VI

Niezwykła była miłość w Suchymdole, niezwykła też była nienawiść. Dziadek, który zginął równie bezsensownie jak jego zabójca — jak wszyscy, którzy marnowali się w Suchymdole — zabity został w tym samym roku. Na Matkę Boską Nieustającej Pomocy1, w dzień odpustu w Suchymdole, Piotr Piotrowicz sprosił gości i bardzo się denerwował, czy będzie marszałek, który dał mu słowo, że przyjedzie. Dziadek, również nie wiadomo dlaczego, cieszył się i denerwował. Marszałek przyjechał i obiad udał się wspaniale. Głośno było i wesoło, a dziadek weselił się najbardziej ze wszystkich. Z rana, drugiego października, znaleziono go martwego na podłodze w bawialni.

Przechodząc w stan spoczynku, Piotr Piotrowicz nie ukrywał, że się poświęca dla ratowania honoru Chruszczowów, rodowego gniazda i rodzinnego majątku. Nie ukrywał, że „mimo niechęci” musi wziąć w ręce gospodarstwo, że musi porobić znajomości, aby nawiązać stosunki z najbardziej wykształconą i rozumną szlachtą w powiecie, a z pozostałą po prostu nie zerwać kontaktu. I z początku wszystko to spełniał jak najdokładniej; odwiedził wszystkich, nawet najdrobniejszych, ziemian i chutor ciotuni Olgi Kiryłówny, potwornie grubej baby, cierpiącej na śpiączkę i czyszczącej zęby tabaką. Jesienią nikt się już nie dziwił, że Piotr Piotrowicz zarządza majątkiem samowładnie. Stracił zresztą wygląd pięknego oficerka, który przyjechał na urlop, i wyglądał teraz jak gospodarz, jak młody ziemianin. W chwilach zakłopotania nie oblewał się już tak ciemnym rumieńcem jak dawniej. Dbał o siebie, utył i nosił drogie szlafroki; drobne stopy tkwiły w czerwonych tatarskich pantoflach, a małe ręce ozdobione były turkusowymi pierścieniami. Okazało się, ku zdumieniu wszystkich, że piękne jego oczy nie są czarne, lecz piwne, jakie zwykle miewają ludzie o ciemnej cerze. Arkadiusz Piotrowicz nie wiadomo dlaczego krępował się, patrząc w te oczy; nie wiedział o czym ma z bratem mówić. Z początku ustępował Piotrowi Piotrowiczowi i całymi dniami przepadał na polowaniu.

Na ową Matkę Boską Piotr Piotrowicz chciał wszystkich oczarować swoją gościnnością, a przy tym pokazać, że właśnie on jest pierwszą osobą w domu. Ale dziadek ogromnie przeszkadzał. Był po prostu wniebowzięty ze szczęścia, ale nietaktowny, gadatliwy i budził litość swym wyglądem: odziany był w aksamitną czapeczkę z chwostem i w nowy, nadmiernie szeroki, granatowy kaftan, uszyty przez domowego krawca. Dziadek także uważał siebie za gościnnego gospodarza i krzątał się od samego rana, robiąc z przyjęcia gości jakąś głupią ceremonię. Jedna połowa drzwi z przedpokoju do salonu nigdy nie była otwierana. Teraz on sam odsunął żelazne zasuwki u góry i u dołu, sam przydźwigał krzesło i trzęsąc się, wlazł na nie; a otworzywszy drzwi, stanął na progu i nie opuścił tego miejsca aż do przyjazdu ostatniego gościa, korzystając z milczenia Piotra Piotrowicza, który, chociaż zamierał ze wstydu i gniewu, postanowił wszystko przecierpieć. Dziadek nie spuszczał oczu z ganku (drzwi na ganek trzeba było otworzyć, gdyż tego również wymagał jakiś stary zwyczaj), zrywał się ze wzburzenia na widok każdego wchodzącego, rzucał mu się naprzeciw, pośpiesznie robił jakieś dziwaczne pas2, podskakiwał, odrzucając nogę w tył, składał głęboki ukłon i jąkając się, mówił do wszystkich, nawet do nieznajomych:

— Jakże się cieszę! Jakże się cieszę! Dawno nie był pan łaskaw! Witam! Witam!

Piotra Piotrowicza wściekało i to, że dziadek wszystkim opowiadał o wyjeździe cioci Toni do Łuniewa, do Olgi Kiryłówny. „Toniusia choruje z tęsknoty... Pojechała na całą jesień do ciotuni...”. Co sobie mogli goście myśleć po takich nieproszonych wyjaśnieniach? Przecież historia z Wojtkiewiczem, naturalnie, znana już była w całej okolicy. A może Wojtkiewicz miał rzeczywiście poważne zamiary, zagadkowo wzdychając przy Toniusi, grając z nią na cztery ręce i czytając jej stłumionym głosem Ludmiłę...3 albo mówiąc z posępnym zamyśleniem: „Z umarłym związana jesteś świętym ślubem...”. Ale Tonia wybuchała gwałtownie przy każdej najniewinniejszej próbie z jego strony, gdy pragnął wyrazić swe uczucia — choćby to było tylko ofiarowanie jej kwiatka — i Wojtkiewicz niespodzianie wyjechał. A kiedy wyjechał, Toniusia przestała spać po nocach, zaczęła po ciemku przesiadywać przy otwartym oknie, jakby czekając na jakiś jej tylko wiadomy znak, aby wybuchnąć głośnymi łzami i obudzić Piotra Piotrowicza. On zaś długo leżał, zaciskając zęby, słuchając tego łkania, słuchając drobnego szelestu topoli za oknami w ciemnym ogrodzie, szelestu podobnego do ustawicznego deszczyku. A potem wstawał i szedł uspokajać. Przychodziły również zaspane dziewczęta dworskie, aby utulić płaczącą, a niekiedy przybiegał też wystraszony dziadek. Wówczas Tonia zaczynała tupać nogami i krzyczeć: „Odczepcie się ode mnie, wy moi wrogowie najgorsi!” i sprawa kończyła się wstrętną kłótnią, nieomal bójką.

— Zrozumże — z wściekłością syczał Piotr Piotrowicz, wyrzuciwszy dziewczęta i dziadka, zatrzasnąwszy drzwi i mocno przytrzymując rygiel — zrozum, ty żmijo, co ludzie mogą sobie pomyśleć!

— Aj — nieludzkim głosem wykrzykiwała Tonia. — Ojczulku, on mówi, że ja chodzę z brzuchem!

I Piotr Piotrowicz, schwyciwszy się za głowę, wypadał z pokoju. A w ów dzień Matki Boskiej również nieomal wyrywał sobie włosy z głowy. Bał się także, aby Gerwazy nie zachował się impertynencko w odpowiedzi na czyjeś nieostrożne słowo.

Gerwazy strasznie urósł. Ogromny był i niezdarny, ale najsprytniejszy z całej służby i najbardziej zwracał uwagę. Wystroił się w granatowy kozacki kaftan, w takie same szarawary i w miękkie kozłowe buty bez obcasów. Włóczkową liliową chustkę zawiązał sobie na cienkiej ciemnej szyi. Czarne, grube, suche włosy zaczesane miał z boku na przedział, ale nie chciał ostrzyc się po chłopsku z grzywką i tylko przyciął je na okrągło. Golić nie miał co, bo na brodzie i z obu stron dużych ust czerniały mu tylko dwa czy trzy rzadkie twarde kłaczki; o tych jego ustach mówiono: „Gęba do uszu — tylko pętelki przyszyć!”. Wybujały, o bardzo szerokiej, płaskiej i kościstej piersi, z maleńką główką i głęboko osadzonymi oczami, z cienkimi popielatymi wargami i mocnymi niebieskawymi zębami, ten od pokoleń zrośnięty z Suchodołem chłop miał od dawna swe przezwisko — nazywano go chartem. Patrząc na jego wyszczerzone zęby i słuchając pokasływania, wielu myślało: „Zdechniesz wkrótce, ty charcie!”. Ale na głos, wbrew zwyczajowi, mówiono do wyrostka z szacunkiem: „Gerwazy Afanasjewiczu”.

Państwo również go się bali. I oni mieli w charakterze tę samą cechę co i chłopi: mogli jedynie albo panować, albo się bać. Za bezczelną odpowiedź, którą dał dziadkowi w dzień przyjazdu Piotra Piotrowicza, Gerwazy, ku zdumieniu całego dworu, nie został ukarany. Arkadiusz Piotrowicz powiedział tylko krótko: „Stanowczo, bracie, bydlę z ciebie!”. Na co dostał równie krótką odpowiedź: „Nie cierpię go, paniczu!”. A do Piotra Piotrowicza Gerwazy przyszedł sam, stanął na progu, wyzywająco jak zwykle wyprężył się na swych nieproporcjonalnie długich nogach, odzianych w niesłychanie szerokie szarawary, i wysunąwszy lewe kolano, poprosił, żeby go wychłostano.

— Grubianin jestem, panie, i taki już gorący... — rzekł obojętnie, przewracając czarnymi oczami.

A Piotr Piotrowicz, wyczuwszy przytyk w słowie „gorący”, stchórzył.

— Zdążę jeszcze, kochanku, zdążę! — krzyknął z udaną srogością. — Wynoś się! Nie mogę patrzeć na ciebie, bezczelny!

Gerwazy postał, pomilczał, wreszcie rzekł:

— Jak pan uważa...

Postał jeszcze, kręcąc twardy włos na górnej wardze; szczerzył jak pies niebieskawe zęby i, nie okazując na twarzy żadnego wrażenia, wyszedł. Od tej pory przekonał się o niezawodności tego sposobu: najlepiej nie ujawniać żadnych uczuć wyrazem twarzy i dawać jak najkrótsze odpowiedzi. A Piotr Piotrowicz zaczął unikać nie tylko rozmów z nim, ale nawet patrzenia mu w oczy.

Zachowanie Gerwazego było tak samo obojętne i zagadkowe w owym dniu Matki Boskiej. Wszyscy opadli z sił, szykując się do święta, wydając i przyjmując rozkazy, klnąc, kłócąc się, szorując podłogi, czyszcząc sinawą kredą ciężkie ciemne srebro ikon, rozdając kopniaki włażącym do sieni psom, obawiając się, że galarety nie zastygną, że nie starczy widelców, że przypalą się naleśniki i faworki; tylko Gerwazy uśmiechał się spokojnie i mówił do wściekającego się Kazimira, kucharza-pijaczyny: „Spokojnie, ojcze diakonie, bo ci kaftan pęknie!”.

— A pamiętaj, nie upij się — powiedział do Gerwazego z roztargnieniem Piotr Piotrowicz, denerwując się z powodu marszałka.

— Jak żyję, nie piłem — rzucił mu jak równemu sobie Gerwazy. — Wcale mnie nie ciągnie.

A potem przy gościach Piotr Piotrowicz wołał po prostu przypochlebnie na cały dom:

— Gerwazy Afanasjewiczu! Nie odchodź, proszę, nigdzie, bez ciebie jak bez ręki!

A Gerwazek odzywał się z najwyższą grzecznością i godnością:

— Jaśnie pan raczy być spokojny. Nie ośmielę się nigdzie odejść.

Usługiwał jak nigdy. Najzupełniej usprawiedliwiał słowa Piotra Piotrowicza, mówiącego głośno do gości:

— Nie wyobrażają sobie państwo, jak bezczelny jest ten dryblas! A jednak jaki roztropny! Złote ręce!

Czyż mógł przypuszczać, że dolewa do kielicha ostatnią kroplę, która go przepełni? Dziadek usłyszał te słowa. Zaczął szarpać kaftan na piersiach i nagle przez cały stół zawołał do marszałka:

— Ekscelencjo, proszę wyciągnąć pomocną rękę! Zwracam się jak do ojca ze skargą na mojego służącego! O, na tego: na Gerwazego Afanasjewicza Kulikowa! On mnie na każdym kroku poniża! On...

Przerwano mu, wytłumaczono, ułagodzono. Zdenerwował się dziadek do łez, ale wszyscy go z takim szacunkiem uspokajali (oczywiście żartobliwie), że ustąpił i znów poczuł się po dziecięcemu szczęśliwy. Gerwazek stał przy ścianie wyprostowany, ze spuszczonymi oczami i z lekka odwróconą twarzą. Dziadek widział, że ten olbrzym ma zbyt małą głowę i że byłaby ona jeszcze mniejsza, gdyby ją ogolono; tył czaszki wystawał i właśnie w tym miejscu włosy były najgęstsze, najgrubsze, czarne, ostro podcięte i tworzyły występ nad cienką szyją. Od słońca i wiatru na polowaniach ciemna twarz miejscami łuszczyła się i pokryta była bladoliliowymi plamami. Dziadek wprawdzie rzucał z trwogą i lękiem spojrzenia na Gerwazego, ale mimo to radośnie wołał do gości:

— Dobrze, przebaczam mu! Ale za to nie wypuszczę was, drodzy goście, przez całe trzy dni! Za nic nie puszczę! A zwłaszcza proszę, żebyście nie wyjeżdżali pod wieczór. Kiedy wieczór się zbliża, taki jestem nieswój, taka nuda, taki strach! Chmurki zachodzą za lasem Troszyna... Mówią, że znowu złapano dwóch Francuzów Bonapartego4... Ja na pewno umrę wieczorem, zapamiętajcie to sobie! To mi już przepowiedział Marcin Zadeka5...

Ale umarł wczesnym rankiem.

Z wieczora wymógł jednak swoje: „ze względu na niego” dużo osób zostało na noc; przez cały wieczór pito herbatę, a konfitur nastawiono tak dużo i tak rozmaitych, że ciągle można było chodzić i próbować, chodzić i próbować. Potem otworzono stoły6 i zapalono tyle spermacetowych7 świec, że odbijały się we wszystkich zwierciadłach i pokoje pełne były dymu z pachnącego żukowskiego tytoniu, zgiełku i rozmów, a złociły się i błyszczały jak wnętrze cerkwi. Najważniejsze zaś, że wiele osób zostało na nocleg. Tak więc można było nie tylko oczekiwać nowego wesołego dnia, ale i nowych wielkich kłopotów i przygotowań — przecież bez niego, bez Piotra Kiryłowicza, nigdy by święto nie przeszło tak wspaniale, nigdy by się nie udał tak ożywiony i bogaty obiad!

„Tak, tak”, myślał zdenerwowany dziadek w nocy, zrzuciwszy kaftan, stojąc w swoim pokoju przed domowym ołtarzem z zapalonymi woskowymi świeczkami i patrząc na czarny obraz Merkuriusza. „Tak, tak, straszna jest śmierć dla grzesznika... Nie daj Boże umrzeć w gniewie!”.

Ale w tejże chwili przypomniał sobie, że chciał myśleć o czymś innym; zgarbiwszy się i szepcząc pięćdziesiąty psalm, przeszedł po pokoju, poprawił tlejącą na nocnym stoliku lampeczkę, wziął do rąk psałterz i otworzywszy go, znowu z głębokim szczęśliwym westchnieniem podniósł oczy na świętego bez głowy. A wtedy przypomniało mu się, co chciał pomyśleć i rozjaśnił się w uśmiechu: „Tak, tak: kiedy stary żyje, toby go chcieli zabić, ale niechby go nie było, chcieliby go na pewno mieć!”.

W obawie, że zaśpi i nie zdąży wydać jakichś rozkazów, dziadek prawie nie spał. A wczesnym rankiem, kiedy w pokojach jeszcze nieposprzątanych i pachnących tytoniem panowała ta szczególna cisza, która bywa tylko po zabawie, stary ostrożnie wstał, wyszedł boso do bawialni, troskliwie podniósł kilka kredek rozrzuconych wokoło otwartych zielonych stołów i aż cicho krzyknął z zachwytu, spojrzawszy w ogród za zamkniętymi drzwiami. Patrzył na jaskrawy blask chłodnego lazuru, na srebro szronu pokrywającego i balkon, i balustradę, i brązowe listowie na nagich zaroślach pod balkonem, i odległy dach łaźni na krańcu ogrodu wśród topoli, które jeszcze nie zrzuciły liści. Otworzył drzwi i wciągnął powietrze — i z krzaków pachniało gorzkim i odurzającym jesiennym rozkładem, lecz zapach ten zatracał się w zimowym chłodzie. Wszystko było nieruchome, jakieś spokojne, prawie uroczyste. Słońce, zaledwie ukazujące się za wsią, oświetlało wierzchołki malowniczej alei, składającej się z na wpół nagich białopiennych brzóz, obsypanych rzadkim drobnym złotem. Przepiękny i radosny był ten nieuchwytny liliowy ton w białych ozłoconych czubkach drzew rysujących się na tle błękitu. W chłodnym cieniu pod balkonem, po trawie zwarzonej przez mróz i posypanej jakby solą, chrzęszczącymi krokami przebiegł pies. Chrzęst ten przypominał o zimie. Dziadek, z zadowoleniem poruszywszy ramionami, wrócił do bawialni. Wstrzymując oddech, zaczął przesuwać i przestawiać meble, skrzypiące po podłodze, i niekiedy spoglądał przy tym w lustro, gdzie odbijało się turkusowe niebo. Nagle niedosłyszalnymi szybkimi krokami wszedł Gerwazy. Nie miał na sobie kaftana, zaspany był i „zły, niczym diabeł”, jak sam potem opowiadał.

Wszedł i odezwał się surowo, chociaż szeptem:

— Ciszej tam, ty... Czego się wtrącasz do nieswoich rzeczy?

Dziadek podniósł na niego wzburzoną twarz i z ową serdecznością, która go nie opuszczała przez cały poprzedni wieczór oraz noc, odpowiedział szeptem:

— No widzisz, Gerwazek, jakiś ty...! Ja ci wczoraj przebaczyłem, a ty zamiast być panu wdzięczny...

— Uprzykrzyłeś ty mi się, stary grzybie, jak choroba! — przerwał Gerwazy. — Puszczaj!

Dziadek ze strachem spojrzał na tył jego głowy, występujący dziś jeszcze bardziej nad cienką szyją, sterczącą z kołnierza białej koszuli, ale zaczerwienił się tylko i zagrodził sobą stół do kart, który chciał przenieść w kąt pokoju.

— To ty puść! — krzyknął z cicha, pomyślawszy chwilkę. — To ty powinieneś ustąpić panu. Doprowadzisz mnie do tego, że wsadzę ci kiedy kindżał pod żebro!

— Ech! — ze zniecierpliwieniem mruknął Gerwazy i błysnąwszy oczami, z rozmachem uderzył dziadka w pierś.

Blat złożony był do połowy i stół stał na wpół otwarty. Dziadek poślizgnął się na gładkiej dębowej posadzce, zatrzepotał rękami — i skronią uderzył akurat w sam ostry kant stolika.

Ujrzawszy krew, bezmyślnie zezujące oczy i otwarte usta, Gerwazy, sam nie wiedząc, dlaczego to robi, zerwał z jeszcze ciepłej szyi dziadka złoty medalik i szkaplerzyk na zniszczonym sznureczku, obejrzał się wokoło i zdjął mu z małego palca obrączkę babki... Po czym szybko, niedosłyszalnie wyszedł z salonu — i znikł, jakby wpadł w wodę.

Jedynym człowiekiem z Suchegodołu, który go jeszcze potem w życiu widział, była Natalia.