gdy po lesie przechodzisz, każdy kwiat i drzewo
Wołać by cię powinien: «Chodź, panno ulewo!»
Oraczowi by ciebie mieć nad suchą niwą.
A gdybym ja był kwiatkiem, gorczycą, pokrzywą
Albo rumiankiem, wtenczas wieczną tobie miłość
Przysiągłbym i w małżeńską wstąpiłbym zażyłość.
Ale ja na nieszczęście nie kwiat ani ziele;
Człowiek mięsny, panienko; a moje piszczele
Skórę wychudłą podrą jak ostre nożyce,
Jeśli je mgłą napoję, gwiazdami nasycę.
Więc kłaniam uniżenie36.
GOPLANA
Dziś moja róża na pieńku opada,
Dziś jakiś rybak otruł złotą stynkę37,
Pieszczotę moję; dziś miłą ptaszynkę,
Co mi śpiewała nocą nad jeziorem,
Na srebrnej brzozie, chłop zabił toporem
I drzewo zrąbał...
GRABIEC
Dzisiaj mnie sowito
Wierzbami pod zamczyskiem Kirkora obito;
To prawdziwe nieszczęście, plecy świerzbią. — Ale
Skoro w tym zamku biją, a karmią wspaniale,
Gdy z odkręconych dziobków u rynien w rynsztoki
Płynie jasna gorzałka; więc każą wyroki,
Abym przystał na służbę do kuchni Kirkora.
GOPLANA
Widziałeś serce tej kobiety. Miły,
Czego zażądasz? władzy, bogactw, siły,
Zmienionej twarzy; chociażby kamyka,
Co sprawia cudem, że przed ludźmi znika
Człowiek, jak widmo rozpłynione we śnie;
Wszystko mieć będziesz. Jakże mi boleśnie
Czarami twoje zakupować serce! —
Chceszli38 mieć owe skrzydlate kobierce,
Co noszą ludzi, gdzie myślą zażądać?
O! miły, powiedz?... Czy pragniesz wyglądać
Jako ów rycerz zjawiony na chmurze
Szykom Lechitów? w złocie i lazurze
Od stóp do głowy.
GRABIEC
Miło by mi wyglądać jako król dzwonkowy39,
W koronie, z jabłkiem w lewej, z berłem na prawicy.
na stronie
głośno
Od stopy aż do głowy, jak pan król...
GOPLANA
Lećcie u zorzy
Prosić purpury,
Pereł u róży,
Szafiru u chmury,
U nieba błękitu,
A złota u świtu;
A może gdzie zawieszona
Na niebie tęczowa nić,
To tęczę wziąć na wrzeciona,
I wić, i wić, i wić!
Odbiegają Skierka i Chochlik.
do Grabka
Zakreślony w czarów kole,
Taką moc Goplany da ci
Postać, szaty, rysy, dolę...
GRABIEC
GOPLANA
zakreśla koło
Słyszysz, jak szumi puszcza wesoła,
Jak po gałązkach sosen, leszczyny
Zlatują na dół śpiewne ptaszyny,
Złociste wilgi, gile, słowiki.
Z nimi ciekawe słońca promyki
Spływają do nas przez listki drżące.
Ale się wkrótce niebo zachmurzy,
We mgle przelecą złote miesiące
I gwiazdy blade, jak tuman burzy
Z błyskawicami!
Skierka i Chochlik niosą szaty i koronę.
SKIERKA
GRABIEC
poziewa
GOPLANA
Zaśnij — obudzisz się skoro41.
We śnie cię duchy ubiorą
Na marę twego marzenia.
GRABIEC
kładnąc się
Na tronie... dobrej nocy, synu organisty,
Polecam się pamięci i afekt strzelisty
Łączę...
poziewa
zasypia
GOPLANA
Ja czary piekieł zamówię.
Ściemnia się — czerwone chmury przechodzą i widma otaczają Goplanę odwróconą.
SKIERKA
Wdziej mu złociste obuwie.
Ściemnia się zupełnie. — Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc42.
Zbierz te perełki po trawie
I znów przyszyj na rękawie.
CHOCHLIK
Na drugi bok się przewraca.
SKIERKA
Już się twój miły przetwarzył.
Goplana daje znak — księżyc z jej czoła znika — i światło wraca.
GOPLANA
patrząc na śpiącego
Grabek wstaje z ziemi jak król dzwonkowy.
GRABIEC
poziewając
Co to? włosy na brodzie? — diabła! — siwa broda,
Co to znaczy? w co znowu przewierzgnęły43 biesy?
Jaki płaszcz! — jakie dziwne na piersiach floresy!
Śniło mi się... Dalibóg, nie wiem, co się śniło,
Karczma podobno, piwo z beczek się toczyło,
I był potop, w potopie pływałem jak ryba.
Sztuczka diabla! zrobili ze mnie wieloryba,
Lewiatana w złocistym płaszczu, z brodą siwą.
Ha! chodź tu, moja wiedźmo, moje szklanne dziwo,
Powiedz, kto mnie tak złotem i brodą ozdobił?
Powiedz, co się zrobiło ze mnie?
GOPLANA
GRABIEC
sięga do głowy i znajduje koronę
Sięgnęła ręka głowy, znalazła koronę.
Cudy...
GOPLANA
GRABIEC
Co czapka: kryje uszy. A to?
pokazuje berło drewniane
GOPLANA
Berło twoje.
GRABIEC
Że to berło; niech oko rozumowi sprzyja
I powie, że to berło... Skąd wy tego kija
Wzięli, diabliki moje?
CHOCHLIK
GRABIEC
ze wzgardą
CHOCHLIK
Obywatelem lasu, wierzbą: z królo-drzewa
Filon ułamał gałąź.
GRABIEC
Nosi tę samą korę, którąm44 ja porastał,
I ta kora jest berłem... Ha! to będę szastał
Tym berłem po grzbiecinach. — Ach wielka mi szkoda,
Że się do nieba dostał ojciec golibroda,
Wraz by oszastał długie kędziory na brodzie.
Moja wiedźmo, co chodzisz jak święta po wodzie,
Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawić45?
Nie?... basta... jaki balwierz potrafi się wsławić
Na tej królewskiej brodzie. — Ha... a jeszcze warto
Dać mi jabłko do ręki, a z dzwonkową kartą
Będę chodził po świecie jako ze zwierciadłem.
SKIERKA
Chłopakom z bliskiego sioła46
Bańkę z mydła; a dokoła
Tak piekło słońce, że z głową
I z nogami w kryształową
Siadłem kulkę. — Lecę, lecę...
Wtem banieczka moja złota
Na błękitnej siadła rzece;
I konik polny — niecnota!
Kiedy pod tęczowym szkiełkiem
Usnąłem spokojnie w łódce:
Zbił ją gazowym skrzydełkiem
I uciekł... a ja rozespan,
Na niebieskiej nezabudce47
Ocknąłem się...
GRABIEC
Głupi jak but... bo jabłko, choć jabłko królewskie,
To jabłko, nie zaś żadne migdały niebieskie.
Chochlik daje mu jabłko.
kosztuje
Szołdry48? poddani moi, którym ja panuję?...
GOPLANA
Ptaszyny, drzewa, rosy, tęcze, każdy kwiatek
Jest twoim...
GRABIEC
Słuchajcie mnie... a kodeks niech będzie wykuty
W spróchniałej jakiej wierzbie. Odtąd brać w rekruty49
I żubry, i zające, i dziki, i łosie.
Kwiaty, jeżeli zechcą kąpać listki w rosie,
Niech płacą, rosę puszczam w odkupy50 Żydowi;
Niech mi wódką zapłaci. Każdemu szpakowi
Kazać nie myśleć wtenczas, kiedy będzie gadał...
Zabronić, aby sejmik jaskółczy usiadał
Na trzcinach i o sprawie politycznej sądził.
Wróblów sejmy rozpędzić; ja sam będę rządził
I wieszał, i nagradzał... Jaskółkom na drogę
Dawać paszporta, w takich opisywać nogę,
Dziób, ogonek i skrzydła, i rodzime znaki.
Odtąd nie będą dzieci swych posyłać ptaki
Do niemieckich zakładów, gdzie uczą papugi;
Wyjęte51 sroki, które oddają usługi
Ważne mowie ojczystej. Z cudzych stron osoby,
Jak to: kanarki... śledzić. Na obce wyroby
Nakładam cło... od łokcia tęczy wyrobionej
W kraju słońca, księżyca, białej lub czerwonej
Albo fijoletowej, byleby jedwabnej,
Płacić po trzy złotniki... a od sztuki szwabnej
Płótna z białych pajęczyn...
GOPLANA
GRABIEC
Róża płaci od pączka, od kalin kalina,
Od każdego orzecha zapłaci leszczyna,
Czy to pusty, czy pełny... mak od ziarek maku,
Nie od makówek. Głowa na mnie nie dla znaku52...
GOPLANA
Niechaj zrywają kwiaty, a strzęsioną różą
Osypią, kiedy zaśniesz. Bądź zdrów — do wieczora.
Będę ciebie czekała nad brzegiem jeziora
I płacząc, piosnką płaczu wabiła słowika.
Odchodzi Goplana.
GRABIEC
Hej, poddani!
do Chochlika
Boś głupi.
do Skierki
Błaznem; śmiesz mię, łajdaku, aż z radości pęknę.
Ministrze, gdzie mój powóz?
CHOCHLIK
Czarne — księżycowymi wierzgają podkowy;
I wóz na ciebie czeka Mefistofelowy53;
Ale nie mów Goplanie...
GRABIEC
CHOCHLIK
Nie chce pożyczać z piekła.
GRABIEC
Jeśli diabeł pożycza, bierz, bo takie wozy
Oszczędzają ci butów...
do Skierki
Minister za forysia55... teraz jechać pora.
SKIERKA
GRABIEC
Odchodzą wszyscy.
SCENA V
Sala w zamku Kirkora.
KOSTRYN
sam
Słyszałem tajemniczą spowiedź tej kobiéty
O! szczęście! — teraz pan-em56 złotej tajemnicy;
Mógłbym ją z pałacowej rozkrzyczeć wieżycy
Albo mojemu panu wiernie opowiedzieć,
Albo okropną powieść wyrazami cedzić,
Jako piasek klepsydry, w pani trwożne ucho,
Aż zobaczę skarbnicę tego zamku suchą
Jak czoło Araratu57... Wraca Balladyna.
Mogę mieć ją i skarby. — Szczęśliwa godzina.
staje na stronie
BALLADYNA
wchodzi głęboko zamyślona
Drzewa będą rozmawiać o tym w głuche noce,
Aż straszna wieść urośnie. — O! biedneż wy myśli,
Jak dzieci nierozumne cieniów się lękacie.
Ten starzec słowa moje łączy, składa, zbiera,
I mówi: «Być nie może... ta kobieta młoda
Nie zabiła». A jeśli wie? jeżeli pewny?
A któż w taką rzecz może uwierzyć jak w pacierz?...
Ale jeśli uwierzył — jeśli przechodniowi
Zbłąkanemu opowie straszną zbrodnię pani,
Nim wymówi nazwisko, zlęknie się jak prostak
Zemsty możnego pana. — A może — jeżeli
Dobre ma serce starzec; na końcu języka
Znajdzie litośną radę: Na co ludziom szkodzić?
A może już zapomniał, a ja nierozsądna
Myślę, o czym ten starzec myśleć już poprzestał...
Bo i czymże ja jestem, aby mną się ludzie
Zajmowali, śledzili, chcieli gubić? — Piekło!
Tysiącem słów nie mogę zabić tego słowa: «On wie». —
Na cóżem58 poszła do tego człowieka?
Straciłam się; szatańska ręka mnie zawiodła.
I pomyśleć? że gdyby nie te odwiedziny,
Starzec byłby jak owe ludzi milijony,
Których nigdy na świecie nie spotkałam.
Myśleć, że ta sama godzina trwożnych myśli pełna
Byłaby jak wczorajsze godziny, i może
Spokojniejsza; bo wszakże wiele by się strachu
Przez jeden dzień zatarło tajemniczą ciszą.
Teraz wszystko na nowo odradza się z twarzą
Okropniejszą. — Zazdroszczę tej, co dzisiaj rano
Mną była.
Kostryn zbliża się.
KOSTRYN
Z darami goniec — na rozkazy czeka...
BALLADYNA
Niech je tu złoży. Stój... czy tobie znany
Ów żebrak, który mieszka w lesie, stary?
KOSTRYN
BALLADYNA
Na myśl... gdzie goniec z przysłanymi dary?
Zapewne drogie?
KOSTRYN
Szczodrobliwością... i był na kształt słońca,
Co wszędy żywne rozsypuje blaski...
BALLADYNA
Zawołaj zaraz... zawołaj tu gońca.
Kostryn odchodzi.
Myśl... Na co było pytać się Kostryna
O tego starca?
Wchodzi Kostryn i Gralon.
GRALON
Kirkor pozdrawia...
BALLADYNA
GRALON
BALLADYNA
Przynieść odpowiedź?...
GRALON
Graf dał polecenie,
Abym tę skrzynię z pieczęcią czerwoną
Przyniósł do zamku, i nakazał żenie59,
Tobie, grafini, abyś nie ruszała
Pieczęci jego ni kłódek u wieka,
Aż sam powróci...
BALLADYNA
Jeśli rozumiem głos tego człowieka!
Powtórz.
GRALON
BALLADYNA
Skrzynię okutą i przysłaną w darze
Kazał mi chować aż do dnia sądnego
Zamkniętą?...
GRALON
Nic więcej...
BALLADYNA
Nosisz na karku w skorupie blaszanej,
Aby w niej wróble, jak w dziurawym garku,
Gniazda winęły. — Skrzyni okowanej
Nie ruszać? Ha! ha! w Kirkora podarku
Widzę nieufność, nie zaś wierną miłość.
Ty podły chłopie,
do Gralona
Łączy cię z panem, nie miałbyś odwagi
Ruszyć tej skrzyni? bo ty chłosty, plagi
Czujesz na grzbiecie... Ale ja! małżonka,
Jeżeli zechcę... Gdyby mi szepnęła
Mucha... ha, gdyby cichego skowronka
Głosek podszepnął: «Otwórz», a od dzieła
Szatan odpędzał ognistymi skrzydły,
To wiesz ty, podły służalcze obrzydły,
Że wola moja?
KOSTRYN
BALLADYNA
Chcesz przypominać, że mój mąż ma prawo?
Więc niech doświadcza! co mi tam... Mój Boże,
Gdybym ja była jak inne ciekawą,
To... Ale wy mnie nie znacie, przysięgam!
Ja tak trwożliwa, że nawet w ogrodzie
Po jabłko z drzewa upadłe nie sięgam.
Jeśli mąż zechce, o chlebie i wodzie
Żyć będę, zawsze wesoła, jak wrona
Na cudzym płocie. Anim60 teraz w złości.
Masz, stary,
do Gralona
oto złotówka czerwona,
Weź ją i przepij albo przegraj w kości,
I goń za panem; powiedz, że go czekam
Z niecierpliwością, że łzy po nim ronię;
Że jedwabiami złotymi wywlekam
Szarfę dla niego. Gdzieżeś ty, Gralonie,
Odjechał pana?
GRALON
BALLADYNA
GRALON
BALLADYNA
U pustelnika... Mów — ja ci nagrodzę
Za każde słowo garścią złota — ale
Chcę wiedzieć wszystko... rozumiesz? Wspaniale
Nagrodzę ciebie, ale mów otwarcie.
Choćby co było okropnego — powiedz...
GRALON
Pan jechał przodem na koniu lamparcie,
A my gęsiora jechali za panem...
Wtem nagle pański koń dał w górę słupa,
Jakby się spotkał z ognistym szatanem.
A pan graf z konia rzekł: «Czuć w lesie trupa...»
BALLADYNA
z przerażeniem
GRALON
I pieszo z mieczem pod wierzbę poskoczył.
Na mchu trup leżał — a piersi mu toczył
Wianek żelaznych gadzin...
BALLADYNA
GRALON
Naszej wyprawy — rzekł graf. — Oto leży
Przed nami ścierwo zabitego tura».
BALLADYNA
oddychając
GRALON
Mówił graf Kirkor... my krzyknęli: «Hurra!»
I znowu na koń...
KOSTRYN
Że trup pod wierzbą? a na białym łonie
Trupa żelazne leżały gadziny?
GRALON
KOSTRYN
GRALON
KOSTRYN
Ponad strumieniem? gdzie rosną maliny?
Wszak tak?...
GRALON
KOSTRYN
GRALON
KOSTRYN
Leżał pod wierzbą?
GRALON
KOSTRYN
GRALON
KOSTRYN
Że nie tur... ale... Broń kłamstwa żelazem!
do Balladyny, dobywając miecza
BALLADYNA
z pomięszaniem
KOSTRYN
napadając
GRALON
broniąc się
Biją się — Balladyna zdejmuje miecz ze ściany i zachodząc z tyłu, zabija Gralona.
BALLADYNA
GRALON
Zbrodnia!!!
kona
KOSTRYN
Na tego starca: czy wiesz, co to znaczy?
BALLADYNA
KOSTRYN
Twojego strachu, tajemnic, rozpaczy.
BALLADYNA
KOSTRYN
Mieć głowę...
- podczciwa (daw., gw. forma) — poczciwa, tj. zacna, czcigodna. [przypis edytorski] ↩
- lepiej mu przypadła (daw.) — bardziej mu pasuje (pasowałaby). [przypis edytorski] ↩
- kosy (daw.) — warkocze. [przypis edytorski] ↩
- równianka (gw.) — wianek; kwiaty splecione jeden za drugim w sznur. [przypis edytorski] ↩
- grabini — hrabini, hrabina. [przypis edytorski] ↩
- Była już na grabinię z dawna przeznaczona — chodzi tu o żartobliwą grę słów: grabibi, czyli hrabina, zbliża się dźwiękowo do określenia grabiny, czyli drewna z grabu. [przypis edytorski] ↩
- otoczony (...) niby kania od wróblów — otoczony jak kania przez wróble; kania, tu: gatunek drapieżnego ptaka z rodziny jastrzębiowatych. [przypis edytorski] ↩
- rosnął — dziś popr.: rósł. [przypis edytorski] ↩
- kolasa — kareta. [przypis edytorski] ↩
- sumnienia (daw. forma) — dziś: sumienia. [przypis edytorski] ↩
- brona (daw.) — brama. [przypis edytorski] ↩
- robroniec — zgrubienie od: robron: okrągła suknia dworska z ciężkich tkanin jedwabnych, o konstrukcji kloszowej. [przypis edytorski] ↩
- dowodźca — dowódca. [przypis edytorski] ↩
- kwokać — narzekać. [przypis edytorski] ↩
- by — tu: gdy choćby. [przypis edytorski] ↩
- ciupa — ciasne pomieszczenie, więzienie. [przypis edytorski] ↩
- kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski] ↩
- tajnymi szlaki dążyli — dziś: dążyli tajnymi szlakami (drogami). [przypis edytorski] ↩
- mamka — kobieta, zwykle pochodząca z niższych warstw społecznych, zatrudniana, aby karmiła piersią niemowlę ludzi zamożnych. [przypis edytorski] ↩
- bogini niebieska, co na błękity lała drogi mleczne — Hera, bogini niebios, żona Zeusa w mit. gr. [przypis edytorski] ↩
- zapieczętowana skrzynia — próba ta przypomina tę, której została poddana Pandora. [przypis edytorski] ↩
- pójdź sam (daw.) — chodź tu. [przypis edytorski] ↩
- czemu się (...) dwudziestą laty pierwej nie urodził (daw. forma) — czemu się o dwadzieścia lat wcześniej nie urodził. [przypis edytorski] ↩
- snycerz — artysta-rzeźbiarz specjalizujący się w rzeźbieniu w drewnie, dawniej również w kamieniu. [przypis edytorski] ↩
- czyliż — konstrukcja z partykułą pytającą -li- i partykuła wzmacniającą -ż; inaczej: czy aby, czy może. [przypis edytorski] ↩
- przyrodzenie (daw.) — natura. [przypis edytorski] ↩
- naprzód — najpierw, początkowo. [przypis edytorski] ↩
- karcz — pniak; nadziemna część pnia pozostała po ścięciu drzewa. [przypis edytorski] ↩
- sumnieniom (daw. forma) — dziś: sumieniom. [przypis edytorski] ↩
- wczora (daw.) — wczoraj. [przypis edytorski] ↩
- jeszcze tyle troje (daw.) — jeszcze trzy razy tyle. [przypis edytorski] ↩
- Bogdaj — oby; oby Bóg dał. [przypis edytorski] ↩
- powszednego — dziś: powszedniego. [przypis edytorski] ↩
- najgrawa — naigrywa, wyśmiewa się, szydzi. [przypis edytorski] ↩
- mienić (daw.) — zamieniać, przemieniać. [przypis edytorski] ↩
- kłaniam uniżenie — formuła pożegnania (właśc. kłaniam się uniżenie); tu: żartobliwie, a nawet ironicznie grzeczna. [przypis edytorski] ↩
- stynka — gatunek małej rybki. [przypis edytorski] ↩
- chceszli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; inaczej: czy chcesz. [przypis edytorski] ↩
- król dzwonkowy — figura w kartach do gry. [przypis edytorski] ↩
- krole — dziś: królowie. [przypis edytorski] ↩
- skoro — szybko, wkrótce. [przypis edytorski] ↩
- Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc — Goplana w tej scenie upodabnia się do bóstw kobiecych władających przyrodą; z półksiężycem nad czołem występują Diana oraz Hekate w mit. gr. Postać podobną jak tu Goplana przybiera również Królowa Nocy w Czarodziejskim flecie Mozarta. [przypis edytorski] ↩
- przewierzgnęły — przedzierzgnęły, przemieniły. [przypis edytorski] ↩
- którąm ja porastał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą ja porastałem. [przypis edytorski] ↩
- brody zbawić — pozbawić brody. [przypis edytorski] ↩
- sioło (daw., gw.) — wieś. [przypis edytorski] ↩
- nezabudka — niezabudka; niezapominajka. [przypis edytorski] ↩
- szołdra (daw.) — pogardliwie o człowieku; świnia. [przypis edytorski] ↩
- brać w rekruty — wcielać do wojska jako żołnierzy poborowych. [przypis edytorski] ↩
- puszczać w odkupy — dzierżawić, dawać komuś coś w dzierżawę za okresową opłatą. [przypis edytorski] ↩
- wyjęty — tu: stanowiący wyjątek, niepodlegający prawu obowiązującemu pozostałych. [przypis edytorski] ↩
- głowa na mnie nie dla znaku — głowę mam nie od parady, tj. umiem myśleć. [przypis edytorski] ↩
- Mefistofelowy — należący do Mefistofelesa (jedno z tradycyjnych imion diabła). [przypis edytorski] ↩
- będziesz wiózł z kozy — będziesz powoził zaprzęgiem z kozła (rodzaj siedzenia na przedzie powozu). [przypis edytorski] ↩
- foryś — pachołek usługujący przy powozie. [przypis edytorski] ↩
- pan-em — skrócone: panem jestem. [przypis edytorski] ↩
- Ararat — góra, masyw wulkaniczny leżący w centrum Wyżyny Armeńskiej między jeziorami Wan i Sewan; dziś na terytorium Turcji, w pobliżu granicy z Armenią i Iranem. [przypis edytorski] ↩
- na cóżem poszła — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: na cóż poszłam, po co poszłam. [przypis edytorski] ↩
- żenie (daw. forma) — dziś: żonie. [przypis edytorski] ↩
- Anim (...) w złości — skrót od: ani nie jestem w złości; wcale się nie złoszczę. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Balladyna · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.