I

Przywiązanie Natalii do Suchegodołu wprawiało nas zawsze w zdumienie.

Natalia była mleczną siostrą naszego ojca, która wychowała się z nim razem w jednym domu, a u nas, w Łuniewie, przeżyła całe osiem lat, traktowana jak krewna, a nie jak prosta służąca, dawna dziewka pańszczyźniana. Wciągu tych ośmiu lat, według jej własnych słów, odpoczywała po Suchymdole, po tym, co tam przecierpiała. Lecz nie darmo mówi przysłowie, że natura ciągnie wilka do lasu. Gdy nas wyniańczyła i wykarmiła, Natalia znowu powróciła do Suchegodołu.

Pamiętam jeszcze urywki naszych dziecinnych rozmów:

— Przecież ty jesteś sierota, Natalio, prawda?

— Tak, sierota. Zupełnie tak samo jak i moje państwo. Babcia wasza, Anna Grigoriewna, bardzo wcześnie umarła! Żyła tak długo jak moja matka i mój ojciec.

— Na co oni umarli?

— Śmierć przyszła, to i pomarli!

— Ale dlaczego tak wcześnie umarli?

— Boska wola. Państwo oddali mojego ojca za karę do wojska, a matka umarła przez pańskie indyczki. Ja tam, naturalnie, nie pamiętam tego, ale tak mówili na folwarku: matka miała dozór nad drobiem, no i chowała całe masy indyczek. Kiedyś na wygonie złapał je grad i wybił do ostatniej... A matka jak nie pobiegnie, jak ich nie dopadnie... Popatrzyła, no i ducha oddała.

— A dlaczegoś ty za mąż nie poszła?

— Ot, narzeczony jeszcze nie podrósł.

— Nie, bez żartów!

— Mówią, że podobno pani, ciocia znaczy wasza, nie pozwalała. Za to mnie, grzeszną, panienką przezwali.

— Noo, jaka tam z ciebie panienka!

— Właśnie, panienka! — odpowiadała Natalia, ciemną starczą ręką wycierając wargi, które przebiegły uśmieszek pokrywał siecią zmarszczek. — Przecież jam mleczna siostra Arkadiusza Piotrowicza, druga wasza ciotunia...

W miarę jak podrastaliśmy, z większą uwagą przysłuchiwaliśmy się temu, co mówiono w domu o Suchymdole. Niezrozumiałe dotychczas fakty stawały się jasne i coraz wyraźniej uwypuklały się dziwne szczegóły życia suchodolskiego. Czuliśmy przecież dobrze, że Natalia, która nieomal połowę swego życia przeżyła wspólnie z ojcem, jest dla nas, dla rodowej szlachty, dla panów Chruszczowów, kimś prawdziwie bliskim. A tymczasem okazuje się, że właśnie ci panowie oddali jej ojca „w sołdaty”1, a matkę doprowadzili do takiego stanu lęku i pokory, że serce jej pękło już na sam widok zmarniałych indycząt!

— Bo i prawda — mówiła Natalia — jakże nie miała paść martwa z takiego nieszczęścia? Przecież państwo wygnaliby ją za to aż za Możajsk2!

Potem dowiedzieliśmy się o Suchymdole jeszcze dziwniejszych rzeczy: że „na całym świecie” nie było lepszych i bardziej prostolinijnych państwa, ale też, że nie było i „bardziej gorących”. Dowiedzieliśmy się, że dom w Suchymdole był ciemny i ponury, że obłąkany nasz dziad, Piotr Kiryłowicz, został tam zabity przez własnego syna, Gerwazego, przyjaciela naszego ojca, a kuzyna Natalii. Dowiedzieliśmy się, że z powodu nieszczęśliwej miłości zwariowała również i ciocia Tonia, która mieszkała w jednym z czworaków3 obok zubożałego suchodolskiego folwarku i w zachwyceniu grywała polki-szkotki4 na brzęczącym i dudniącym ze starości fortepianie. Dowiedzieliśmy się, że wariowała także i Natalia, że jeszcze będąc dziewczynką zakochała się na całe życie w naszym nieboszczyku stryju, Piotrze Piotrowiczu, a on zesłał ją na wygnanie do chutoru5 Soszki...

Nasze namiętne marzenia o Suchymdole były zupełnie zrozumiałe. Dla nas był on tylko poetycznym wspomnieniem przeszłości. A dla Natalii...? Przecież kiedyś, jakby w odpowiedzi na jakąś swoją utajoną myśl, powiedziała z wielką goryczą:

— Cóż! W Suchymdole siadano do stołu z dyscypliną6! Strach wspominać!

— Jak to z dyscypliną? Z harapami7? — zapytaliśmy.

— To przecie to samo — odpowiedziała.

— A po co?

— A na wypadek jakby się kto kłócił...

— To w Suchymdole ciągle się kłócono?

— Oj, nie daj Boże! Ani jeden dzień nie przeszedł bez awantury! Wszyscy byli jak ten proch...!

Zamieraliśmy z wrażenia na te słowa i z zachwytem patrzyliśmy na siebie. Przez długi czas wyobrażaliśmy sobie potem ogromny ogród, wielki folwark, dom o sękatych dębowych ścianach pod ciężkim, poczerniałym ze starości słomianym dachem, i obiad w jadalni tego domu. Wszyscy siedzą za stołem, jedzą, rzucając kości psom na podłogę, a z ukosa patrzą na siebie i każdy ma na kolanach harap. Marzyliśmy o tych złotych czasach, kiedy dorośniemy i także będziemy jedli obiad z harapami na kolanach. Rozumieliśmy jednakże doskonale, że Natalii te harapy nie sprawiały radości. A jednak wróciła z Łuniewa do Suchegodołu, do źródła swoich ponurych wspomnień. Nie miała tam ani własnego kąta, ani krewnych; obsługiwała też w Suchymdole już nie dawną swoją panią, ciocię Tonię, lecz żonę nieboszczyka Piotra Piotrowicza. Ale cóż, Natalia nie mogła żyć bez tego folwarku.

— Cóż robić, przyzwyczajenie! — mówiła skromnie. — Gdzie igła, tam, widać, musi być i nitka. Gdzieżeś się urodził, tam też będziesz pracował...

Nie tylko ona przywiązana była do Suchegodołu, zresztą nie było to już przywiązanie, lecz coś daleko głębszego, daleko silniejszego. Boże, jakże namiętnie lubiła wspomnienia i jak gorąco przywiązana też była do Suchegodołu i reszta naszej służby! A już o cioci Toni, o ojcu, to nawet nie ma co mówić!

Ciocia Tonia mieszkała w nędzy, w chałupie. Suchydół pozbawił ją szczęścia, rozumu i ludzkiego wyglądu. Ale wbrew namowom ojca nie dopuszczała nawet myśli, aby porzucić gniazdo rodzinne i zamieszkać w Łuniewie.

— Lepiej kamienie tłuc!

Ojciec nasz był człowiekiem beztroskim; zdawać by się mogło, że dla niego nie istnieje żadne przywiązanie. Lecz i w jego opowieściach o Suchymdole przebijał głęboki smutek. Dawno już przeniósł się z Suchegodołu do Łuniewa, majątku naszej babki Olgi Kiryłówny. Lecz niemal do śmierci skarżył się ciągle na swoje życie:

— Ostatni już Chruszczow pozostał teraz na świecie, a i ten nie mieszka w Suchymdole!

Prawda, zdarzało się często, że zaraz potem zamykał się, spoglądając przez okno na pole i nagle, uśmiechając się ironicznie, zdejmował ze ściany gitarę.

— Ale i ten Suchydół także dobry, bodajby sczezł! — dodawał z taką samą szczerością, z jaką mówił przed chwilą.

Lecz duszę miał suchodolską, chłopską, duszę całkowicie we władzy wspomnień, we władzy stepów, dawnych form życia, tego starodawnego rodzinnego bytu, który w Suchymdole łączył ze sobą wieś, służbę i dwór. Prawda, że my, Chruszczowowie, jesteśmy starą rodową szlachtą wpisaną do ksiąg aż do szóstego pokolenia, że wśród naszych legendarnych przodków było wielu magnatów krwi litewskiej oraz kilka tatarskich książątek. Odbiło się to w nas nieraz. Lecz w rzeczywistości — jesteśmy chłopami. Mówią, że stanowiliśmy i stanowimy do dziś jakąś oddzielną kastę. Ale czyż wszystko to nie jest o wiele prostsze? Na Rusi8 byli chłopi bogaci, byli i biedni; biednych nazywano panami, a drugich — pańskimi pańszczyźnianymi; ot i cała różnica. Krew Chruszczowów od wieków mieszała się z krwią służby i wsi. Kto spłodził Piotra Kiryłowicza? Podania różnie o tym mówią. Kto był rodzicem Gerwazego, jego zabójcy? Od dzieciństwa słyszeliśmy zawsze, że był nim Piotr Kiryłowicz. Skąd pochodziły tak uderzające różnice w charakterze ojca i stryja? I o tym różnie mówią. Natalia była mleczną siostrą ojca; on zaś i Gerwazy wspólnie na krzyż przysięgli sobie wieczną przyjaźń... Dawno już, dawno nadszedł dla Chruszczowów czas, aby poczuli pokrewieństwo swoje ze wsią i ze służbą.

Zarówno ja, jak i siostra moja, długie lata byliśmy pod urokiem staroświecczyzny Suchegodołu, który nas pociągał. Służba, wieś i dwór stanowiły w Suchymdole jedną wspólną rodzinę, którą rządzili nasi praszczurowie, co jeszcze w dalszych pokoleniach daje się odczuwać. Życie rodziny, rodu, klanu jest bardzo głębokie, zadzierzgnięte w tajemnicze węzły, często nawet pełne grozy, lecz siłę stanowi właśnie ta ciemna jego głębina, ta przeszłość i legendy. Suchydół nie posiada piśmiennych dokumentów i pamiątek więcej niż pierwsze lepsze koczowisko baszkirskie9 na Rusi, a legendy zastępują wszelkie pisane pamiątki. Lecz pieśni i podania to trucizna dla słowiańskiej duszy! Gdzież służba nasza, dawni chłopi pańszczyźniani, marzyciele i leniuchy mogliby ulżyć duszy, jak nie w naszym domu? Piotr Piotrowicz umarł młodo, Kłaszy Markowny nikt nie uważał za Chruszczową, chociaż nawet i ona, z domu Ganieszyna, chętnie mówiła: „Nasza Chruszczowska krew...”. Jedynym przedstawicielem suchodolskich panów był mój ojciec. Pierwsze słowa, które nauczyliśmy się wymawiać, były w języku właściwym dla Suchegodołu. Pierwsze opowiastki, pierwsze piosenki, które nas wzruszały, także były suchodolskie lub Natalii. A zresztą któż by potrafił tak śpiewać jak ojciec, uczeń naszych chłopów, śpiewać z tak beztroskim smutkiem, z tak dobrotliwym wyrzutem, z tak bezbronnym oddaniem się „wiernej i wytwornej swej pani”? Czy umiał kto tak opowiadać jak Natalia? I któż był nam bliższy niż suchodolscy chłopi?

Chruszczowowie, jak każda rodzina długo żyjąca wspólnym i bliskim bytem, słynęli od wieków z waśni i wzajemnych sporów. A gdyśmy byli jeszcze dziećmi, wybuchła taka kłótnia pomiędzy Suchymdołem a Łuniewem, że ojciec blisko przez dziesięć lat nie przestąpił progu rodzinnego domu. Dlatego też jako dzieci nie widzieliśmy nigdy dokładnie Suchegodołu. Byliśmy tam tylko raz jeden i to w przejeździe do Zadonska10. Lecz przecież sny niekiedy silniejsze są od jawy. I mglisto ale niezatarcie zapamiętaliśmy długi letni dzień, jakieś falujące pola i zarośniętą wielką drogę, która oczarowała nas swą dalą i stojącymi gdzieniegdzie wierzbami pełnymi dziupli; zapamiętaliśmy ul na jednej z takich wierzb, stojący wśród zbóż, ul, zostawiony na wolę boską pośród pól, u skraju zapuszczonej drogi; zapamiętaliśmy szeroki zakręt pod górę, ogromny nagi wygon, na którym przysiadły biedne kurne11 chaty, a dalej żółcące się kamieniste parowy za chatami, zaś na ich dnie biel kamieni i żwiru... Pierwszy wypadek, który nas przeraził, zdarzył się także w Suchymdole: zabójstwo dziadka przez Gerwazego. Słuchając opowieści o tym morderstwie, majaczyliśmy bez końca o żółtych, ciągnących się gdzieś w dal jarach. Zdawało się nam nieustannie, że właśnie tamtędy uciekał Gerwazy po dokonaniu tego strasznego czynu, zanim zaginął „jak klucz wrzucony do morza”.

Chłopi suchodolscy odwiedzali Łuniewo nie w takich celach jak dworscy, ale raczej z powodu ziemi; lecz i oni wchodzili do naszego domu niby do własnego. Kłaniali się ojcu w pas, całowali go w rękę, po czym, zarzuciwszy czuprynami, trzykrotnie całowali się z nim, z Natalią i z nami prosto w usta. Przywozili w prezencie miód, jajka, ręczniki. My zaś, wychowani wśród pól, wrażliwi na zapachy, a chciwi na nie tak samo jak na pieśni i podania, zapamiętaliśmy na zawsze ten specjalny przyjemny aromat jakby konopi, który czuliśmy, całując się z suchodolcami. Zapamiętaliśmy i to, że podarunki ich pachniały starą stepową wioską: miód — kwitnącą gryką i dębowym przegniłym ulem, ręczniki — stodołami i kurnymi chatami z czasów dziadka... Suchodolscy chłopi niczego nie opowiadali. I cóż mieliby do opowiadania! Nie istniały wśród nich nawet podania, mogiły były bezimienne, a jedno życie niczym się nie różniło od drugiego, takie było ubogie i nie pozostawiało po sobie śladu! Albowiem owocem pracy i trudów tych ludzi był tylko chleb, taki prawdziwy chleb, który się jada. Kopali stawy w kamienistym łożysku dawno wyschniętej rzeczki Kamionki, lecz stawy to rzecz niepewna — przecież także wysychają. Budowali osiedla, lecz i osiedla ich nie trwały długo: od najmniejszej iskierki spalały się do cna... A więc cóż pociągało nas wszystkich, a zwłaszcza Natalię, do tego nagiego ugoru, do tych chat i jarów, do zniszczonego dworu w Suchymdole? Czyż nie działo się to dzięki owym starodawnym węzłom rodzinnym, dzięki naszej krwi przepojonej czarem stepu?