X

Gdy się zdarzało, że przyjeżdżaliśmy na odpoczynek do cichej i nędznej głuszy Suchegodołu, Natalia wciąż od nowa opowiadała o swym zmarnowanym życiu. I niekiedy oczy jej ciemniały, nieruchomiały, a głos przechodził w surowy śpiewny półszept. Przypominał mi się wtedy naiwny portret świętego, wiszący w kącie kredensowego w naszym starym domu. Święty przyszedł był do swych współobywateli, niosąc w rękach własną odrąbaną martwą głowę na dowód prawdziwości swego opowiadania...

Zginęły już i te nieliczne rzeczowe ślady przeszłości, które zastaliśmy niegdyś w Suchymdole; ani portretów, ani listów, ani nawet zwykłych przedmiotów codziennego użytku nie zostawili nam nasi ojcowie i dziadowie, a wszystko, co jeszcze się zachowało, zginęło w ogniu. Przez długi czas stał w przedpokoju jakiś kufer w strzępach zdrewniałej wyłysiałej fokowej skóry, którą go obszyto niemal sto lat temu: dziadkowy kufer o wysuwanych szufladkach z czeczotu1, wypchany nadpalonymi francuskimi foliałami i cerkiewnymi książkami, nieprawdopodobnie wybrudzonymi i zakapanymi woskiem. Potem i on gdzieś znikł. Połamały się również i znikły ciężkie meble, które stały w salonie i w bawialni... Dom butwiał i osiadał coraz bardziej. Wszystkie te długie lata, które przeszły nad nim od czasu ostatnich opowiedzianych tu zdarzeń, były dlań latami powolnego umierania... I przeszłość stawała się coraz bardziej legendarna.

Mieszkańcy Suchegodołu wychowywali się wśród głuchego, ponurego życia, mającego jednakże pozory utrwalonego bytu, a nawet dostatku. Biorąc pod uwagę bezwład tego wegetowania, sądząc z przywiązania suchodolców do tego życia, można by było przypuszczać, że nie skończy się ono nigdy. Lecz owi potomkowie stepowych koczowników byli nieodporni, niezdolni do walk, słabi! I jak pod ostrzem sochy orzącej pole znikają bez śladu jeden za drugim kopczyki nad podziemnymi korytarzami i norami chomików — tak szybko i bez śladu znikały w naszych oczach gniazda suchodolskie. Mieszkańcy ich marnowali się, rozpraszali po świecie, a ci, którzy ocaleli, jako tako przepędzali ostatki swych dni. I my zastaliśmy już nie byt, nie życie, lecz tylko wspomnienie o nich, na wpół dzikie, pospolite wegetowanie. Z biegiem lat coraz rzadziej odwiedzaliśmy nasz kraj stepowy i coraz bardziej obcy stawał się on dla nas, coraz słabiej czuliśmy więź z tamtejszym bytem i z warstwą społeczną, z której wyszliśmy. Wielu z naszych rodaków pochodzi z równie świetnych i starożytnych rodów jak nasz. Nazwiska nasze wspominane są w kronikach; przodkowie nasi byli stolnikami, wojewodami, „sławnymi mężami”, najbliższymi towarzyszami a nawet krewnymi carów. I gdyby nosili nazwę rycerzy, gdybyśmy się byli urodzili dalej na zachód, z jakąż pewnością mówilibyśmy o nich, jakże długo jeszcze byśmy istnieli! Potomek rycerzy nie mógłby powiedzieć, że w przeciągu pół wieku znikł prawie doszczętnie z powierzchni ziemi cały ród, że tylu jego członków zdegenerowało się, zwariowało, odebrało sobie życie, rozpiło się, stoczyło w dół lub po prostu gdzieś się zagubiło! Nie mógłby się przyznać, jak przyznaję się ja, że nie ma najmniejszego pojęcia o rzeczywistym życiu nie tylko swych przodków, ale i pradziadów, i że z każdym dniem coraz trudniejsze się staje wyobrażenie sobie choćby tego, co się działo przed półwiekiem!

Miejsce, gdzie stał dawniej dwór w Łuniewie, od dawna zaorano i zasiano, jak zaorano i zasiano ziemię na miejscu wielu innych dworów. Suchydół jako tako jeszcze się trzymał. Ale wyrąbawszy ostatnie brzozy w ogrodzie i sprzedawszy po kawałku prawie całą orną ziemię, opuścił go nawet sam właściciel, syn Piotra Piotrowicza; został urzędnikiem i dostał posadę konduktora na kolei. W ciężkich warunkach dożywały swych lat ostatnich stare mieszkanki Suchegodołu: Kłasza Markowna, ciocia Tonia i Natalia. Po wiośnie było lato, po nim — jesień i znów przychodziła zima, one zaś straciły już ich rachubę. Żyły wspomnieniami, snami, kłótniami, troskami o chleb codzienny. Latem cała okolica, gdzie rozciągały się niegdyś posesje dworskie, tonęła w chłopskim życiu; dom wśród niego widoczny był z daleka. Zagajnik, który pozostał jako resztka ogrodu, tak zdziczał, że przepiórki nawoływały się tuż przy balkonie. Ale co tam lato! „Latem mamy raj!”, mówiły staruszki. Długie i ciężkie były jesienie w Suchymdole, a zimy zdarzały się bardzo śnieżne. Chłodno i głodno było w pustym walącym się domu. Zasypywały go zadymki, mroźny wiatr przenikał na wskroś. A palono bardzo rzadko. Wieczorami z okien pokoju pani, z jedynej izby, w której można było jeszcze mieszkać, słabo świeciła blaszana lampka. Pani — w okularach, półkożuszku i wojłokowych butach — robiła pończochę, nisko się nad nią pochylając. Natalia drzemała na zimnym przypiecku. A panienka, podobna do sibirskiego szamana, siedziała w swoim pokoju i paliła fajkę. Gdy ciocia akurat nie kłóciła się z Kłaszą Markowną, stawiała swą lampeczkę zamiast na parapecie okna — na stole; i ciocia Tonia siedziała w słabym półświetle, dochodzącym do wnętrza jej lodowato zimnej izby, zastawionej resztkami starych mebli, zawalonej czerepami potłuczonych naczyń, zagrodzonej fortepianem, leżącym na jednym boku. W izbie tej był taki mróz, że kury, o które ze wszystkich sił zabiegała i kłopotała się ciocia Tonia, odmrażały sobie łapy, nocując na tych czerepach i resztkach...

A teraz suchodolski dwór pusty już jest zupełnie. Pomarli wszyscy, o których wspomniano w niniejszej kronice, wszyscy sąsiedzi i wszyscy rówieśnicy tych ludzi. Niekiedy przychodzi nawet myśl: czyż żyli oni niegdyś naprawdę?

Tylko na cmentarzach odczuć można, że tak było rzeczywiście; czuje się tu nawet jakąś niesamowitą bliskość z nimi. Ale i wówczas trzeba zrobić wysiłek, posiedzieć i pomyśleć nad grobem rodzinnym — jeżeli go w ogóle można odnaleźć. Wstyd mi, że muszę się przyznać — a jednak nie mogę ukryć tego faktu — że nie znamy mogił dziadka, babki i Piotra Piotrowicza. Wiemy tylko, że miejsce ich było przy ołtarzu stareńkiej cerkwi we wsi Czerkizowo. W zimie trudno się tam dostać: zaspy leżą po pas, a gdzieniegdzie sterczą z nich krzyże i wierzchołki nagich krzaków oraz pręty. Latem można tu dojechać rozpaloną, cichą, pustą drogą wiejską i przywiązać konia do płotu przy cerkwi, za którym stoi ciemnozielona ściana choinek prażących się w upale. Za otwartą tą furtką, za białą cerkwią z zardzewiałą kopułą widać cały gaj niewysokich rozgałęzionych wiązów, jesionów i klonów; wszędzie panuje cień i chłód. Długo chodzić można wśród krzewów po pagórkach i dołach, porosłych wątłą cmentarną trawą, po kamiennych płytach, prawie całkowicie zapadłych w ziemię i porowatych od deszczów, a pokrytych czarnym drobnym mchem... Oto dwa, trzy żelazne pomniki. Ale czyje? Ze starości zrobiły się złotawo-zielone i nie można już na nich przeczytać napisów. Pod którym z tych pagórków spoczywają kości babki, dziadka? Bóg raczy wiedzieć! My wiemy tylko, że gdzieś tutaj, blisko. Siada więc człowiek, myśli, stara się wyobrazić sobie wszystkich tych zapomnianych Chruszczowów... I okres, w którym żyli, wydaje się wówczas bądź niezmiernie daleki, bądź zupełnie bliski. A wtedy można sobie powiedzieć z radością:

— To wcale nie tak trudno wyobrazić ich sobie! Trzeba tylko pamiętać, że ot, ten przechylony złocony krzyż, odznaczający się na błękitnym letnim niebie, był za ich czasów taki sam... Że tak samo żółciło się i dojrzewało żyto na polach pustych i upalnych, tutaj zaś panował cień i chłód, rosły krzaki... A wśród nich tak samo chodziła i pasła się, ot, taka sam stara, biała klacz z wyłysiałą zielonkawą grzywą i różowymi rozbitymi kopytami.

1911.