II

Zwyczaj nakazuje zwracanie się do nianiek i do starych dworskich służących po imieniu z dodaniem imienia ojca1, ale ją nazywano zawsze tylko po imieniu: z początku Natasza, później Natalia. Nie była podobna do niańki, przez całe życie pozostała prawdziwą chłopką. Zresztą i Suchydół mało był podobny do zazwyczaj opisywanych szlacheckich gniazd.

Suchydół, który uformował duszę Natalii i zawładnął jej życiem, ów dwór, o którym tyle słyszeliśmy, dane nam było ujrzeć dopiero wówczas, gdyśmy już byli prawie dorośli.

Pamiętam ten przyjazd, jakby to było wczoraj. Kiedyśmy pod wieczór dojeżdżali do Suchegodołu, lunął nagły deszcz z ogłuszającymi piorunami i oślepiająco szybkimi błyskawicami, wijącymi się po niebie na kształt ognistych wężów. Czarno-fioletowa chmura przesunęła się ciężko na północny zachód i majestatycznie przysłoniła pół nieba naprzeciwko nas. Równina zbóż zieleniała na jej ogromnym tle zadziwiająco wyraźnie i płasko jakąś martwą bladością; niska mokra trawa na wielkiej drodze była niezwykle jaskrawa i świeża. Konie, również mokre i jak gdyby raptownie wychudłe, człapały po granatowym błocie, błyskając podkowami, a bryczka sunęła z wilgotnym szelestem kół tnących gęstą maź... I nagle na samym zakręcie do Suchegodołu ujrzeliśmy wśród wysokiego wilgotnego żyta dużą dziwaczną postać w kapocie i zawoju, postać niby starca czy staruszki, bijącej suchą gałęzią łaciatą bezrogą krowę. Gdyśmy się zbliżyli, sucha gałąź poszła szybciej w ruch i krowa, opędzając się ogonem, wybiegła niezdarnie na drogę. Stara baba zaś, krzycząc coś, ruszyła w stronę bryczki i zbliżywszy się, przysunęła do nas swą bladą twarz. Pocałowaliśmy ją, patrząc ze strachem w czarne obłąkane oczy, czując dotknięcie śpiczastego zimnego nosa i mocny zapach chałupy. „Czy to nie Baba-Jaga we własnej osobie”, pomyśleliśmy, „czy to Iwan Groźny2 wstał z grobu...?”. Ale na głowie Groźnego sterczał wysoki kołpak z jakiegoś brudnego gałgana, a na nagie ciało włożona była obszarpana i do pasa mokra kapota, nie zakrywająca suchych piersi. Krzyczał zaś ten Groźny tak, jakbyśmy byli głusi i jak gdyby miał zamiar wywołać zaciekłą kłótnię. Po tym krzyku poznaliśmy, że to ciocia Tonia. Jakoś wesoło, po pensjonarsku i z zachwytem zaczęła też na nasz widok krzyczeć Kłasza Markowna, osoba tęga, niziutka, z siwą bródką, z niezwykle żywymi oczkami, siedząca przy otwartym oknie w domu o dwóch dużych gankach, robiąca na drutach skarpetkę, i bez okularów, podniesionych na czoło, patrząca na wygon, który łączył się z podwórzem. Na prawym ganku stała Natalia, drobna, opalona, w łapciach, w wełnianej czerwonej spódnicy i w szarej koszuli, wyciętej przy ciemnej pomarszczonej szyi; ukłoniła nam się nisko z łagodnym uśmiechem. Pamiętam, że spojrzawszy na tę szyję, na chude obojczyki i na zmęczone smutne oczy, pomyślałem: „To ona chowała się wspólnie z naszym ojcem...”. Dawno to było, dawno, ale działo się właśnie tutaj, gdzie z dziadkowego dębowego domu, wielokrotnie spalonego, został budynek obecnie taki niepozorny, a z ogrodu uchroniły się krzaki i kilka starych brzóz oraz topoli, zaś z gospodarskich zabudowań — chata, stodoła, gliniana drwalnia oraz lodownia zarosła piołunem i łopuchem... Zapachniało samowarem, posypały się pytania; ze stuletnich kredensów wydobyto kryształowe miseczki konfitur, złote łyżeczki, cienkie ze starości jak liść klonowy, suche owoce w cukrze zachowane na wypadek przybycia gości. I w czasie gdy zawiązywała się rozmowa szczególnie serdeczna po długich nieporozumieniach, my, młodzież, poszliśmy myszkować po na wpół ciemnych pokojach, szukając balkonu i wyjścia do ogrodu.

Aż czarne ze starości, proste i ordynarne było wszystko w tych pustych niskich pokojach, które zachowały to samo przeznaczenie, jakie miały za życia dziadka, a które zbudowano z owych resztek starego dworu, gdzie niegdyś mieszkał. W kącie kredensowego wisiał duży obraz świętego Merkuriusza Smoleńskiego3, tego samego, którego żelazne sandały i hełm przechowywane są w starodawnym smoleńskim soborze. Słyszeliśmy, że Merkuriusz był mężem sławnym, wezwanym do ocalenia Smoleńszczyzny4 od Tatarów, a stało się to na zlecenie ikony Matki Bożej Patronki Podróży5, która wówczas przemówiła... Pobiwszy Tatarów, święty zasnął, a wtedy wrogowie ucięli mu głowę, on zaś, wziąwszy ją w swe ręce, przyszedł do bram miasta, aby o wszystkim obwieścić ludowi. Strachem przejmował ten suzdalski6 obraz, przedstawiający człowieka bez głowy, trzymającego w jednej ręce martwy posiniały czerep w hełmie, a w drugiej — ikonę Patronki Podróży. Był to, jak mówiono, ulubiony obraz dziadka; przeżył kilka pożarów, pękł w ogniu, lecz okuty był jeszcze grubo w srebro, a na odwrocie wypisany miał rodowód Chruszczowów wraz z ich tytułami. Na zharmonizowanych z nim ciężkich drzwiczkach zamykających ikonę wisiały u góry i u dołu równie masywne żelazne zasuwy. Deski podłogi w salonie były niezwykle szerokie, ciemne i śliskie, okna małe, z zasuwanymi szybami. Z sali, bliźniaczo podobnej, a jedynie trochę mniejszej od owej, w której Chruszczowowie siadywali do stołu z dyscyplinami, przeszliśmy do bawialni. Naprzeciw drzwi balkonowych stał tu niegdyś fortepian, na którym grywała ciocia Tonia zakochana w oficerze Wojtkiewiczu, koledze Piotra Piotrowicza. Dalej otwierały się szeroko drzwi do narożnego pokoju, zastawionego kanapami i otomanami7, gdzie zaczynały się kiedyś pokoje dziadka...

Wieczór był ponury. Wśród chmur, za skrajem wyrąbanego sadu, za na wpół pustym gumnem8 i za srebrzystymi topolami rozjarzały się błyskawice, ukazując na chwilę różowawo-złote zwały. Ulewa nie ogarnęła snać9 lasu Troszyna, ciemniejącego daleko za sadem na pochyłości wzgórza za jarami. Płynął stamtąd suchy i ciepły zapach dębów, zmieszany z wonią listowia, z wilgocią łagodnego wiatru, przebiegającego po wierzchołkach brzóz, jedynych, które ocalały z alei, po wysokich pokrzywach, zielskach i krzewach wokoło balkonu. Głęboka cisza wieczora, cisza stepu na zapadłej prowincji rosyjskiej panowała nad wszystkim...

— Państwo pozwolą na herbatę! — zawołał na nas czyjś ściszony głos.

To była ona: uczestniczka i świadek tego dawnego życia, główna jego wyrazicielka, Natalia. A za nią, uważnie przypatrując się nam obłąkanymi oczami, lekko zgarbiona i ceremonialnie sunąca po ciemnej gładkiej posadzce, szła jej pani. Zawoju z głowy nie zdjęła, ale zamiast kapoty miała teraz na sobie staromodną wełnianą suknię, na ramiona zarzuciła wyblakły jedwabny szal.

— Ou êtes-vous, mes enfants?10 — wołała, uśmiechając się i mizdrząc, a głos jej donośny i ostry jak głos papugi dziwnie rozlegał się po pustych ciemnych pokojach.

Rozczarowanie nasze było ogromne! Przecież tak długo chciwie słuchaliśmy opowieści o Suchymdole! Wszyscy o nim mówili tak, jakby to była siedziba wielkoksiążęca, a w zamian za to ujrzeliśmy niedostatek, biedę oraz zdziczałą kobietę, której postać przybieraliśmy dotychczas w szaty romantyzmu. Nie przedstawialiśmy sobie wprawdzie Suchegodołu według wzorów, jakie mieliśmy przed oczami w majątkach Larinów czy Ławreckich, będącymi czymś w rodzaju oaz w tej okolicy, ale wszystkie podania, wszystkie poetyczne opowieści o Suchymdole zgasły dla nas tego wieczora w tej biednej zapuszczonej głuszy. Dalecy byliśmy jeszcze wówczas od prawdy! Ale teraz znamy ją dobrze. Tak jest: mieszkańcy Suchegodołu nie byli zdolni ani do normalnej miłości, ani do zwykłej nienawiści, ani do rozsądnego przywiązania, ani do zdrowego życia rodzinnego, ani do pracy, ani do współżycia. Prawie wszyscy z pokolenia w pokolenie cierpieli na cielesne lub duchowe niedomogi, a wraz z nimi ich najbliżsi. Kronika suchodolska pełna jest bezsensownych i straszliwych podań. My w niej jesteśmy ostatnim ogniwem, zerwaliśmy wszelkie nici wiążące nas z tą ziemią. Zniknie też niezadługo na zawsze nazwisko Chruszczowów. Ale, doprawdy, myśl o tym teraz mnie tylko cieszy. Przeszłość Suchegodołu pozwoliła nam poznać jego duszę. Przeszłość ją zresztą stworzyła. Jeszcze dokładniej i jaśniej niż w teraźniejszości uwydatniły się w niej prawdziwie słowiańskie cechy, zgubnie odmienne od dusz innych ludzi.

Ojciec nasz uważany był za pana Suchegodołu, ale w rzeczywistości on również był jego niewolnikiem, jego również zmarnowało to miejsce. We dworze suchodolskim ojciec wyróżniał się spośród wszystkich; nawet z twarzy nie był podobny do innych Chruszczowów. Ale zaiste suchodolska nieumiejętność przystosowywania się do ludzkiego życia występowała i w nim również, w tym potomku degenerującego się rodu. Gotów był oddać ostatnią swą koszulę innym, ale czyż zdarzyło się choć raz jeden, aby dar ten nie przepadł nadaremnie, lecz dostał się w ręce rozsądne i pracowite? Dobry był jak dziecko, a wściekle zapalczywy jak zwierzę. Surowym okrzykiem można go było niekiedy doprowadzić do strachu i uspokojenia, ale czasami mógł z pustymi rękami rzucić się na uzbrojony tłum. Z natury miał umysł żywy i bystry, ale jakoś tak się często zdarzało, że z dziesięciu jego słów osiem bywało bez sensu. Powiedziawszy stanowczo i sobie, i otaczającym: „W ten sposób powinienem zrobić to a to”, w tejże chwili robił akurat odwrotnie. Nie znosił logiki i ciągłości w rozważaniach, a optymizm i namiętne marzenia co chwila ustępowały w jego duszy miejsca zupełnej beznadziejności... Gdy sprawy mu się wikłały, gdy splątywały w węzeł nie do rozwiązania, robił kilka rozpaczliwych wysiłków, by wybrnąć z sytuacji, ale zazwyczaj kończyło się to tym, że rzucał wszystko na los szczęścia. Do trzydziestego roku życia nie brał do ust ani kropli alkoholu, ani cybucha, a po trzydziestce zaczął tak pić i palić, że nikt mu nie dorównał w całym powiecie. O ile drobnostkowo skąpy i podejrzliwy był Piotr Piotrowicz, o tyle bezsensownie hojny i ufny był ojciec. I zdawać by się mogło, że całe jego życie skierowane jest tylko na to, żeby nie ominąć ani jednej możliwości, mogącej przygotować torby żebracze i jemu na starość, i nam na okres naszej młodości.

Gdyśmy się urodzili, w domu naszym panowała już wielka bieda, a myśmy się dziwili, że „tak raptownie przyszła!”. „Czyżby przyczyna jej”, rozmyślaliśmy, „polegała na zerwaniu więzów pomiędzy pańszczyźnianym chłopstwem a panem?”. Szybkość, z jaką znikały z powierzchni ziemi stare szlacheckie gniazda, wydawała się niezrozumiała. Myślę teraz, że może przypisywano im wówczas zbyt wielkie znaczenie, mówiąc o ich starości, trwałości i... pańskości? Można było przecież nazywać nas, chłopów, panami feudalnymi; można było wierzyć w silne podstawy Suchegodołu, nie bacząc na pierwotność jego życia. W przeciągu kilku lat — nie wieków, lecz lat! — do cna zniszczały pozory owego dostatku, którym pyszniły się nasze dawne czasy. Jakaż przyczyna tego? Może ta, że Suchydół nie miał żadnych silnych podstaw, lecz panowała tu tylko gnuśność? Może ta, że zagłada degenerującego się mieszkańca była zgodna z jego duszą, z jego pragnieniem tej zagłady, samozatraty i unicestwienia, zgodna z jego strachem przed życiem...?