IV

Jeżeli można wierzyć podaniom, to pradziad nasz, człowiek bogaty, przesiedlił się spod Kurska1 do Suchegodołu dopiero na starość, gdyż nie lubił tej okolicy, głuszy i lasów. Przecież nawet przysłowie głosi: „W dawnych czasach wszędzie lasy”. Ludzie, przechodzący dwieście lat temu naszymi drogami, przedzierali się przez gęste bory. Wśród lasów też płynęła rzeczka Kamionka, wijąc się pomiędzy wzgórzami; wśród lasów leżały i wieś, i dwór, i pagórkowate pola dookoła. Ale już za czasów pradziadka zaczęło być inaczej i widok się zmienił. Rozciągnęła się tu na wpół stepowa płaszczyzna i nagie skłony wzgórz, a na polach rosło żyto, owies, gryka. Na wielkiej drodze spotykało się z rzadka wierzby pełne dziupli, a na wzgórzu suchodolskiem — tylko biały krzemień. Z lasów ocalał zaledwie jeden: Troszyna. Zachował się tylko przepiękny park, szeroka aleja z siedemdziesięciu rozłożystych brzóz, wiśniowy sad, tonący w pokrzywach, olbrzymie zarośla malin, akacji, psich bzów i nieomal cały gaj srebrzystych topoli na krańcu ogrodu przechodzącego wprost w pola zbóż. Dom miał dach słomiany, ale tak gruby, ciemny i trwały, że nie mogłoby się z nim porównać nawet żelazo. Okna dworu wychodziły na podwórze, gdzie po obydwu stronach ciągnęły się budynki gospodarcze i czworaki, a za podwórzem zieleniał niezmierzony wygon i szeroko rozsiadła się dworska wieś, duża, uboga i... niefrasobliwa.

— Zupełnie taka jak i państwo! — mawiała Natalia. — Państwo też o nic się nie kłopotało, nie było gospodarne, ale i nie chciwe. Szymon Kiryłowicz, brat dziadkowy, podzielił się z nami: sobie wziął więcej i co lepsze, a nam zostawił tylko Soszki, Suchydół i dodał czterysta dusz2. Ale z tego prawie połowa pouciekała...

Dziadek Piotr Kiryłowicz słaby był na umyśle. Zestarzał się wcześnie i umarł, mając lat czterdzieści pięć. Ojciec często opowiadał, że Piotr Kiryłowicz zwariował dlatego, że pewnego dnia, gdy spał na dywanie w sadzie pod jabłonią, nagły huragan strząsnął na niego cały grad olbrzymich jabłek. Ale w czeladnej tłumaczono sobie, według słów Natalii, sprawę tę inaczej: mówiono, że dziad zachorował z tęsknoty wkrótce po śmierci babuni, kobiety wielkiej piękności; że wieczorem w przeddzień jej śmierci huragan, który zaskoczył śpiącego Piotra Kiryłowicza, naprowadził go na myśl o jego własnym bliskim końcu i przyczynił się do obłąkania. Piotr Kiryłowicz, barczysty brunet o czarnych, roztropnych i łagodnych oczach, podobny trochę do cioci Toni, pozostał obłąkany do końca życia. Jak mówiła Natalia, dawniej nie wiedziano, co robić z pieniędzmi, toteż chory chodził po domu w safianowych3 trzewikach i barwnym szlafroku, zatroskany niedosłyszalnymi krokami, i rozglądając się podejrzliwie, wsuwał złote monety w szczeliny dębowych bierwion.

— To dla Toniusi na posag — mawiał, gdy go na tym przyłapywano. — Zawsze tak bezpieczniej, moi drodzy, bezpieczniej... Ale zresztą, jeżeli nie chcecie, proszę bardzo, nie będę więcej chował...

I znowu wtykał pieniądze pomiędzy belki albo przesuwał ciężkie meble w sali lub bawalni — ciągle czekał na czyjś przyjazd, chociaż sąsiedzi prawie nigdy nie bywali w Suchymdole. Niekiedy skarżył się na głód i sam sobie przyrządzał zupę: niezdarnie tłukł i rozcierał w drewnianej misie zieloną cebulę, wkruszał do niej chleb, zalewał to gęstym pieniącym się mlekiem i wsypywał tyle grubej szarej soli, że zupa stawała się gorzka i niemożliwa do zjedzenia. A kiedy po obiedzie życie we dworze zamierało, kiedy wszyscy rozchodzili się po ulubionych zakątkach i kładli się na długo spać, osamotniony Piotr Kiryłowicz, nieśpiący nawet w nocy, nie wiedział, co ze sobą zrobić. Nie mogąc znieść samotności, zaglądał do sypialń, do sieni, do pokojów dziewcząt i ostrożnie wołał:

— Arkasza, śpisz? Toniusia, śpisz?

A na gniewny okrzyk: „Niechże mi ojciec, na miłość boską, da spokój!”, pośpiesznie uspokajał:

— No śpij, duszyczko, śpij, śpij! Ja ciebie nie budzę...

I odchodził. Mijał kredensowy, gdyż lokaje to „ludzie bardzo ordynarni”, a po dziesięciu minutach znowu zjawiał się na progu i wołał jeszcze ostrożniej, wymyślając różne brednie: że przez wieś ktoś przejechał powozem z dzwonkami, „Czy to nie Piotruś na urlop z pułku?”, że się zbiera straszna gradowa chmura...

— Bardzo się, gołąbek, bał takiej burzy — opowiadała Natalia. — Byłam jeszcze małą dziewczynką z warkoczykami, a pamiętam. Dom nasz był jakiś taki czarny, niewesoły, no niech go tam! A dzień letni długi bywa niczym rok... Służby mieliśmy mnóstwo, samych lokajów pięciu... Po obiedzie państwo, wiadomo, kładło się, a my za nim także... Dziewuchy, bywało, w swojej izbie postukają dla fasonu po obiedzie klockami do robienia koronek, postukają, napuszczą puchu (u nas się ciągle pierzyny napychało) i już się kładą, gdzie która może. A lokaje to wprost byli bezczelni; siedzą sobie w kredensowym, plotą bicze, wiążą sieci na przepiórki, rżną na bałałajkach. I tyle całej roboty! A potem najedzą się tłokna4 z lemieszką5 i spać! Piotr Kiryłowicz omijał ich, a zwłaszcza nie przechodził blisko Gerwazego. Czasem zawołał: „Lokaje! Lokaje! Śpicie?”. A Gerwazy podnosił głowę ze skrzyni i pytał: „Chcesz, żeby ci pokrzywy w mordę napchać?”. „Do kogo ty to mówisz, próżniaku jeden?”. „A do złego ducha, panie, tak mi się ze snu zwidziało...”. Więc Piotr Kiryłowicz przychodził częściej do nas. „Arkasza, śpisz? Natka, śpisz?”. Aż się człowiek zrywał i trząsł się cały... A on na to: „No śpij, duszyczko, śpij, ja ciebie budzić nie będę...”. I pójdzie, pochodzi po sali, po bawialni, popatrzy przez okna do ogrodu, czy nie zbiera się na burzę... A burze to, co prawda, dawniej zrywały się często. I to burze straszne. Czasem, bywało, jak nie zakrzyczy po obiedzie wilga, jak nie zaciągnie się niebo za ogrodem chmurami... W domu wtedy robi się ciemno, chwasty i wysoka pokrzywa zaczynają szeleścić, indyczki z indyczętami gdzieś się pochowają pod balkon... Aż strach bierze! A Piotr Kiryłowicz, ojczulek, wzdycha, żegna się, zapala świeczkę przed obrazami, wiesza w oknie ręcznik po nieboszczyku pradziadku... Bałam ja się tego ręcznika, och, bałam się śmiertelnie! Albo weźmie nożyczki i rzuci za okno. To przede wszystkim, to najważniejsza rzecz: nożyczki pomagają na burzę. Ale potem, bywało, człowiek do pasa się poparzył, kiedy pan kazał włazić po nie w pokrzywy, w ten ogień, co taki rósł u nas ogromny!

W suchodolskim dworze było weselej, kiedy w nim mieszkali Francuzi. Z początku zjawił się jakiś „Lui” Iwanowicz, mężczyzna w szerokich spodniach zwężonych u dołu, z długimi wąsami i marzącymi niebieskim oczami, zaczesujący włosy na łysinie od jednego ucha do drugiego i bez miłosierdzia bijący służbę cybuchem... Z nim razem zjawiła się podeszła już w wieku, wiecznie zziębnięta mademoiselle6 Sisi... We wszystkich pokojach huczał wtedy głos „Lui”, wrzeszczącego na Arkaszę: „Icz i fięcej ne fracaj!”. W szkolnym pokoju słychać było: „Maître corbeau sur un arbre perché...”7, a na fortepianie uczyła się grać Tonia. Francuzi byli w Suchymdole przez osiem lat, a potem, żeby się Piotrowi Kiryłowiczowi nie nudziło, zostali w nim nawet wówczas, gdy dzieci odwieziono do gubernialnego miasta, i opuścili go dopiero przed samym ich powrotem na trzecie wakacje. Kiedy owo lato przeszło, Piotr Kiryłowicz nigdzie już nie wyprawił ani Arkaszy, ani Tonieczki; uważał, że wystarczy wysłanie tylko Piotrusia. I dzieci na całe życie zostały pozbawione i nauki, i dozoru...

— Ja byłam najmłodsza z nich wszystkich — mawiała Natalia czasami. — No, a Gerwazy i wasz ojczulek to byli prawie rówieśniki i, znaczy, wielkie przyjaciele-koledzy. Tylko, prawdę ludzie mówią, że wilk źle żyje z koniem. Zaprzyjaźnili się, przysięgli sobie tę przyjaźń na wieki wieków, nawet krzyżykami się zamienili, a Gerwazy wprędce8 i naumyślnie o mało ojczulka waszego nie utopił w stawie! Gorący był, a przy tym pierwszy majster do różnych łajdactw. „Jakże to będzie”, powiada kiedyś do panicza, „to pan wyrośnie i będzie mnie bił?”. „Ano będę”. „O nie!”. „Jak to nie?”. „A no tak...”. I wymyślił taką rzecz: nad stawem, na samym skłonie góry, stała beczka, a Gerwazy nauczył Arkadiusza Piotrowicza włazić w nią i tulać się w dół. „Najpierw panicz”, powiada, „potem ja...”. A panicz pomachał, wlazł do beczki, odbił się i jak po-o-szedł...! Prosto w wodę! Matko Boża, królowo nieba! Tylko się za nim kurz podniósł niby słup dymu! Łaska boża, że niedaleko byli pastuchy...

Dopóki w Suchymdole mieszkali Francuzi, dom miał wygląd zamieszkały. Za życia babki byli w nim jeszcze gospodarze, była władza i posłuszeństwo, były pokoje reprezentacyjne i do codziennego użytku, były dni powszednie i święta. Stan ten utrzymywał się jeszcze przy Francuzach. Ale gdy ci wyjechali, dom został zupełnie pozbawiony panów. Dopóki dzieci były małe, pierwsze miejsce pozornie zajmował jednak Piotr Kiryłowicz. Ale czyż mógł on zaradzić złemu? Kto właściwie panował — on nad służbą czy służba nad nim? Fortepian zamknięto, znikł obrus z dębowego stołu... Jadano teraz bez obrusa, a obiad podawano o najrozmaitszych porach. Sfora chartów nie dawała przejść w sieni. Nikt się nie troszczył o czystość, toteż ciemne belki ścian, ciemne podłogi i sufity, ciemne ciężkie drzwi i odrzwia, stare obrazy, zajmujące swymi suzdalskiemi obliczami cały kąt w sali — wszystko sczerniało teraz do reszty. Nocami, zwłaszcza w czasie burzy, kiedy ogród szumiał pod deszczem, oblicza ikon rozśniały się od czasu do czasu; migoczące różowo-złote niebo nad ogrodem jakby się na chwilę otwierało, a potem, wśród trzasku, wśród ciemności, uderzały pioruny... W nocy straszno było w starym dworze, a w dzień — sennie, pusto i nudno. Z biegiem lat Piotr Kiryłowicz stawał się coraz słabszy, coraz mniej znaczył w domu, a właściwą gospodynią stała się starowina Daria Ustinowna, mamka dziadka. Ale władza jej niewiele się różniła od władzy pana, a ekonom Demian nie wtrącał się do prowadzenia domu; jego rzeczą była gospodarka rolna, o której mawiał niekiedy z leniwym uśmieszkiem: „No cóż! Ja tam nie krzywdzę moich państwa!”. Toniusia podrosła, już biła Darię Ustinownę, ale dziewuchy miały ją jeszcze za nic. Ojciec, dorastający młodzieniec, nie myślał o Suchymdole: szalał na punkcie polowania, bałałajki i miłości do Gerwazego, który, chociaż uważany był za lokaja, ale po całych dniach przepadał z nim gdzieś w jakichś błotach Mieszczerskich9 albo w wozowni, gdzie się wspólnie doskonalili w grze na harmonii i bałałajce.

— Myśmy już wiedzieli — mówiła Natalia — że pan w domu to jedynie sypia. Ale jeżeli nie śpi, na pewno jest albo na wsi, albo w wozowni, albo na polowaniu. W zimie bywały zające, jesienią lisy, latem przepiórki, derkacze. Panicz siadał sobie na lekką bryczuszkę, zarzucał strzelbę na ramię, wołał Dianę i z Bogiem. Jednego dnia do Środkowego Młyna, drugiego na Mieszczerskie błota, trzeciego w step! A zawsze z Gerwazym. Już to on pierwszy namawiał do wszystkiego, a opowiadał, że panicz ciągnie jego. Arkadiusz Piotrowicz kochał tego swego wroga po prostu niby prawdziwego brata, a ten, im dalej, tym więcej drwił z niego. Czasem panicz powie: „Wiesz co, Gerwazku, zagrajmy na bałałajkach! Naucz mnie, proszę cię na wszystko, tej piosenki Zaszło czerwone słońce za lasem... A Gerwazy patrzy na niego, puszcza dym przez nos i mówi kpiąco: „Mówić to jeszcze mało. Niech pan przedtem pocałuje mnie w rękę”. Arkadiusz Piotrowicz aż zblednie i jak się nie zerwie, jak go nie trzaśnie z całej siły w pysk...! A on tylko głową rzuci i robi się jeszcze więcej ponury, niby rozbójnik jaki... „Wstawaj, niegodziwy!”. Gerwazy wstaje, przeciąga się jak chart, pluszowe spodnie na nim wiszą... Milczy. „Przeproś!”. „Przepraszam, panie!”... A panicz aż się dusi i nie wie, co dalej mówić. „Teraz to «pan»!”, krzyczy. „To ja z tobą obchodzę się jak z równym... Czasem myślę, że duszę za ciebie oddałbym... A ty co...? Ty mnie naumyślnie doprowadzasz do gniewu? Naumyślnie?”

— Dziwna rzecz! — mówiła Natalia. — Z panicza i z dziadka szydził Gerwazy, a ze mnie panienka. Panicz, a prawdę mówiąc i sam dziadek, ogromnie lubili Gerwazego, a ja znów, kiedy wróciłam z Soszek i trochę się opamiętałam po moim grzechu, przepadałam za panną.