III

W zniszczonym dworze panował ten sam czar, który żył w Natalii, w jej chłopskiej prostocie, w całej jej przepięknej a godnej pożałowania duszy, zrodzonej przez Suchydół.

W starej bawialni z pochyloną podłogą pachniało jaśminem. Przegniły, szaro-niebieski ze starości balkon, z którego w braku stopni trzeba było zeskakiwać, tonął w pokrzywach, bzach i bluszczach. W upalne dni, kiedy słońce dopiekało, kiedy spaczone szklane drzwi były otwarte i wesoły blask od nich migotał w mętnym owalnym zwierciadle wiszącym na ścianie naprzeciwko balkonu, ciągle przypominał nam się fortepian cioci Toni, stojący niegdyś pod owym lustrem. Grywała na nim, patrząc na pożółkłe nuty, których tytuły wypisane były z ozdobnymi zakrętasami. A z tyłu stał on, oparłszy lewą rękę na biodrze, mocno zaciskając szczęki i chmurnie ściągając brwi. Do bawialni wlatywały prześliczne motyle w perkalowych jaskrawych sukienkach, w japońskich ubiorach, w czarno-liliowych aksamitnych szalach. I kiedyś, przed odjazdem, on ze wzburzeniem uderzył ręką jednego z nich, lękliwie przysiadłego na fortepianie. Został po nim tylko srebrzysty pył. Ale po kilku dniach, gdy dziewczęta starły go przez głupotę, ciocia Tonia dostała spazmów... Wychodziliśmy z bawialni na balkon, siadaliśmy na ciepłych deskach i rozmyślaliśmy, rozmyślali... Wiatr, przebiegający po ogrodzie, przynosił nam jedwabisty szelest brzóz o atłasowo białych pniach, poplamionych czernią, i o szeroko rozrzuconych zielonych gałęziach. Wietrzyk, szumiąc i szeleszcząc, przylatywał od pól... Zielono-złota wilga krzyczała donośnie i radośnie, goniąc ponad białymi kwiatami za gadatliwymi kawkami, zamieszkującymi liczną rodziną rozwalone kominy i ciemne poddasza, gdzie pachną stare cegły, a na kopce szaro-fioletowego pyłu padają przez okienka smugi złotego blasku... Chwilami wiatr przycichał, pszczoły sennie łaziły po kwiatach przy balkonie, wykonując swą nieśpieszną pracę, i w ciszy słychać było tylko jednostajny, szemrzący szelest listowia srebrzystych brzóz, niby nieprzerwany szmer drobnego deszczu. Błądziliśmy po ogrodzie i zaszywaliśmy się w najodleglejsze gęstwiny. Tutaj na jego skrajach, łączących się wprost ze zbożami pól, w pradziadowej łaźni z zapadłym sufitem, tej samej, w której Natalia przechowywała lusterko skradzione Piotrowi Piotrowiczowi, mieszkały białe króle. Jak miękko wyskakiwały na próg, jak zabawnie, ruszając wąsami i rozdwojonymi wargami, zezowały szeroko rozstawionymi wytrzeszczonymi oczkami na wysoką tatarkę, na krzaki lulku i zarośla pokrzywy, zagłuszające tarninę i dzikie wiśnie! A w na wpół otwartym spichrzu mieszkał puchacz. Siedział na poprzecznej belce, wybrawszy sobie najciemniejsze miejsce, podniósłszy śpiczaste uszy i wytrzeszczając żółte ślepe oczy — wyglądał dziko i podobny był do diabła. Słońce zachodziło daleko za ogrodem wśród morza zbóż, zbliżał się spokojny jasny wieczór, kukułka kukała w lesie Troszyna, gdzieś nad łąkami żałośnie dzwoniły owieczki starego pastucha Stiopy... Puchacz siedział i czekał na przyjście nocy. W nocy wszystko spało: i pola, i wieś, i dwór. A wówczas puchacz bez przerwy płakał i stękał. Zataczał niedosłyszalne koła nad spichrzem, nad ogrodem, przylatywał do chaty cioci Toni, lekko przysiadał na dachu; krzyczał boleśnie... Wtedy ciocia budziła się na swej ławce przy piecu.

— Jezusie najsłodszy — szeptała, wzdychając — zmiłuj się nade mną.

Muchy pod sufitem gorącej ciemnej chaty brzęczały senne i niezadowolone. Co noc budziło je co innego: to krowa czochrała się bokiem o ścianę chaty; to szczur przebiegał po klawiszach fortepianu, dźwięczących urywanie, a poślizgnąwszy się, spadał w czerepki1, troskliwie składane przez ciocię Tonię w kącie; to stary czarny kot o zielonych oczach wracał skądś późno do domu i leniwym głosem prosił o wpuszczenie; to znów przylatywał puchacz, przepowiadający swymi krzykami nieszczęście. I ciocia, starając się przezwyciężyć senność, odpędzając muchy włażące jej w ciemnościach do oczu, klnąc i szepcąc modlitwy, wstawała, po omacku szukała czegoś na ławkach, trzaskała drzwiami i wyszedłszy na próg, rzucała na chybił trafił w gwiaździste niebo kamieniem. Puchacz, z szelestem potrącając skrzydłami słomę, zrywał się z dachu i zapadał gdzieś nisko w ciemności. Prawie dotykając ziemi, płynnie wracał do spichrza i podleciawszy, siadał na jego szczycie, a po chwili do dworu znowu dobiegał jego płacz. Przez chwilę siedział cicho, jakby sobie coś przypominając, po czym raptownie wydawał jęk zdumienia, po którym milknął... Ale już po sekundzie zaczynał histerycznie hukać, śmiać się i znowu milknął... I znowu zanosił się stękaniem, łkaniem, szlochem... A noce ciemne, ciepłe, z liliowymi chmurkami, spokojne były, tak bardzo spokojne! Sennie płynął szelest śpiących topoli, nad czarnym lasem Troszyna słabo migały błyskawice, pachniało ciepłem i suchą dębiną. Obok lasu, nad polem owsa, na czystym kawałku nieba pomiędzy chmurami świecił błękitnym mogilnym blaskiem Skorpion2, niby srebrny trójkąt.

Do dworu wracaliśmy późno. Nasyciwszy się rosą, świeżością stepu, zapachem polnych kwiatów i traw, ostrożnie wchodziliśmy na ganek i wkradaliśmy się do ciemnego przedpokoju. Często zastawaliśmy tu Natalię na modlitwie przed obrazem Merkuriusza. Bosa, maleńka, stała przed nim ze skrzyżowanymi rękami, szeptała coś, robiła znaki krzyża, biła pokłony niewidocznemu w ciemności świętemu, a wszystko to było tak proste, jakby Natalia rozmawiała z kimś bliskim, prostym, dobrym i łaskawym.

— Natalia? — wołaliśmy na nią z cicha.

— A co? — odpowiadała równie cicho i prosto, przerywając modlitwę.

— Dlaczegóż ty do tej pory nie śpisz?

— Toż w grobie dosyć się naśpimy...

Siadaliśmy wówczas na parapecie i otwieraliśmy okno, a Natalia stała obok, splótłszy dłonie. Błyskawice migały tajemniczo, oświetlając ciemne pokoje; gdzieś daleko, w rosie na stepie, wołała przepiórka. Kaczka, przebudziwszy się na stawie, kwakała jakoś ostrzegawczo i lękliwie...

— Ze spaceru?

— Tak.

— No cóż, zwyczajnie, jak młodzi... My też, bywało, przez całe noce do świtu chodziliśmy... Czasem jak jedna zorza wygnała z domu, to dopiero druga sprowadzała...

— Dobrze żyło się tu dawniej?

— Dobrze...

I następowało długie milczenie.

— Czego ten puchacz, nianiu, tak krzyczy? — pytała siostra.

— Nikt mu nie każe... Śmierci na niego nie ma! Żeby to go choć panicz strzałem ze strzelby spłoszył. Po prostu aż strach na człowieka sprowadza: czy nieszczęścia jakiego nie wykrzyczy? I panienkę ciągle przeraża. Ona taka przecież ogromnie lękliwa!

— A od czego ciocia zachorowała?

— Wiadomo: łzy, łzy i smutek... Potem zaczęła się modlić... A coraz gorsza była dla nas, dziewczyn, i coraz bardziej gniewała się na braci...

Przypominając sobie harapy, pytaliśmy:

— Więc nie żyli w przyjaźni?

— Jakże nie w przyjaźni? W dużej! A najwięcej po tym, jak panienka zachorowała, jak dziadek umarł, jak wszystko przeszło na młodych panów i jak ożenił się nieboszczyk Piotr Piotrowicz. Gorące to było państwo, czysty proch!

— I bili służbę często?

— O, takiego zwyczaju to u nas nie było! Ja kiedyś zasłużyłam na karę, ale Piotr Piotrowicz kazał mi tylko głowę ostrzyc nożycami, co owce strzygą, włożyć śmiertelną koszulę i wyprawić do chutoru...

—- A cóżeś ty takiego złego zrobiła?

Ale odpowiedź rzadko kiedy następowała szybko i bezpośrednio. Niekiedy Natalia opowiadała z zadziwiającą prostotą i dokładnością, niekiedy zacinała się i nad czymś zamyślała, potem wzdychała leciutko, a myśmy poznawali po jej głosie, nie widząc w ciemnościach twarzy, że Natalia smutnie się uśmiecha.

— Ano, byłam winna... Już przecież opowiadałam... Młoda byłam i głupia. „Na moją biedę, na grzech śpiewał słowiczek w sadzie...”.3 Wiadomo, takie tam sprawy... Dziewczyńskie...

— Nianiu — prosiła przymilnie siostra — powiedz nam te wiersze do końca. — Ale Natalia mieszała się. — To nie wiersze, a taka piosenka... Ale ja już teraz nie pamiętam...

— Nieprawda, nieprawda!

— No, to jak chcecie...

I szybko dopowiadała:

„Na mój grzech”, nie, nie tak, „na moją biedę, na grzech, śpiewał słowik w sadzie... W noc parną, w noc ciemną głupia spać się nie kładzie”...

— Ale tam nie było „głupia”, tylko jakoś inaczej.

— A właśnie, że „głupia”.

Zrobiwszy wysiłek, siostra pytała:

— Bardzo byłaś zakochana w wuju, nianiu?

A Natalia odpowiadała niechętnie i krótko:

— Bardzo.

— I wspominasz go zawsze w swoich modlitwach?

— Zawsze...

— Mówią, że zemdlałaś, kiedy cię wieźli do Soszek?

— Tak. My, dworscy, strasznie byliśmy delikatni... Miękka w nas była dusza, żadnego porównania z prostym robotnikiem! Kiedy mnie zabrał Jewsiej Bodulia, to aż otępiałam ze zmartwienia i ze strachu... W mieście o mało mnie nie zatknęło z nieprzyzwyczajenia. A jak wyjechaliśmy w step, strasznie mi się tęskno i żałośnie zrobiło! Po drodze spotkaliśmy oficera takiego podobnego do pana, że aż krzyknęłam i zaraz potem upadłam, i leżałam jak martwa! Dopiero kiedy mi wróciła przytomność, patrzę: jadę na wozie... Dobrze mi teraz, myślę sobie, po prostu jak w niebie!

— To znaczy, wuj bardzo był surowy?

— Nie daj Boże!

— Ale przecież ciocia chyba najgorsza była ze wszystkich?

— Ano tak, tak. Przecież mówię: nawet ją do świętego wozili. Nacierpieliśmy się z nią, nacierpieli! Mogłaby spokojnie żyć. I jak jeszcze żyć! Po pańsku. Ale ona taka dumna była! No i padło jej na rozum!Ach, jak ją ten Wojtkiewicz kochał! No, a patrzcie...

— A dziadek?

— Cóż dziadek! Dziadek słaby miał rozum. A i jemu się przecież przytrafiło, naturalnie... Wtedy wszyscy byli jak ten ogień... Ale za to dawniejsze państwo nie pogardzało nami! Ojczulek wasz, bywało, ukarał za coś Gerwazego przy obiedzie. I to słusznie! A wieczorem, już w czeladnej z nim baraszkował, na bałałajce4 grał.

— A powiedz, nianiu, jaki był ten Wojtkiewicz? Przystojny?

Natalia zamyślała się.

— Nie, nie chcę kłamać. Taki sobie, podobny do kałętka5. I poważny, stateczny. Ciągle jej wiersze czytał, ciągle straszył: „Zobaczysz”, powiada, „jak umrę, przyjdę do ciebie”...

— Dziadek przecież także z miłości zwariował?

— To po babce... Ale to inna sprawa, panienko. Zresztą i dom nasz taki był ponury, niewesoły... No, niech go tam Bóg ma w swojej opiece... Ot, posłuchajcie moich głupich słów...

I nieśpiesznym szeptem Natalia zaczynała długą, długą opowieść.

Były w niej i żarty, i niedopowiedzenia, i odbiegania od przedmiotu; była żywość, zamyślenie i niezwykła prostota. Ale jednocześnie pociągało w niej jeszcze coś innego: tajemniczość i surowy śpiewny szept. A górę nad tym brał jakiś odwieczny smutek i wszystko przeniknięte było uczuciem prastarej wiary w przeznaczenie oraz przekonania nieświadomego, niejasnego, lecz stałego, że każdy z nas powinien wziąć na siebie rolę wyznaczoną mu przez los.