IX

Joszka pochodził z chłopów. Nie brał się nigdy do pracy i żył jak Bóg dał, płacąc za chleb i sól opowiadaniami o swym zupełnym nieróbstwie i o swoim „grzechu”.

— Jam, bracie, chłop, ale mądry jestem i wyglądam na garbusa — mówił — to po cóż mam pracować!

I rzeczywiście wyglądał jak garbaty. Spojrzenie miał kłujące i mądre, twarz pozbawioną zarostu, ramiona z powodu rachitycznej klatki piersiowej trzymał podniesione, gryzł paznokcie; palce, którymi co chwila odrzucał w tył długie czerwonawo-brązowe włosy, były cienkie i silne. Oranie ziemi uważał za zajęcie „nieodpowiednie i nudne”, więc poszedł do Kijowskiej Ławry1 i „tam podrósł”, ale wypędzono go z klasztoru za „grzech”. Wtedy, zorientowawszy się, że udawanie pielgrzyma do świętych miejsc i człowieka ratującego duszę nie jest już na czasie, a może stać się nawet nieintratne, spróbował czego innego: nie zdejmując sukienki zakonnej, zaczął otwarcie chełpić się swoim nieróbstwem i lubieżnością, palić i pić ile wlezie (nie upijał się nigdy), wyszydzać Ławrę i za pomocą nieprzystojnych gestów i ruchów ciała wyjaśniać, za co go właściwie stamtąd wyrzucono.

— No, wiadomo — opowiadał chłopom, mrugając porozumiewawczo — wiadomo... I wtedy mnie za to, raba Bożego, za kark...! To i wróciłem do domu, do Rosji... Chyba nie zginę!

I rzeczywiście, nie zginął: Rosja przyjęła go, bezwstydnego grzesznika, z nie mniejszą gościnnością niż ludzi zbawiających duszę: karmiła, poiła, wpuszczała na nocleg i z zachwytem go słuchała.

— Znaczy, zarzekłeś się, że już nigdy nie będziesz pracował? — pytali chłopi, czekając z błyszczącymi oczami na pieprzne wynurzenia.

— Sam diabeł mnie teraz do pracy nie zmusi! — odzywał się Joszka. — Za dobrzem przyzwyczajony! Narowisty się stałem gorzej niż ten kozioł z Ławry. Dziewuchy (baby i za darmo mi niepotrzebne!) boją się mnie śmiertelnie, ale i kochają! Bo i co! Niczego sobie jestem: może niekoniecznie ładny, ale za to do rzeczy!

Zjawiwszy się w suchodolskim dworze, jako człowiek bywały wszedł prosto do domu, do przedpokoju. Siedziała tam na ławce Nataszka i nuciła: „Wymiatałam sionkę, młoda, znalazłam cukier słodziutki...”. Zobaczywszy go, zerwała się przerażona.

— Oj, kto to? — krzyknęła.

— Człowiek — odpowiedział Joszka, mierząc ją szybko wzrokiem od stóp do głów. — Zamelduj pani.

— Kto to? — krzyknęła i pani z salonu.

Ale Joszka w tej chwili ją uspokoił, powiedział, że jest dawnym mnichem — a nie zbiegłym żołnierzem, jak ona zapewne przypuszczała — że powraca do domu i prosi, aby go zrewidowano, a potem zezwolono mu przenocować i trochę odpocząć. I tak oszołomił panią tą swoją szczerością, że już na drugi dzień mógł przenieść się do pokoju lokajów, opustoszałego od czasu wyjazdu panów, i stał się po prostu domownikiem. Przechodziły ciągłe burze, a on niezmordowanie zabawiał gospodynię opowiastkami; wpadł na pomysł, aby okienka na strychu zabić i w ten sposób zabezpieczyć dach od piorunów; wybiegał na ganek w czasie najgorszych piorunów, żeby pokazać, iż wcale nie są straszne; pomagał dziewczętom nastawiać samowary. One boczyły się, czując na sobie jego bystre, lubieżne spojrzenia, lecz śmiały się z jego żartów, a Nataszka, którą już nie raz zatrzymywał w korytarzu, szepcząc pośpiesznie: „Zakochałem się w tobie, dziewczyno!”, po prostu nie miała odwagi podnieść na niego oczu. Budził w niej jednocześnie wstręt zapachem machorki2, którym była przepojona jego zakonna sukienka, i strach, strach...

Z całą pewnością wiedziała już, co nastąpi. Spała sama w korytarzu obok drzwi do sypialni panienki, a Joszka jej rąbnął: „Przyjdę. Choćbyś zarżnęła, przyjdę. A jeśli będziesz krzyczała, puszczę was z dymem...”. Lecz najbardziej pozbawiała ją sił świadomość, że dopełnia się coś nieuniknionego, że przybliża się spełnienie jej przerażającego snu, że widocznie sądzono jej zginąć razem z panienką.

Wszyscy rozumieli teraz, że nocami w domu panuje sam diabeł. Wszyscy rozumieli, co właściwie (pomijając burze i pożary) przyprawia panienkę o szaleństwo, dlaczego tak słodko i dziko panna Tonia jęczy przez sen, a następnie zrywa się z wyciem tak przejmującym, że najbardziej ogłuszające grzmoty wydają się niczym w porównaniu z tym głosem. Panienka wyła: „Wąż edeński, jerozolimski, dusi mnie!”. A wąż ten, to nikt inny, tylko diabeł, ten szary kozioł, który chodzi po nocach do kobiet i dziewcząt... A czy jest na świecie coś bardziej przerażającego niż te jego odwiedziny w ciemnościach, w słotne noce z niemilknącymi głuchymi grzmotami i błyskawicami, rozświetlającymi ciemne ikony? I owa namiętność, owa pożądliwość, z jaką szeptał Nataszce ten włóczęga, także nie była zwykła ludzka — jakże więc można było jej się oprzeć? Myśląc o swej fatalnej godzinie niemożliwej do ominięcia, siedząc w nocy na ziemi na derce w korytarzu, wpatrując się w ciemność z bijącym sercem, przysłuchując się najmniejszemu trzaskowi i szmerowi w śpiącym domu, Natasza czuła już pierwsze napady owej ciężkiej choroby, która długo ją następnie męczyła. Zaczynała ją nagle swędzieć stopa, przebiegał w niej ostry kłujący kurcz, gnący i zwijający palce ku podeszwie, a potem, dręcząc okrutnie, a jednocześnie rozkosznie skręcając żyły, szedł po nogach, po całym ciele aż do krtani... I przychodziła chwila, gdy brała chęć krzyknąć jeszcze przeraźliwiej, jeszcze rozkoszniej i z jeszcze większą męką niż krzyczała panienka...

Wreszcie dokonało się, co było nieuniknione. Joszka przyszedł akurat w ową straszną noc pod koniec lata, w noc na Św. Ilję3, władającego ogniem od pradawnych czasów. W noc tę ani nie uderzył piorun, ani Natasza nie zasnęła. Zdrzemnęła się i nagle ocknęła, jakby ją ktoś uderzył. Sercem bijącym jak oszalałe pojęła, że noc jest głęboka. Zerwała się, spojrzała w jeden koniec korytarza, w drugi: ze wszystkich stron rozbłyskiwały, rozjarzały się, migotały i oślepiały złote i bladoniebieskie błyskawice na milczącym niebie pełnym ognia i tajemnic. W przedpokoju robiło się co chwila widno, jak w dzień. Nataszka pobiegła i zatrzymała się jak wryta; dawno leżące na podwórzu za oknem polana osiki oślepiająco bielały przy każdym mignięciu błyskawicy. Dziewczyna cicho wsunęła się do salonu — podniesiono tu jedno okno, słychać było jednostajny szum ogrodu, wśród ciemności tym jaskrawiej rozbłyskiwał ogień za wszystkimi szybami, a po nim mrok zalewał pokój, lecz w tejże chwili znowu niebo drgało i rozświetlało się to tu, to tam... Cały ogród migotał, rósł, drgał i na ogromnym złotym lub biało-fioletowym horyzoncie przeświecał koronkowymi wierzchołkami drzew oraz widmowymi zarysami bladozielonych brzóz i topoli.

— Na morzu, na ocyjanie, na wyspie Bujanie... — zaszeptała Nataszka, rzucając się z powrotem i czując, że gubi się do reszty tymi czarodziejskimi zamawianiami — leży sęków pełno na nich skóra z szarą wełną...

I ledwo wyrzekła te pierwotne a groźne słowa, gdy odwróciwszy się, ujrzała Joszkę, stojącego z podniesionymi ramionami o dwa kroki od niej. Błyskawica oświeciła jego bladą twarz z czarnymi kręgami oczu. Niedosłyszalnie podbiegł ku niej, długimi rękami schwycił ją raptownie za stan i zdusiwszy, jednym rzutem cisnął zrazu na kolana, a potem na wznak, na zimną podłogę przedpokoju.... Następnej nocy Joszka do niej przyszedł znowu i przychodził jeszcze wiele razy, a ona, tracąc przytomność z przerażenia i wstrętu, pokornie mu się oddawała... Nawet myśleć nie śmiała ani o oporze, ani o szukaniu pomocy u państwa lub u czeladzi, tak samo jak panienka, która nie śmiała opierać się diabłu, gdy po nocach sycił się nią, tak samo, jak nie śmiała, podobno, opierać się nawet władcza i piękna babka swemu chłopu pańszczyźnianemu, Tkaczowi, zuchwałemu łajdakowi i złodziejowi, którego w końcu zesłano na Sybir4 na osiedlenie... Wreszcie Joszce sprzykrzyła się Natalia, sprzykrzył mu się Suchydół i pewnego dnia znikł tak samo niespodzianie, jak się zjawił.

Po miesiącu Natalia poczuła, że będzie matką. A we wrześniu, nazajutrz po powrocie młodych panów z wojny, zapalił się suchodolski dwór i długo okropnie buchał płomieniami — sprawdził się więc również drugi sen Nataszy. Dom zapalił się o zmierzchu w czasie ulewnego deszczu, zapalił się od pioruna, od złotego kłębka, który, jak mówiła Sołoszka, wyskoczył z pieca w sypialni dziadka i toczył się podskakując po wszystkich pokojach. A Natalia, która zobaczywszy dym i ogień, co sił biegła z łaźni, gdzie całe dni i noce spędzała we łzach, opowiadała potem, że w ogrodzie napotkała kogoś odzianego w czerwony żupan i w wysoką kozacką czapkę z galonem5; on również biegł co sił po mokrych krzewach i łopuchach... Czy było to rzeczywistością czy też jej się tylko zdawało — zaręczyć by nie mogła. Pewne jest tylko to, że nagłe przerażenie uwolniło ją od przyszłego dziecka.

I od tej jesieni zaczęła więdnąć. Życie jej poszło ową koleiną codzienności, z której już nie wyszło aż do samej śmierci. Ciocię Tonię zawieziono do świętych relikwii w Woroneżu6. Diabeł nie śmiał już potem przybliżyć się do niej, toteż uspokoiła się, zaczęła żyć jak inni, a rozstrój umysłu i duszy ujawniał się tylko w blasku dzikich oczu, w skrajnej niechlujności, we wściekłym rozdrażnieniu oraz w niespokojnej tęsknocie podczas słoty. Na owej pielgrzymce była też z nią Natalia, która również osiągnęła po tej podróży spokój i wyjaśnienie wszystkiego tego, z czego — zdawało się — nie istaniało wyjście. Jakże dygotała na samą myśl o spotkaniu z Piotrem Piotrowiczem! Choć przygotowywała się do tego, jednakże nie była w stanie spokojnie wyobrazić sobie tej chwili. A Joszka, a jej hańba, a zatracenie! Ale niezwykłość tej zatraty, wyjątkowa głębia jej cierpień, fatalność, która kryła się w jej nieszczęściu — przecież niedaremnie zdarzył się prawie jednocześnie pożar! — i pielgrzymka do świętego dała jej możność patrzenia spokojnie i prosto w oczy nie tylko otaczającym, ale nawet Piotrowi Piotrowiczowi. Sam Bóg swą niszczącą dłonią naznaczył je obydwie z panienką — jakżeby mogły więc bać się ludzi! Wróciła z Woroneża do suchodolskiego domu niby mniszka, pokorna i prosta służka wszystkich, lekka i czysta jak po przyjęciu przedśmiertnych sakramentów, i śmiało pocałowała w rękę Piotra Piotrowicza. I tylko na chwilę serce w niej drgnęło młodzieńczo, tkliwie, po dziewczęcemu, gdy dotknęła ustami tej małej smagłej ręki z turkusowym pierścieniem...

Codzienność zapanowała w Suchymdole. Nadchodziły wyraźne wieści o wolności i wywołały trwogę w czeladnej i we wsi. Co przyniesie przyszłość? Czy nie będzie gorzej? Łatwo to powiedzieć: „Zaczniemy nowe życie!”. Nowe życie czekało również państwa, a oni przecież nawet starym żyć nie potrafili! Śmierć dziadka, wojna, kometa przyprawiająca cały kraj o przerażenie, potem pożar, wieści o wolności — wszystko to szybko zmieniło twarze i dusze panów, pozbawiło ich młodości, niefrasobliwości, dawniejszej zapalczywości i lekkomyślności, a dało złość, nudę, przykrą kłótliwość. Zaczęły się „nieporozumienia”, jak mówił ojciec, doszło do harapów przy stole... Ubóstwo zaczęło przypominać o konieczności poprawienia w jakikolwiek sposób interesów zrujnowanych doszczętnie przez Krym, pożar i długi, a w gospodarstwie bracia tylko sobie wzajemnie przeszkadzali. Jeden z nich był bezsensownie chciwy, surowy i podejrzliwy, drugi — bezsensownie hojny, dobry i ufny. Porozumiawszy się jako tako, zdecydowali się na przedsięwzięcie mające im przynieść duży dochód: zastawili majątek i skupili około trzystu wychudzonych koni, zebrawszy je nieomal z całego powiatu przy pomocy jakiegoś Ilji Samsonowa, Cygana. Mieli zamiar podkarmić je, a na wiosnę sprzedać z zyskiem. Ale pochłonąwszy ogromną ilość mąki i słomy, prawie wszystkie, jeden po drugim, na wiosnę wyzdychały....

A pomiędzy braćmi rosła niezgoda. Niekiedy dochodziło do tego, że chwytali za noże i strzelby. Nie wiadomo, czym by się to wszystko skończyło, gdyby nowe nieszczęście nie zwaliło się na Suchydół. Zimą, w cztery lata po powrocie z Krymu, Piotr Piotrowicz pojechał pewnego razu do Łuniewa, gdzie miał kochankę; spędził tam w chutorze dwie doby, przez cały czas pił i pojechał pijany do domu. Spadł duży śnieg. Do szerokich niskich sani wyłożonych dywanem zaprzężona była para koni. Piotr Piotrowicz kazał wyprząc jednego konia, młodego, gorącego, tonącego po brzuch w pulchnym śniegu, i przywiązać go do sań z tyłu; po czym, zwrócony do niego głową, położył się spać. Nadchodził mglisty siwy zmierzch. I Piotr Piotrowicz, zasypiając, krzyknął do Jewsieja Bodulii, którego często brał ze sobą zamiast stangreta Waśki Kozaka, w obawie, że Waśka go zabije (gdyż biciem pan ogromnie wzburzył przeciwko sobie czeladź) krzyknął więc: „Ruszaj!’’ i uderzył Jewsieja nogą w plecy. Silny gniady koń dyszlowy, już mokry i dymiący, grając śledzioną poniósł ich po ciężkiej zaśnieżonej drodze w mglistą dal głuchego pola na spotkanie gęstniejącej, chmurnej, zimowej nocy... A o północy, kiedy wszystko w Suchymdole spało jak martwe, do okna przedpokoju, gdzie nocowała Natalia, pośpiesznie i trwożnie ktoś zapukał. Zerwawszy się z ławki, wybiegła bosa na ganek. Przed gankiem niewyraźnie ciemniały konie, sanie i Jewsiej, stojący z batem w ręku.

— Nieszczęście, dziewczyno, nieszczęście — zamamrotał głucho i jakoś dziwnie, niby we śnie. — Pana koń zabił... Przyprężny7... Najechał, poślizgnął się i kopytem... Całą twarz rozwalił... Już nawet zaczął stygnąć... To nie ja, nie! Pan Jezus widzi... Nie ja!

Zbiegłszy w milczeniu z ganku, tonąc w śniegu bosymi stopami, Natalia podeszła do sań, przeżegnała się, upadła na kolana, objęła zlodowaciałą okrwawioną głowę i zaczęła ją całować, wrzeszcząc przy tym na cały folwark jakimś dziko-radosnym krzykiem, dławiąc się szlochem i śmiechem.