VIII

Aż jej nogi ociężały z radości, gdy wybiegłszy na próg chaty w wigilię Św. Piotra1, zrozumiała, że Bodulia przyjechał po nią. Znów zobaczyła zakurzony, roztrzęsiony wóz z Suchegodołu, podartą czapkę na kudłatej głowie Bodulii, ujrzała jego wypłowiałą na słońcu, splątaną brodę, jego twarz zmęczoną, wzburzoną, przedwcześnie postarzałą i szpetną, a nawet jakąś dziwaczną z tym wyrazem ograniczenia i nieproporcjonalnością rysów... Zobaczyła znajomego psa także; kudłatego, mającego pewne podobieństwo nie tylko do Bodulii, ale do całego Suchegodołu, psa brudnoszarego na grzbiecie a jakby zakopconego ciemnym dymem kurnej chaty z przodu na piersiach i na gęsto obrośniętej szyi. Ale Bodulia na jej widok osłupiał, a wówczas Natasza opanowała się, poczuła dumę i weszła w swą rolę. Bodulia plótł, co mu do głowy przyszło o wojnie; to się niby radował, to martwił, a Nataszka na to rozsądnie odrzekła:

— Cóż, widać trzeba ich jakoś rozumu nauczyć, tych Chrancuzów...

Cały długi dzień podróży do Suchegodołu przeszedł pod przykrym wrażeniem patrzenia nowymi oczami na rzeczy stare i znajome, przeżywania wraz ze zbliżaniem się do rodzinnych kątów siebie samej dawniejszej, dostrzegania zmian wszędzie oraz poznawania spotykanych ludzi. Na zakręcie z wielkiej drogi do Suchegodołu w okólniku zarosłym burzanem biegał młody koń, trzylatek; chłopak, przytrzymując bosą nogą parcianą uzdę, uczepił się jego szyi i usiłował zarzucić mu drugą nogę na grzbiet, ale koń się nie dawał, wierzgał i strząsał malca. Nataszka wzruszyła się radośnie, poznawszy w chłopcu Tomka Pantiuchina. Spotkali też stuletniego Nazaruszkę, siedzącego na wozie już nie po męsku lecz po babsku z prosto przed siebie wyciągniętymi nogami. Ramiona trzymał z wytężeniem wysoko uniesione, oczy miał bezbarwne, żałośnie-smutne, a wychudły był do takiego stopnia, że „nie byłoby co włożyć do trumny”. Siedział bez czapki, w długiej zniszczonej koszuli aż szarej od popiołu, gdyż stary ciągle leżał na przypiecku. I znowu drgnęło serce w Nataszy: przypomniało jej się, jak lat temu trzy Arkadiusz Piotrowicz, ten najlepszy i najbardziej beztroski z ludzi, chciał zbić Nazaruszkę, schwytanego w ogrodzie z rzepą w ręku i płaczącego wśród czeladzi, otaczającej go ledwo żywego ze strachu i krzyczącej ze śmiechem:

— Nie, dziadu, nie skowycz. Już, widać, trzeba będzie szelki spuścić, nie wykręcisz się!

A jak zabiło jej serce, gdy zobaczyła wygon, szereg chat i dwór: sad, wysoki dach domu, tylne ściany stodół należących do służby folwarcznej, stajnie! Pełne chabrów żółte pole żyta podchodziło tuż do tych ścian, do chwastów i tatarki; czyjś biały w brązowe łaty cielak stał wśród owsa i tonąc w zieleni, objadał kiście. Wszystko wokoło było spokojne, proste i zwykłe, a tylko Nataszce robiło się na duszy coraz niezwyklej i coraz trwożniej... I niepokój ogarniał ją coraz większy, gdy wóz szparko wytaczał się w szerokie podwórze, na którym bielały śpiące charty, niby pomniki na cmentarzu. Strach ją zdjął, kiedy po raz pierwszy po dwuletnim przebywaniu w chłopskiej izbie weszła do chłodnego wnętrza dworu, tak znajomo pachnącego woskowymi świecami, lipowym kwiatem, spiżarnią, kozackim siodłem Arkadiusza Piotrowicza, poniewierającym się na ławce w przedpokoju, opustoszałymi klatkami po przepiórkach wiszącymi nad oknem — i nieśmiało spojrzała na Merkuriusza, przeniesionego z pokojów dziadka w kąt przedpokoju... Słońce wpadające z ogrodu przez maleńkie okienka jak dawniej wesoło oświecało ponury salon. Pisklę, które nie wiadomo po co dostało się do domu, piszczało sieroco, drepcząc po bawialni. Na rozgrzanych jaskrawo pomalowanych parapetach okien sechł i pachniał kwiat lipowy... Zdawało się, że wszystko dawne, co ją otaczało, jakoś odmłodniało, jak to zwykle bywa, gdy wyniosą z domu nieboszczyka. We wszystkim, we wszystkim, a zwłaszcza w zapachu kwiatów, Natasza czuła część swego własnego życia, swego dzieciństwa, lat młodzieńczych, pierwszej miłości. I żal jej było tych, którzy stali się dorosłymi, którzy pomarli lub zmienili się — żal było siebie samej i panienki. Rówieśnicy i rówieśniczki stali się dojrzałymi ludźmi. Wielu staruszków i staruszek, których głowy już wówczas trzęsły się ze starości i którzy już przed laty wyglądali z progów czeladnych na świat boży jakoś tępo, znikły na zawsze. Znikła także Daria Ustinowna. Nie było dziadka, który tak dziecinnie bał się śmierci i myślał, że ogarniać go ona będzie powoli, przygotowując stopniowo do tej strasznej chwili, a przecież skosiła go jej kosa tak nieoczekiwanie i błyskawicznie! Trudno było uwierzyć, że go nie ma, że to właśnie on rozpadł się w proch pod pagórkiem mogilnym przy cerkwi we wsi Czerkizowo...

Trudno było uwierzyć, że ta chuda, czarna, ostronosa kobieta, na przemian obojętna, wściekła, podniecona, gadatliwa, szczera z nią jak z równą sobie lub też wyrywająca jej włosy, to panienka Tonia. Niezrozumiałe było, czemu gospodaruje w domu jakaś Kłasza Markowna, mała, krzykliwa, z czarnymi wąsikami... Pewnego razu Nataszka nieśmiało zajrzała do jej sypialni, zobaczyła fatalne lusterko w srebrnej oprawie i do serca jej napłynęły rozkoszną falą wszystkie dawniejsze uczucia: obawa, radość, tkliwość, oczekiwanie wstydu i szczęścia, a z nimi — zapach zroszonych burzanów w czas wieczornej zorzy... Ale wszystkie uczucia i wszystkie te myśli Natasza zatajała w sobie, bezustannie je przerywała i uspokajała siebie słowami pątnic, wydającymi się jej szczytem mądrości: „Bóg wszystkiego ma dużo...”. Płynęła w niej stara krew suchodolska! Przaśny chleb2 jadała Nataszka — z gleby, która otaczała Suchydół! Mdłą wodę piła z tych stawów, które kopali jej dziadowie w korycie wyschłej rzeczki! Nie bała się ani kagańca, ani dyb, obawiała się tylko śmieszności; nie straszyły jej nużące dni powszednie, lecz niezwykłość. Nawet śmierci się nie lękała, ale o drżenie przyprawiały ją sny, ciemność nocy, burza, piorun i ogień. Niby dziecię pod sercem nosiła w sobie niejasne wyczekiwanie jakichś niemożliwych do ominięcia nieszczęść. I nieszczęścia te przyszły, przyszły zbyt nawet prędko i zastąpiły na zawsze codzienność, którą zburzyły. Natasza starzała się przez to wyczekiwanie, a przy tym bezustannie wmawiała sobie, że młodość minęła, szukając potwierdzenia tego we wszystkim. Rok jeszcze nie przeszedł od czasu jej przyjazdu do Suchegodołu, a nie zostało już ani śladu z tego młodego uczucia, z którym przestąpiła próg suchodolskiego dworu.

Gdy Kłasza Markowna urodziła syna, Feodosii, kobiecie od drobiu, kazano być niańką. I Feodosia, baba jeszcze młoda, włożyła ciemną suknię staruszki, stała się bogobojna i pogodziła się z losem. Nowy Chruszczow ledwo wytrzeszczał mleczne bezmyślne oczki, robił ze śliny bańki, bezradnie upadał wprzód, przeciągany ciężarem własnej głowy i wrzeszczał okrutnie, a już nazywano go paniczem i już wówczas słychać było z dziecinnego pokoju stare, stare przypowiastki:

— O! O! Idzie dziad z workiem... Dziad, dziad! Idź sobie, dziadku, nie damy ci panicza, panicz nie będzie już krzyczał...

I Natasza naśladowała Feodosię, uważając się także za niańkę — niańkę a zarazem przyjaciółkę chorej panienki. W zimie umarła Olga Kiryłówna i Nataszce zezwolono pojechać na pogrzeb ze starymi babami, które w czworakach dożywały resztki swych dni; na pogrzebie jadła kutię3, która budziła w niej wstręt swym słodkawym i mdłym smakiem, a powróciwszy do Suchegodołu, z roztkliwieniem opowiadała, że pani „leżała zupełnie jak żywa”, chociaż nawet stare baby nie miały odwagi patrzeć na trumnę z tym potwornym ciałem.

Na wiosnę przywieziono do panienki czarodzieja ze wsi Czermaszne, sławnego Klima Jerochina, pełnego godności bogatego jednodworca4 o siwej gęstej brodzie, równie siwych długich włosach, rozczesanych w przedział na środku głowy — gospodarza bardzo skrzętnego i rozumnego, rozmawiającego w normalnych warunkach zwyczajnie, a zmieniającego się przy chorych we wróża. Odzienie jego było rzadkiej mocy i schludności: miał na sobie siermięgę5 koloru żelaza, czerwony pas i buty. Małe oczki były chytre i przenikliwe, bystro szukał nimi obrazów; do domu wchodził ostrożnie, garbiąc trochę swą wysoką postać i rzeczowo zagajał rozmowę. Nasamprzód mówił o zbożu, o deszczu i o suszy, potem długo i ceremonialnie pił herbatę, znowu robił znak krzyża i dopiero wówczas, raptownie zmieniając ton, zapytywał o chorego.

— Zorza... Ciemnieje już... Pora... — mówił tajemniczo.

Panienka, siedząc o zmierzchu w sypialni, oczekiwała Klima, dostawała gorączki i niewiele brakowało, aby się w konwulsjach zaczęła wić po podłodze. Stojącą obok Nataszę ogarniał również strach. Cichł cały dom, nawet pani zwoływała dziewczęta do swojego pokoju i rozmawiała szeptem. Nikomu nie wolno było zapalić najmniejszego światełka ani podnieść głosu. Wesołej Sołoszce, dyżurującej w korytarzu na wypadek wezwania lub rozkazów Klima, aż mąciło się przed oczami, a serce łomotało w gardle. Wreszcie Klim przechodził obok niej, rozwiązując po drodze chusteczkę z jakimiś czarodziejskimi kosteczkami. Wkrótce z grobowej ciszy sypialni rozlegał się jego donośny niezwykły głos:

— Powstań, rabo Boża6!

Potem w drzwiach ukazywała się jego siwa głowa.

— Deskę — rzucał jakoś bez życia.

Na desce, położonej na podłodze, stawiali zimną jak trup panienkę z wytrzeszczonymi ze strachu oczami. Było już tak ciemno, że Natasza ledwie rozróżniała twarz Klima. Ten zaś nagle zaczynał dziwnym, jakby dalekim głosem:

— A przyjdzie Filat... Okna otworzy... Drzwi rozewrze... Zakrzyknie i powie: „Tęsknico, tęsknico!”. Tęsknico, tęsknico! — wykrzykiwał z niespodziewaną siłą, groźnie i władczo. — A idźże, tęsknico, na ciemne lasy... Tam miejsce twoje! Na morzu, na ocyjanie — mruczał głucho, złowieszczo i śpiesznie — na morzu, na ocyjanie, na wyspie Bujanie7 leży sęków pełno, na nich skóra z szarą wełną...

I czuła Natalia, że nie ma straszniejszych słów nad te, przenoszące od razu całą jej duszę gdzieś do krainy dzikiego, legendarnego, pierwotnego bytu. Nie można było nie wierzyć w ich siłę, jak nie mógł w to nie wierzyć i sam Klim, dokonujący niekiedy wprost cudów nad owładniętymi chorobą; ten sam Klim, który mówił tak prosto i skromnie, siedząc po skończonych zamawianiach w przedpokoju, wycierając spocone czoło chusteczką i znowu zabierając się do herbaty:

— No, teraz dwie zorze trzeba jeszcze przeczekać... Może, Bóg da, trochę ulży.... A grykę siała pani w tym roku? Mówią, że dobrze obrodziła, bardzo dobrze!

Latem oczekiwano powrotu gospodarzy z Krymu8. Ale Arkadiusz Piotrowicz przysłał polecony list z nowym żądaniem pieniędzy i z wiadomością, że panowie nie mogą powrócić przed początkiem jesieni z powodu rany Piotra Piotrowicza — lekkiej, lecz wymagającej długiego leczenia. Posłano do wróżki Daniłowny w Czerkizowie z zapytaniem, czy choroba skończy się pomyślnie. Daniłowna zaczęła tańczyć i strzelać palcami, co, naturalnie, znaczyło: pomyślnie. I pani się uspokoiła. A panienki i Natalii wcale to nie obeszło. Panience zrazu zrobiło się lepiej, ale od Św. Piotra znowu się zaczęło: znów tęsknota i taki strach przed burzami, pożarami i jeszcze przed czymś, co ukrywała, że nie obchodził ją los braci. Przestał on też obchodzić i Natalię. Przy każdej modlitwie prosiła o zdrowie dla Piotra Piotrowicza; tak samo, jak potem, gdy przez całe swe życie do grobowej deski modliła się za spokój jego duszy. Ale panienka stała się jej najbliższa ze wszystkich. I to ona właśnie coraz więcej zarażała dziewczynę swymi obawami, wyczekiwaniem nieszczęść i tym, czego nie wyjawiała.

A lato było upalne, wietrzne, pełne kurzu, z codziennymi burzami. Wśród ludu chodziły niejasne trwożne gadki o jakiejś nowej wojnie, o jakichś buntach i pożarach. Jedni mówili, że lada chwila puszczą chłopów do domu, drudzy utrzymywali, że przeciwnie — na jesieni wszystkim chłopom ogolą głowy i wezmą ich do wojska. Jak zwykle w takich wypadkach zjawiły się niezliczone grupy włóczęgów, głuptaków9 i zakonników. A panienka o mało się o nich nie biła z panią, obdzielając chlebem i jajkami. Przychodził niekiedy Dronia, długi, rudy, niesłychanie oberwany. Był po prostu pijakiem, ale udawał głuptaka. Szedł zamyślony przez podwórze prosto do domu, aż uderzał głową w ścianę i odskakiwał z radosną twarzą.

— Ptaszkowie moje — wykrzykiwał falsetem, podskakując, zginając się cały w prawą stronę i przykładając rękę do czoła niby zasłonę od słońca. — Polecieli, polecieli aż do nieba moje ptaszkowie!

I Natalia, naśladując baby, patrzyła na niego tak, jak należy patrzeć na prostaczków bożych: tępo i żałośnie. Panienka zaś rzucała się do okna i wołała ze łzami żałosnym głosem:

— Świątobliwy człowieku boży, módl się za mnie, grzeszną!

Na to wołanie oczy Nataszki stawały się nieruchome pod wpływem strasznych przeczuć.

Ze wsi Kliczyn przychodził Timosza Kliczyński: drobny, tłusty jak kobieta, o dużych piersiach, o twarzy zezowatego niemowlęcia, ogłupiałego i duszącego się z nadmiaru tuszy, żółtowłosy, w białej perkalowej koszuli i króciutkich perkalowych porteczkach. Śpiesznie drobnymi kroczkami zbliżał się do ganku, stawiając stopy najpierw palcami i drepcząc małymi pulchnymi nóżkami, a jego wąskie oczki patrzyły tak, jakby Timosza wyskoczył z wody lub uratował się od nieuniknionej zguby.

— Nieszczeńście — mamrotał bez tchu. — Nieszczeńście...

Uspokajano go, karmiono i czegoś od niego oczekiwano; on zaś milczał, sapał i chciwie mlaskał. A najadłszy się, znowu zarzucał worek na plecy i z niepokojem szukał swego długiego kija.

— Kiedy znowu przyjdziesz, Timosza? — wołała panienka.

A on odpowiadał także krzykiem, dziwnie wysokim altem, nie wiadomo po co przekręcając imię panienki:

— Na Święta, Łukjanowna!

Panienka zaś zawodziła w ślad za nim tonem już nieomal wyznania:

— Człowieku świątobliwy! Wstaw się do Boga za grzeszną Marię Egipcjankę10!

Pozostali robili znak krzyża i wzdychali, bo rzeczywiście prawie codziennie nadchodziły zewsząd wieści o nieszczęściach, burzach i pożarach. I prastary strach przed ogniem ciągle wzrastał w Suchymdole. Gdy tylko żółte jak piasek morze dojrzewających zbóż zaczynało gasnąć pod chmurą napływającą zza dworu, gdy tylko pierwszy wicher przelatywał nad ugorem i oddalony grzmot przewalał się ciężko, baby czym prędzej wynosiły na próg pociemniałe deseczki ikon i szykowały garnki mleka, które, jak wiadomo, najprędzej gasi ogień. A we dworze wyrzucano w pokrzywy nożyczki, wyjmowano straszny tajemniczy ręcznik, zawieszano okna, drżącymi rękami zapalano woskowe świeczki... Nawet pani, czy to udając, czy też naprawdę, zaraziła się strachem. Dawniej mówiła, że burza to „zjawisko natury”. Teraz również się żegnała, mrużyła oczy, wydawała okrzyki, gdy migały błyskawice. A żeby powiększyć i swój strach, i strach otaczających, stale opowiadała o jakiejś niezwykłej burzy, która się rozpętała w roku 1771 w Tyrolu11, a podczas której zginęło od razu sto jedenaście osób. Słuchające kobiety podchwytywały to i śpieszyły z własnymi opowieściami: o wierzbie, spalonej do cna na wielkiej drodze przez piorun, o babie, którą w tych dniach piorun zabił, o jakiejś trojce, tak ogłuszonej w drodze, że wszystkie trzy konie upadły na kolana... Na koniec do tych bajań przyłączył się niejaki Joszka, „mnich, który zgrzeszył” jak sam siebie nazywał.