V

Od owego grzechu zaczęła się jej miłość. I cała suchodolska dusza ujawniła się w tej miłości.

Z harapami zasiadano do stołu już po śmierci dziadka, po ucieczce Gerwazego, po ożenieniu się Piotra Piotrowicza oraz po tym, gdy ciocia Tonia zwariowała i uważała się za oblubienicę Najsłodszego Jezusa, potem, gdy Natalia wróciła z owych Soszek. Właśnie z powodu miłości ciocia zwariowała i za miłość Natalia została zesłana.

Nudne ciężkie czasy dziadka minęły i zaczęło się panowanie młodych. Piotr Piotrowicz, nieoczekiwanie przeniesiony w stan nieczynny, powrócił do Suchegodołu, a przyjazd jego okazał się zgubny w skutkach zarówno dla cioci Toni, jak dla Natalii.

Obydwie się zakochały i nawet nie wiedziały, jak to się stało.

Zrazu wydawało im się tylko, że życie teraz zrobiło się jakoś weselsze. Po raz pierwszy poczuły, że są dziewczętami i całkowicie poddały się urokowi tego odkrycia.

Piotr Piotrowicz z początku zmienił życie w Suchymdole na świąteczne i pańskie. Przyjechał z kolegą Wojtkiewiczem, przywiózł ze sobą kucharza, wygolonego pijaka o wodnistych, błyszczących oczach, spoglądającego zezem pogardliwie na zzieleniałe, powyginane formy do galaret, na ordynarne widelce i noże. Piotr Piotrowicz chciał pokazać towarzyszowi, jaki jest gościnny, hojny i bogaty, lecz robił to nieumiejętnie i jakoś infantylnie. Zresztą był jeszcze prawie dzieckiem, chłopcem bardzo na pozór delikatnym i ładnym, lecz z natury surowym i okrutnym, śmiałym i pewnym siebie, którego można było z łatwością doprowadzić do łez z zakłopotania, a wówczas długo nosił w sobie utajoną złość do tego, kto sprawił, że tak się zmieszał.

— Pamiętam, bracie Arkadiuszu — powiedział przy obiedzie pierwszego dnia swego pobytu w Suchymdole — pamiętam, że mieliśmy w piwnicy niezłą maderę1?

— Jaką maderę?!

A Gerwazy bezczelnie i z uśmiechem popatrzył na Piotra Piotrowicza.

— Jaśnie pan raczył zapomnieć! — powiedział do Arkadiusza, nie starając się nawet skryć uśmieszku. — Tak jest, madery było tyle, że nie wiedzieliśmy, gdzie ją podziać. Ale myśmy ją, głupi, wypili. Wino pańskie, a my je z głupoty, zamiast kwasu...

— A to co?! — krzyknął Piotr Piotrowicz i ciemny rumieniec zalał mu twarz. — Milczeć!

— Tak, tak, Piotrusiu! — podchwycił z uciechą dziadek. — Dość tego! — wykrzyknął radośnie cienkim głosem i o mało się nie rozpłakał. — Nawet wyobrazić sobie nie możesz, jak on mnie poniża! Myślałem już kilka razy, żeby się podkraść i rozbić mu głowę miedzianym tłuczkiem... Jak Boga kocham, takem myślał! Ja mu kiedy aż do nasady wbiję kindżał2 w bok!

Ale Gerwazy natychmiast znalazł odpowiedź.

— Słyszałem — rzekł, spochmurniawszy — że za to jest ciężka kara. Bo i mnie także nieraz do głowy przychodzi, że pora jaśnie panu na tamten świat!

Piotr Piotrowicz opowiadał, że tylko ze względu na obecność obcego człowieka powstrzymał się wobec takiej niespodziewanej a bezczelnej odpowiedzi. Rozkazał tylko Gerwazemu: „Wynoś mi się w tej chwili!”, a potem zawstydził się nawet tej gwałtowności i, śpiesznie przepraszając Wojtkiewicza, patrzał na niego z uśmiechem swymi czarującymi oczami, których nie mógł zapomnieć nikt, kto znał Piotra Piotrowicza.

I nie mogła ich też zapomnieć bardzo długo Natalia. Szczęście jej było niezwykle krótkie, a któż mógł przewidzieć, że zakończy się ono podróżą do Soszek, owym najdonioślejszem zdarzeniem w jej życiu?

Chutor Soszki istnieje do dzisiaj, chociaż dawno przeszedł w ręce kupca z Tambowa3. Pośrodku pustej równiny stoi tam długa chata, stodoła, gumno i studnia z żurawiem, a wokoło ciągną się plantacje arbuzów. Tak samo wyglądał chutor za czasów dziadka. Mało też zmieniło się miasto leżące po drodze z Suchegodołu.

Przewina Natalii polegała na tym, że — zupełnie niespodziewanie dla siebie samej — ukradła składane, oprawne w srebro lusterko Piotra Piotrowicza. Pewnego dnia zobaczyła owo lusterko; poczuła się nim tak oczarowana (jak zresztą wszystkim, co należało do Piotra Piotrowicza), że nie mogła się oprzeć pokusie. Przez kilka dni, zanim zorientowano się, że zwierciadełko zginęło, żyła oszołomiona przestępstwem, które popełniła, we władzy swej strasznej tajemniczy i skarbu, podobnego do owego czerwonego kwiatka z bajki4. Kładąc się spać, prosiła Boga, żeby noc minęła jak njaprędzej, żeby przyszedł ranek. W domu było świątecznie — ożył i napełnił się czymś nowym i cudnym wraz z przyjazdem panicza. takiego pięknego, eleganckiego, wypomadowanego, w wysokim czerwonym kołnierzu przy mundurze, z twarzą smagłą. a tak delikatną jak u panienki. Świąteczny nastrój był nawet w przedpokoju, gdzie spała Natasza. Zeskakując o świcie ze skrzyni, przypomniała sobie od razu, że świat jest dlatego radosny, że przed progiem czekają na oczyszczenie tak leciutkie butki, iż nosić je mógłby choćby carski syn... A najbardziej świątecznie i strasznie było za sadem w opuszczonej łaźni, gdzie leżało schowane podwójne lusterko w ciężkiej srebrnej ramie... I tam, gdy wszyscy jeszcze spali, biegła Natasza ukradkiem po zroszonych trawach... Biegła, żeby się rozkoszować posiadaniem skarbu, żeby go wynieść na próg, otworzyć w gorącym porannym słońcu i napatrzeć się na siebie do zawrotu głowy, a potem znów go ukryć, schować i pobiec z powrotem... I później cały ranek potem usługiwała temu, na którego nie śmiała nawet podnieść oczu. A przecież dla niego oglądała się w lustrze, w szalonej nadziei, że mu się może spodoba.

Ale bajka o czerwonym kwiatku skończyła się prędko, bardzo prędko. Skończyła się hańbą i wstydem, dla którego określenia nie ma dość silnych słów, jak myślała Natasza, gdyż wszyscy odkryli najtajniejszy skarb, jaki skrywała w swej duszy. Skończyło się na tym, że sam Piotr Piotrowicz kazał ostrzyc ją i oszpecić — ją, która się stroiła, czerniła brwi przed lusterkiem i stwarzała jakąś słodką tajemnicę, jakąś niebywałą bliskość pomiędzy sobą a nim. On sam odkrył jej przestępstwo i zrobił zwykłe złodziejstwo z głupiego wybryku dworskiej dziewczyny, którą w śmiertelnej koszuli, z twarzą zapuchniętą od płaczu, w obecności całej służby wsadzono na wóz od gnoju i pohańbioną, oderwaną raptownie od wszystkiego, co jej było bliskie, wywieziono do jakiegoś nieznanego strasznego chutoru, w odległy step. Wiedziała, że ma tam pilnować kurcząt, indyczek i ogrodu; wiedziała, że ją tam zapomnianą przez cały świat słońce spali na wiór; wiedziała, że dni w stepie długie będą jak lata, kiedy horyzont drga w upale, a tak jest gorąco i spokojnie, że człowiek spałby jak martwy przez cały dzień. Spałby, gdyby nie był zmuszony do słuchania cichego trzasku wysuszonego grochu, pracowitej grzebaniny kokoszek w gorącej ziemi i jednostajnie smutnego wołania indyczek; gdyby nie trzeba było też uważać na sunący górą groźny cień jastrzębia i co chwila zrywać się i krzyczeć cienkim przeciągłym głosem: „A sio! A sio-o-o!”. W chutorze mieszkała tylko stara chłopka, Ukrainka, której dano władzę nad życiem i śmiercią Nataszy, a która pewno z niecierpliwością czekała na swą ofiarę! Natasza miała tylko ten jedyny przywilej w porównaniu ze skazanymi na śmierć: mogła się powiesić. I tylko ta myśl podtrzymywała ją na duchu przez cały czas podróży na zesłanie — dożywotnie, jak naturalnie przypuszczała.

Czego się nie napatrzyła w drodze z jednego końca powiatu na drugi! Ale co ją to obchodziło! Myślała, a raczej czuła tylko to jedno — że życie skończone, a hańba i wstyd są zbyt wielkie, aby można było mieć nadzieję, że jakoś się to wszystko przecież ułoży! Na razie miałą przy sobie człowieka bliskiego, Jewsieja Bodulię. Ale co będzie, gdy odda on ją tej chłopce, gdy przenocuje i odjedzie, porzucając ją samą w obcym miejscu? Napłakawszy się, poczuła głód. I Jewsiej, spojrzawszy na jedzącą, zaczął ku jej zdziwieniu także coś jeść, a przy tym rozmawiać z nią tak zwyczajnie, jakby nic się nie stało. Potem zasnęła i obudziła się dopiero w mieście. Miasto ją tylko zdumiało swą nudą, suszą, dusznością i jeszcze czymś niewyraźnym, lecz strasznym, czymś przygniatającym, podobnym do snu, którego nie można opowiedzieć. W ciągu tego dnia Natalia zapamiętała jedynie, że latem w stepie jest bardzo upalnie i że nie istnieje na świecie nic dłuższego od nieskończonych letnich dni oraz szerokich zakurzonych dróg. Zapamiętała również, że na miejskich ulicach gdzieniegdzie są miejsca wybrukowane kamieniami, na których wóz bardzo dziwnie turkocze. Zapamiętała, że miasto już z daleka pachnie żelaznymi dachami, a na placu, gdzie zatrzymali się, aby nakarmić konia, i obok pustych już pod wieczór straganów z wiktuałami unosił się zapach kurzu, dziegciu5 i gnijącego siana, którego kłaki zbite z końskim nawozem zostają zawsze na chłopskich postojach. Jewsiej wyprzągł konia i przywiązał go do wozu, aby się najadł, po czym zsunął z czoła grzejącą go czapkę, wytarł pot rękami i z twarzą aż pociemniałą ze zmęczenia poszedł do szynku. Surowo, jak najsurowiej, kazał Nataszce dawać baczenie na wóz, a w razie czego wrzeszczeć na cały plac. I dziewczyna siedziała nieruchoma, przybita jakimiś tępymi myślami, nie spuszczając oczu z kopuły świeżo wybudowanego soboru, która niby ogromna srebrna gwiazda gorzała daleko za domami. Siedziała tak długo, dopóki nie wrócił rozweselony Jewsiej; żując coś i trzymając pod pachą kołacz, zaczął znów ustawiać konia pomiędzy dyszlami.

— Spóźniliśmy się, królewno moja — mruczał z ożywieniem, zwracając się ni to do konia, ni to do Nataszy. — No, ale może jakoś nas nie powieszą za to! Przecież się nie pali... A z powrotem także nie polecę na złamanie karku. Dla mnie, bracie, pański koń droższy od całej twojej mordy — mówił, pijąc teraz wyraźnie do Demiana. — Jak to rozpuścił gębę: „Zapamiętaj sobie, w razie czego potrafię ja dobrać ci się do skóry...”! Ho-ho-ho! Myślę sobie... Tego to już za dużo! Ze mnie portek dotąd jeszcze nawet państwo nie ściągali... To skąd ty do tego, ty diable rogaty? „Zapamiętaj sobie”! A co mam pamiętać? Nie głupszym od ciebie. Jak zechcę, to w ogóle nie wrócę; dziewuchę odstawię, a sam: krzyżyk na drogę i tyle mnie widzieli... A jej także się dziwuję; czego się, głupia, martwi? Cóż to, świat klinem się zeszedł? Jak będą koło chutoru przechodzili koniuchy6 albo jakie dziady, wystarczy jedno słowo i w tej chwili będzie za Rostowem7... A tam szukaj wiatru w polu...!

I myśl „Powieszę się” ustąpiła w ogolonej głowie Nataszki miejsca planom ucieczki. Wóz zaskrzypiał i zakołysał się, Jewsiej umilkł i poprowadził konia do studni pośrodku placu. Po stronie, z której przyjechali, słońce zachodziło za dużym klasztornym ogrodem i okna w żółtym więzieniu, stojącym naprzeciwko klasztoru, połyskiwały złotem. Widok więzienia na chwilę rozniecił myśl o ucieczce. Ot, jednak ludzie, którzy uciekli, także żyją! Tylko opowiadają po świecie, że dziady wypalają wrzącym mlekiem oczy kradzionym dziewczętom i dzieciom, żeby ich potem pokazywać „za kaleki”, a znów koniuchy wywożą je nad morze i sprzedają poganom... Bywa także, że państwo złapią takich zbiegów, zakują w kajdany i wsadzą do więzienia... Ale przecież i w kryminale nie zwierzęta, a ludzie, jak mówi Gerwazek!

Ale okna w więzieniu gasły i myśli się plątały: nie, uciekać jeszcze gorzej niż się powiesić! Umilkł także i wytrzeźwiał Jewsiej.

— Spóźniliśmy się, dziewucho — mówił teraz już z niepokojem, wskakując bokiem na przód wozu.

Wóz, wydostawszy się na szosę, znowu zaczął się trząść, chybotać i głośno turkotać po kamieniach... „Ach, najlepiej byłoby zawrócić z powrotem”, na wpół myślała, na wpół czuła Nataszka. Zawrócić, dojechać do Suchegodołu i upaść państwu do nóg! Ale Jewsiej poganiał. Gwiazdy za domami już nie było. Przed jadącymi bielała naga droga, bielał bruk, bielały domy. A u wylotu szosy wznosił się ogromny nowy sobór, okryty równie nową kopułą z białej blachy, nad którą niebo rozpościerało się jasno — błękitne, bezobłoczne... Tam, w domu, o tej porze jest już rosa, ogród wonieje świeżością, idą zapachy z kuchni, w której gotuje się wieczerza... Daleko za polami zbóż, za srebrzystymi topolami na skraju ogrodu, za starą zapomnianą łaźnią dogasa zorza, a w bawialni otwarte są drzwi na balkon i purpurowy blask miesza się w kątach pokoju z mrokiem... Panienka śniada, czarnooka, podobna i do dziadka, i do Piotra Piotrowicza, poprawiając co chwila rękawy u lekkiej szerokiej sukni z pomarańczowego jedwabiu, nie odrywa oczu od nut, siedząc plecami do zorzy, uderzając w żółte klawisze, napełniając bawialnię uroczyście śpiewnymi i namiętnie rozpacznymi dźwiękami poloneza Ogińskiego8... Niby to nie zwraca żadnej uwagi na stojącego za nią oficera, krępego, o ciemnej twarzy, trzymającego się pod bok lewą ręką i w mrocznym skupieniu patrzącego na jej zwinne palce...

„Ona ma swojego, a ja swojego”, na wpół myślała, na wpół czuła w takie wieczory Nataszka. I z zamierąjącem sercem biegła do chłodnego ogrodu, tonącego w rosie, zaszywała się w gąszcz pokrzyw i mocno pachnących wilgotnych łopianów. Stała i czekała na coś, co się stać nie mogło: czekała, że z balkonu zejdzie panicz, pójdzie aleją, ujrzy ją nagle, zbliży się szybkimi krokami, a oną ze strachu i szczęścia nie zdoła wydobyć z siebie ani słowa...

Wóz dalej turkotał po bruku. Wokoło było miasto, gorące i śmierdzące, które dawniej wydawało się czymś czarownym. Z bolesnym zdumieniem spoglądała Natalia na wystrojony tłum, snujący się w jedną i w drugą stronę po bruku obok domów, bram i otwartych drzwi sklepików... „Po cóż ten Jewsiej pojechał tędy?”, myślała. „Jaka to odwaga, żeby tutaj jechać z takim hałasem!”.

Przejechali obok cerkwi i po zakurzonych wyboistych zboczach wzdłuż czarnych kuźni. W pobliżu przegniłych podmiejskich lepianek skierowali się ku płytkiej rzece. Powiało znajomym zapachem zamulonej ciepłej wody, szlamem, wieczorną świeżością pól. W oddali, na przeciwległym zboczu góry, w samotnym domku w pobliżu rogatki błysnęło pierwsze światełko... Wreszcie wydostali się na otwarte pole, przejechali przez mostek, podjechali do rogatki i ujrzeli przed oczami kamienną pustą drogę, bielejącą niewyraźnie i uciekającą w nieskończoną dal, w siność stepowej chłodnej nocy. Koń przeszedł w drobny truchcik, a minąwszy rogatkę, powlókł się noga za nogą. I znowu słychać było, jak cicho w nocy jest na ziemi i w niebie, a tylko gdzieś daleko płacze dzwoneczek. Dźwięki jego stawały się coraz wyraźniejsze, coraz bardziej śpiewne i zlały się wreszcie ze zgodnym tętentem jadącej naprzeciw trojki, z miarowym stukotem kół toczących się po szosie i zbliżających się szybko. Trojką powoził młody stangret, a w bryczce siedział oficer z brodą schowaną w kołnierz płaszcza z kapturem. Zrównawszy się z wozem, podniósł na chwilę głowę i nagle Natasza zobaczyła czerwony kołnierz, czarne wąsy i młode oczy, świecące spod czapki podobnej do skopka... Krzyknęła, zamarła z wrażenia i straciła przytomność...

Mignęła jej przez głowę szalona myśl, że to Piotr Piotrowicz... I po tym bólu oraz tkliwości, która na kształt błyskawicy przeszyła jej wrażliwe serce dworskiej służki, dziewczyna pojęła nagle, co straciła: możność przebywania w jego pobliżu... Jewsiej rzucił się na pomoc i wodą z podróżnego dzbana polał jej ogoloną, bezwładnie odrzuconą głowę.

Ocknęła się pod wpływem mdłości i pośpiesznie przewiesiła głowę przez krawędź wozu, a Jewsiej podłożył jej dłoń pod zimne czoło...

Potem, gdy zrobiło jej się lepiej, leżała na plecach zziębnięta, z mokrym kołnierzem, i patrzyła na gwiazdy. Wystraszony Jewsiej milczał, przypuszczając, że zasnęła; kiwał głową i popędzał, popędzał konia... Wóz trząsł się i toczył, a dziewczynie zdawało się, że wcale nie ma teraz ciała, lecz tylko duszę. I duszy tej było „tak dobrze, jak w niebie...”.

Miłość jej przypominała ów czerwony kwiatek, rozkwitły w ogrodach z bajki. A zawiozła ją Natasza w step, w pustkowie jeszcze bardziej beznadziejne niż w Suchymdole. I tam, w ciszy i samotności, zwalczyła piersze słodkie i palące jej męki, a potem na długo, na zawsze, do grobowej deski pochowała ją w głębi swej suchodolskiej duszy.