VII

Podczas pobytu Natalii w Soszkach wydarzyły się w Suchymdole dwa ważne fakty: ożenił się Piotr Piotrowicz i obydwaj bracia poszli jako ochotnicy na wojnę krymską1.

Natalia powróciła po dwóch latach, kiedy wszyscy już o niej zapomnieli. Powróciwszy, nie poznała Suchegodołu, jak i jej nie poznał Suchydół.

Owego dnia letniego, kiedy wóz przysłany ze dworu zaskrzypiał przed chatą w chutorze i Nataszka wyskoczyła na próg, Jewsiej Bodulia wykrzyknął:

— To ty, Nataszka?

— A kto? — odpowiedziała z ledwie dostrzegalnym uśmiechem.

Jewsiej pokręcił głową:

— Och, jakaś ty się zrobiła brzydka!

A Natasza właściwie stała się tylko niepodobna do dawniejszej: dziewczynka o ogolonej głowie, o twarzy okrągłej i jasnych oczach zmieniła się w niewysoką smukłą pannę, szczupłą lecz nie chorobliwie chudą, powściągliwą w pytaniach i odpowiedziach. Była bosa, w haftowanej koszuli i starej płachcie, a chociaż ciemna chustka zakrywała jej czoło po naszemu, słońce ją opaliło i pokryło twarz drobnymi piegami koloru prosa. A Jewsiejowi, rdzennemu mieszkańcowi Suchegodołu, naturalnie wydała się nieładna i ta ciemna chusteczka, i opalenizna, i piegi. Zresztą ona sama wiedziała, że nie jest ładna, a jednak każdy mógł wywnioskować z owego drwiącego uśmieszku, z jakim powiedziała: „A kto?”, że dumna jest z tych zaszłych w niej zmian i nawet jak gdyby zadowolona, że przestała być ładna.

Po drodze do Suchegodołu Jewsiej powiedział:

— No widzisz, dziewucho, dorosła z ciebie panna. Chcesz za mąż iść?

Ale ona tylko pokręciła głową.

— Nie, wuju Jewsieju, nigdy nie pójdę.

— Niby dlaczego? — zapytał Jewsiej i aż wyjął fajkę z ust.

Nie spiesząc się, na wpół poważnie, na wpół żartobliwie Natasza wyjaśniła, że przecież nie wszystkim sądzone za mąż wyjść, że oddadzą ją pewnie panience, a panienka poświęciła się Bogu i, znaczy, jej także za mąż wyjść nie pozwoli; zresztą ona, Natasza, miała już nieraz sny bardzo wyraźne...

— Cóż ci się śniło? — spytał Jewsiej.

— Ot tak, głupstwa — odrzekła. — Przestraszył mnie wtedy Gerwazek śmiertelnie. Naopowiadał różności, takie tam myśli przyszły do głowy... No i przyśniło się...

— A ten Gerwazek naprawdę jadł u was śniadanie?

Natasza chwilę myślała.

— A jadł. Pojawił się i mówi: „Przyszedłem do was od państwa w ważnej sprawie, tylko przedtem dajcie jeść”. Dali mu jeść jak komu dobremu, a on się najadł, wyszedł z chaty i mrugnął na mnie. Ja wyskoczyłam, a on za chatą opowiedział mi wszyściuteńko... Potem zabrał się i poszedł...

— Dlaczegoś nie zawołała gospodarzy?

— A jakże! Zagroził, że zabije! Do obiadu nie kazał o niczym mówić... A im powiedział: „Spać idę za stodołę...”.

W Suchymdole cała czeladź, przyjaciółki i rówieśnice zanudzały pytaniami i z wielkim zaciekawieniem przyglądały się Nataszy. Lecz dziewczyna im również odpowiadała krótko, jakby rozkoszując się rolą, którą wybrała.

— Dobrze było... — powtarzała.

A raz powiedziała tonem pątnicy:

— Bóg ma wszystkiego dużo. Dobrze było...

I po prostu, bez ociągania się, weszła w codzienne życie pracy, jakby zupełnie nie dziwiąc się ani temu, że nie ma dziadka, ani temu, że młodzi panowie poszli z własnej woli jako ochotnicy na wojnę, ani temu, że panienka zwariowała i snuje się po pokojach jak niegdyś dziadek, ani temu, że Suchymdołem zarządza nowa a wszystkim obca pani, niewysoka, pulchna, bardzo żywa, brzemienna — dawna moskiewska instytutka2, która była potem guwernantką u państwa Czerkizowów, a teraz nazywała Piotra Piotrowicza Piotrusiem...

— Zawołajcież tutaj tę... Jakże ją? Nataszkę... — powiedziała pani przy obiedzie.

Nataszka szybko i cicho weszła; przeżegnała się, pochylając się w kąt w stronę obrazów. Skłoniła się potem pani oraz panience i stanęła, czekając na pytania i polecenia. Wypytywała ją, naturalnie, tylko pani. Panienka, która bardzo urosła, wychudła i miała teraz ostre rysy, patrzyła swymi nieprawdopodobnie czarnymi oczami nieruchomo i tępo, a nie wyrzekła ani słowa. I właśnie pani wyznaczyła ją na służbę do panienki, a dziewczyna ukłoniła się i powiedziała tylko:

— Słucham.

Wieczorem panienka, z której oczu nie znikł wyraz skupienia i obojętności, niespodzianie rzuciła się na nią i zezując z wściekłości, z rozkoszą a okrutnie zaczęła wyrywać jej włosy dlatego, że Natasza nieumiejętnie ściągnęła jej z nogi pończochę. Ta zaś dziecinnie zapłakała, lecz zmilczała, a wyszedłszy do pokoju dziewcząt, usiadła na ławce przy drzwiach i wyczesując powyrywane pasma, uśmiechnęła się poprzez łzy wiszące na rzęsach.

— Ależ zła-a-a! — powiedziała. — Ciężko mi będzie!

Panienka, obudziwszy się z rana, długo leżała w łóżku, a Natasza stała na progu i spuściwszy głowę, z ukosa spoglądała na jej bladą twarz.

— Cóż ci się śniło? — spytała panienka tak obojętnie, jakby ktoś inny za nią mówił.

— Zdaje się nic... — odpowiedziała Natasza.

I wtedy panienka znów tak niespodzianie jak wczoraj zerwała się z łóżka, z wściekłością rzuciła w nią filiżankę z herbatą i upadłszy z powrotem na łóżko, krzykliwie zaszlochała. Natasza uchyliła się przed filiżanką i wkrótce nauczyła się od wielu rzeczy uchylać z niezwykłą zręcznością. Okazało się, że panienka niekiedy krzyczała do głupich dziewczyn, odpowiadających na pytania o snach: „Nic mi się nie śniło”, „No to wymyśl coś!”. Ale ponieważ Natasza nie umiała kłamać, zmuszona była kształcić w sobie inną umiejętność: wykręcania się od różnych niespodzianek.

Na koniec do panienki przywieziono lekarza, który stwierdził, „że w płucach jej się zapiekło”, po czym zalecił mnóstwo pigułek i czarnych kropel. W obawie, aby jej nie otruto, Toniusia kazała Nataszce wypróbować wszystkie te krople i pigułki — a ta bez słowa zażyła kolejno wszystkie. Zaraz po przyjeździe dowiedziała się, że panienka czekała na nią jak „na światło z nieba” i że to właśnie panienka, przypomniawszy sobie o niej, nieomal oczy wypatrzyła, czy nie jadą już z Soszek. Gorąco zapewniała wszystkich, że jak tylko Natasza powróci, ona, Tonia, wyzdrowieje i uwolni się od wszelkich bólów i tęsknoty. Lecz gdy Natasza się pojawiła, przyjęta została zupełnie obojętnie. Ale czyż łzy panienki nie były łzami gorzkiego rozczarowania? Czyż okrutny pomysł zmuszania dziewczyny do próbowania lekarstw nie był namiętnym pragnieniem wyzdrowienia? Nataszy zmiękło serce, gdy to pojęła. Wyszła na korytarz, siadła na skrzyni i znowu zapłakała. Płakała długo, cicho, napawając się swymi łzami; nieruchomo patrzyła przez nie w jeden punkt przed siebie, naśladując płaksiwe baby, a gdy przypominała sobie lusterko, swój wyjazd do Soszek i wszystko, co tam przeżyła, znów dziecinnie krzywiła się i zaczynała cichutko zawodzić.

— No cóż, lepiej ci? — spytała Toniusia, kiedy Natasza przyszła do niej z zapuchniętymi oczami.

— Lepiej — szeptem odrzekła dziewczyna, choć od zażytych lekarstw serce w niej zamierało, a w głowie się kręciło; i zbliżywszy się, gorąco pocałowała panienkę w rękę.

Długo jeszcze później chodziła ze spuszczonymi rzęsami, bojąc się podnieść oczy na chorą, roztkliwiając się i nad nią, i nad swoją własną samotnością.

— Uch, fałszywa ukraińska żmija! — krzyknęła razu pewnego Sołoszka, jedna z towarzyszek dzielących z nią pokój, która częściej niż inne usiłowała zostać powiernicą wszystkich jej tajemnic i uczuć, lecz spotykała się stale z krótkimi prostymi odpowiedziami, wykluczającymi wszelki urok dziewczęcej przyjaźni.

Natasza uśmiechnęła się smutnie.

— No cóż — powiedziała w zamyśleniu. — To prawda. Z kim przestajesz, takim się stajesz. Mnie czasem tak za ojcem i matką nie tęskno, jak za moimi tamtejszymi gospodarzami...

Lecz powiedziała nieprawdę. Soszek zapomnieć nie mogła i z zachwytem opowiedziałaby o nich wiele, gdyby nie rola, którą sobie wybrała, ale „tamtejszych gospodarzy” nigdy nie uważała za ojca i matkę.

W Soszkach nie przywiązywała zrazu wcale wagi do tego nowego życia, które ją otaczało. Przyjechali nad ranem i dziwnym wydało jej się tego ranka tylko to, że chata jest bardzo długa i biała, że widać ją z dala wśród okolicznych równin, że Ukrainka, rozpalająca w piecu, przywitała ją uprzejmie, a chłop wcale Jewsieja nie słuchał, gdy ten gadał bez ustanku o panach, o Demianie i o upale w drodze, i o tym, co jadł w mieście, i o Piotrze Piotrowiczu, i, naturalnie, o lusterku. Chłop nazwiskiem Szary czy też, jak zwano go w Suchymdole, Borsuk, tylko głową kręcił i nagle, gdy Jewsiej umilkł, spojrzał na niego z roztargnieniem i wesolutko zanucił sobie pod nosem: „Wiej, śnieżyco, wiej... ”. Potem Natasza zaczęła z wolna powracać do równowagi i dziwić się Soszkom, znajdując w nich coraz więcej piękna i widząc coraz większe różnice w porównaniu z Suchymdołem. Chociażby taka chata ukraińska: ta biel, ten równy, zręcznie zrobiony, trzcinowy dach! Jak bogate wydawało się ozdobione wnętrze w zestawieniu z niechlujnym ubóstwem suchodolskich chałup. Jakie drogie pozłociste obrazy wisiały w kącie izby, jakie cudowne papierowe kwiaty je otaczały, jak ładnie barwiły się ręczniki wiszące nad nimi! A wzorzysty obrus na stole! A rzędy błękitnawych garnków i misek na półkach przy piecu!

Ale największe zdziwienie budzili sami gospodarze.

Natasza nie mogła dobrze zrozumieć, co ją w nich tak dziwi, ale czuła to zdumienie bezustannie. Nigdy jeszcze nie widziała równie schludnych, spokojnych i statecznych chłopów jak Szary. Był on niewysoki, miał głowę stożkowatą, ostrzyżoną, pokrytą szczotką gęstego mocnego srebra. Wąsy (nosił tylko wąsy) miał także srebrne, cienkie, tatarskie. Twarz i szyję opaloną na czarno, pooraną głębokimi zmarszczkami, ale i one były także jakieś składne, wyraźne i jakby potrzebne. Chodził niezgrabnie (buty miał ciężkie), portki z grubego bielonego płótna wsuwał w buty, a w portki chował dół równie grubej płóciennej koszuli, szerokiej pod pachami i ozdobionej wykładanym kołnierzem. Idąc, trochę się garbił. Ale nie postarzało go ani to przyzwyczajenie, ani zmarszczki, ani siwizna. W twarzy jego nie było zmęczenia ani zniechęcenia; niewielkie oczy spoglądały ostro, bystro, sprytnie i drwiąco. Przypominał on Nataszy starego Serba, przychodzącego do Suchegodołu z chłopcem i grającego na skrzypcach.

A Ukrainkę Marynę mieszkańcy Suchegodołu przezwali Kopią. Pięćdziesięcioletnia ta kobieta była wysoka i smukła. Żółtawa opalenizna równo pokrywała jej gładką, nie spotykaną w Suchymdole skórę. Twarz o wystających kościach policzkowych była dość pospolita lecz niemal ładna w swej prostocie, zaś bystre, żywe poważne oczy, których kolor podobny był to do agatu, to do szarego bursztynu, zmieniały się jak u kota. Czarno-złota chustka w czerwone groszki układała się na jej głowie w duży wysoki turban; czarna krótka spódnica, od której ostro odcinała się biel koszuli, mocno obciskała wysmukłą prawie dziewczęcą postać. Na bosych nogach nosiła buciki z podkówkami, a nagie jej golenie były szczupłe lecz krągłe i słońce wypolerowało je na żółtobronzowo. Gdy niekiedy silnym piersiowym głosem, zmarszczywszy brwi, śpiewała przy robocie pieśń o oblężeniu Poczajowa3 przez niewiernych, o tym,

i jak sama Matka Boska święty klasztor „ratuwała”, w głosie jej było tyle beznadziejności, zawodzenia i czegoś cerkiewnego, a zarazem tyle majestatu, siły i groźby, że Nataszka w strachu i zachwycie nie spuszczała z niej oczu.

Gospodarze nie mieli dzieci, a Nataszka była sierotą. Gdyby mieszkała wśród suchodolców, nazywaliby ją czasem przybraną córką, a czasem złodziejką; czasem litowaliby się nad nią, czasem dokuczaliby jej. A Ukraińcy, jakkolwiek prawie zimni, byli równi w zachowaniu, zupełnie nie ciekawi i nie gadatliwi. Jesienią na sianożęcie i do młócki sprowadzali baby i dziewczyny z Kaługi5, a nazywali je przez ich barwne sarafany6 „pstrokatkami”. Wówczas w chutorze stawało się głośno i rozmowy nie ucichały, ale Natasza trzymała się z daleka od „pstrokatek”; znane były one z rozpusty, chorowały na wstrętne choroby, miały wielkie piersi, były bezczelne i zuchwałe, wymyślały sobie obrzydliwie, lubując się w ordynarnych wyrazach, dowcipami sypały jak z rękawa, konia dosiadały po męsku i pędziły jak szalone. Smutek Nataszy rozwiałby się w zwykłym życiu, w szczerych wynurzeniach, we łzach i w pieśniach, ale pieśni, które dziewczyna śpiewała, były zupełnie inne niż piosenki tamtych kobiet. „Pstrokatki” wyciągały melodię swymi grubymi głosami, podchwytywały ją donośnie, lecz niezbyt zgodnie, z pohukiwaniami i pogwizdywaniami. Szary śpiewał wyłącznie piosenki żartobliwo-taneczne, a Maryna w swoich pieśniach, nawet miłosnych, była surowa, dumna, zamyślona i posępna.

smętnie i przeciągle zawodziła, dodając zniżonym głosem zdecydowanie i beznadziejnie:

A co umiała Nataszka? Co pozostało w Suchymdole ze słowiańskiej pieśni, którą spaczono i której charakter zmieniono? Zostały tylko skargi na los i na ojca z matką, którzy „siłą za mąż wydają za niemiłego, do złego teścia wysyłają, do złej teściowej, do złych szwagierek...”9, albo nieśmiałe wyrzuty wobec tego, który obiecywał i porzucił:

I w samotności, w zapomnieniu, Nataszka wchłaniała w siebie z wolna pierwszą gorzko-słodką truciznę nieodwzajemnionej miłości, przecierpiała swój wstyd, zazdrość, straszne lub przyjemne sny, które śniły jej się nocami, i niemożliwe do spełnienia marzenia i oczekiwania, długo dręczące ją podczas milczących dni w stepie. Piekące uczucie krzywdy ustępowało często w jej sercu miejsca tkliwości, namiętność i rozpacz — pokorze oraz pragnieniu choćby najskromniejszego, niezauważonego przebywania w pobliżu niego, miłości na wieki ukrytej przed wszystkimi, nieoczekującej niczego i niczego niewymagającej. Otrzeźwiały ją wieści dochodzące z Suchegodołu. Lecz jeżeli długo wieści te nie nadchodziły, brakowało także wrażenia współżycia z suchodolską codziennością i Suchydół wówczas wydawał się taki piękny, taki upragniony, że nie starczało sił, aby znosić osamotnienie i ból... Nagle zjawił się Gerwazy. Śpiesznie i bezwzględnie wysypał przed nią wszystkie suchodolskie nowości, w pół godziny opowiedział to, czego kto inny nie potrafiłby nagadać przez cały dzień, opowiedział wszystko, nie wyłączając i tego, jak to on na śmierć „potrącił” dziadka, a wreszcie rzekł stanowczo:

— No, a teraz żegnaj na wieki!

Przeszywając oszołomioną dziewczynę swymi jarzącymi się ślepiami, krzyknął jeszcze, wychodząc na drogę:

— A czas już, żebyś sobie wybiła głupstwa z głowy! On nie dziś, to jutro ożeni się, a ty dla niego nie nadajesz się nawet na kochankę... Nie bądź głupia!

I Natasza przestała być głupia. Przebolała straszne nowiny, wróciła do równowagi i stała się rozsądna.

Dni popłynęły potem jednostajne, nudne, jak te pątnice, które szły i szły szosą obok chutoru, a odpoczywając, prowadziły z Nataszą długie gawędy i uczyły ją cierpliwości oraz ufności w miłosierdzie Boga, którego imię wymawiały tępo i żałośnie. Przede wszystkim zaś nauczyły ją myśleć.

— Myśl czy nie myśl — i tak nie będzie podług twojej woli — mówiły pątnice, przewiązując łapcie, marszcząc wymęczone twarze i bezwolnie patrząc w stepową dal. — Pan Bóg wszystkiego ma dużo... Narwij no nam, dziewczyno, cichcem cebulki...

A inne, jak to bywa, straszyły grzechami, tamtym światem i przepowiadały jeszcze gorsze nieszczęścia i biedy. Razu pewnego Nataszce przyśniły się dwa okropne sny, prawie jeden po drugim. Rozmyślała wciąż o Suchymdole — trudno było zrazu o nim nie myśleć! Myślała o panience, o dziadku, o swojej przyszłości, wróżyła sobie czy wyjdzie za mąż, a jeżeli wyjdzie, to kiedy i za kogo... Myśli te przeszły tak niepostrzeżenie w sen, że dziewczyna zupełnie jak na jawie ujrzała się w przedwieczerz10 dnia upalnego, niespokojnie wietrznego i pełnego kurzu... Wydało jej się, że biegnie jak gdyby do stawu z wiadrami i nagle na gliniastym, suchym skłonie pagórka widzi potwornego chłopa-karła o wielkiej głowie, w zdeptanych butach, bez czapki, z rudymi kudłami zwichrzonymi przez wiatr, w rozpiętej, rozwiewającej się, ognistoczerwonej koszuli.

— Dziadku! — krzyknęła z przerażeniem. — Czy to pożar?

— Runie wszystko zaraz do ostatka! — odezwał się karzeł także z krzykiem, zagłuszanym przez gorący wiatr. — Idzie straszna chmura! Nawet nie myśl o wychodzeniu za mąż!

A drugi sen był jeszcze gorszy: oto Natasza stała niby w gorącej pustej izbie (południe było), ktoś zamknął ją z zewnątrz, a ona umierała ze strachu, na coś czekając. I nagle zza pieca wyskoczył olbrzymi szary kozioł, stanął dęba i ruszył prosto na nią nieprzystojnie podniecony, z oczami gorejącymi jak węgle, radośnie wściekłymi i proszącymi. „Jam twój narzeczony!”, krzyknął ludzkim głosem, podbiegając szybko i niezdarnie, drobno tupocząc małymi tylnymi kopytkami; i przednimi z rozpędu upadł jej na piersi...

Zrywając się po takim śnie ze swej pościeli w sieni, Natasza nieomal umierała z powodu bicia serca, ze strachu przed ciemnością, z przerażenia, że nie ma u kogo szukać ratunku.

— Jezu najsłodszy! — szeptała śpiesznie. — Matko, Królowo Nieba! Święci Pańscy!

Ponieważ jednak wyobrażała sobie wszystkich świętych brązowymi i bez głów jak Merkurusz, strach ogarniał ją jeszcze większy.

A kiedy zaczęła zastanawiać się nad snami, przyszło jej do głowy, że skończyły się lata dziewczęce, że los się dopełnił (nie darmo przeznaczone jej było coś tak niezwykłego jak miłość do pana!), że czekają ją jeszcze jakieś przejścia, że trzeba naśladować Ukraińców w ich powściągliwości, a pątnice — w prostocie i pokorze. I wżyła się w tę rolę, jak wszyscy w Suchymdole, którzy lubili grać role, wmawiać w siebie nieodwołalność tego, co jakoby powinno się było dokonać z przeznaczenia losu, jakkolwiek sami sobie to wymyślili.