Rozdział pierwszy „Czy to pies, czy to bies?”

Zapowiadamy od razu ze zdyszanym pośpiechem, że tytuł tej książki nie żywi złych zamiarów wobec psa. Kochamy to dobre stworzenie i jeśli nie jest zbyt obłocone albo nadziane pchłami, tulimy je do serca. Autor tej książki posiada wielu przyjaciół wśród psiego plemienia i gdyby można psa zapytać, co o nim mniema, każdy pies odpowiedziałby żywym machaniem ogona, co przełożone na nieudolną mowę ludzką oznacza pełnię życzliwego uznania. Być może, że jeden tylko wybitny przedstawiciel psiego rodu okazałby odrobinę nieukontentowania1, a to z tego powodu, że mu raz dano kiełbasę owiniętą w gazetę z wierszami autora. Bliskie zetknięcie się z literaturą mogło go napełnić niesmakiem. Poza tym i autor, i każdy czytelnik z odrobiną rozsądku (bo i tacy się zdarzają...) jest gwałtownie przeciwny zwalaniu wszystkich trosk, niepowodzeń i codziennych dolegliwości na uczciwego psa. Jest to krzywda ponura i wyrządzona psu bez zastanowienia. Czy pies, chociażby najzłośliwszy, może mieć jakikolwiek wpływ na pogodę? Najwięksi uczeni przeczą temu. Ludzie jednak powtarzają niegodnie: „Pogoda dzisiaj pod psem”. Czy pies, chociażby najsprytniejszy, umie przyrządzić obiad? Jako żywo, nie! A ileż razy niezadowolony człowiek wykrzyka2: „Ten obiad był pod psem!”. Są to pretensje dziwaczne i pozbawione krzty rozsądku, jeśli w zawiłe ludzkie sprawy wciągają psa żywego, złość ludzka sięga jednakże dalej i wszelkie winy zwala na psy martwe. Rozsierdzony człowiek powiada: „Spałem dzisiaj pod zdechłym psem”. Człowiek zjadł na noc tłustą baraninę, a brak snu zwala na nieszczęsnego psa, który pożegnał świat.

Ani nam w myśli nie postało, aby najmniejsze złe słowo powiedzieć o psim pokoleniu. Tytuł Wyprawa pod psem został użyty w honorowym dla psa znaczeniu. Oznacza on, że patronem i protektorem3 jakiejś wyprawy będzie pies. Tytuł ten wygląda jak kolorowa nazwa gospody: „Gospoda pod Królem Perskim” albo „Gospoda pod Modrym Fartuszkiem”.

Pies z tytułu tej książki będzie ważną osobistością, otoczoną szacunkiem autora. Będzie to niemal „pan pies”. Może dlatego żaden pies nie zawyje nad tą książką, co by się jej mogło zdarzyć, gdyby była pozbawiona udziału tego kosmatego bohatera.

Uspokoiwszy sumienie tym oświadczeniem, autor ma zaszczyt z życzliwym uśmiechem wprowadzić na scenę miłego czworonoga. Oto on: ma lat siedem, co jest dla psa wiekiem już mocno pochyłym; przedziwnie kudłaty, grubokościsty, czarny i dość niekształtnej budowy, nie odznacza się wybitną pięknością. Gdy raz nocą Słowacki szedł z Odyńcem4, ujrzeli czarnego psa przemykającego się w mrokach nocy. „Więc obadwa tak się zlękli, że w rów weszli i przyklękli”5. Jeden pytał drugiego: „Czy to pies, czy to bies6?”. Gdybym nie był pewny, że czarny pies z tej historii nie mógł wałęsać się w owych czasach, mógłbym mniemać, że to on właśnie zjeżył włosy na dwóch dostojnych poetyckich głowach. Nie widziałem psa bardziej podobnego do biesa niż ten nasz pies. Wprawdzie dotąd nie widziałem czorta7 na własne oczy, wedle jednak wiarogodnych opisów tych, co się z nim zetknęli, nasz pies mógłby zrobić w piekle znakomitą karierę.

Nie jest rzeczą pewną, czy we wszystkich szczegółach przypominał diabła, zupełnie jednak nie ulega wątpliwości, że łajdackim sprytem przewyższał najsprytniejszego. Pod tym względem był fenomenem, niezanotowanym dotąd w dziejach świata. Cygan-koniokrad8, fałszerz monety, okpiświat9 na wielki kamień — wszyscy razem i każdy z osobna byli niewiniątkami wobec tego piekielnego psa. Zanim się znalazł na widowni i zanim można było śledzić jego dzieje, żył samotnie, na wolności i żył własnym przemysłem10. Trudno ustalić, skąd przybył. Dnia jednego wkroczył przez rogatki wolskie11 do stolicy — obłocony, sponiewierany i do widma podobny. Rozszarpane ucho i ledwie przyschnięta rana świadczyły wymownie o jego sercu burzliwym i o niespokojności umysłu. Musiał stoczyć jakieś boje z chamską, lecz bitną gromadą wiejskich kundlów uprawiających politykę starożytnych Greków: wieczyste między sobą toczą waśnie12, społem13 jednak walą się na wspólnego wroga, Persa14. Takim Persem kudłatym musiał być nasz pies. Nie mogąc zdzierżyć licznym, srogim i bitnym oberwańcom, wycofał się z cudzych łowieckich terenów i wkroczył do stolicy.

Pierwszy spotkany pies stołeczny, stary wyga15, który wygrzebał na śmietniku potężną kość, spojrzał nieufnie na przybysza i zdumiał: tak złodziejskiego spojrzenia nie widział jeszcze w swoim życiu. Przybysz oświadczył mrukliwie, że należy się go wystrzegać, gdyż zauważył u siebie pierwsze oznaki wścieklizny, która nie sprzyja zbytniej poufałości i rozwojowi stosunków towarzyskich. W miejskiego psa jak gdyby piorun trzasnął, przeto16 pozostawiwszy kość, uciekł tak szybko, że zdawało się, jakoby jego własny ogon biegł za nim o milę17. Psi szatan pożywił się kością zdobytą w sposób niecny i podstępny, godny szalbierza. Było to jednak mizerne dopiero preludium18 do całego szeregu cygaństw19, szalbierstw, złodziejstw i jawnych rozbojów. Po niedługim czasie cały lewy brzeg Wisły grzmiał wieścią o przybyciu apokaliptycznego psa20, co morduje i kradnie, posiada serce z lodu, a żołądek jak worek. Widziano go wszędzie, gdy się przemykał nocą jak czarna zjawa, duch kudłaty, ślepiami krwawo błyskający. Jeden zatrwożony pies podawał drugiemu ostrzegawcze hasło: „Czarny się zbliża! Ratujcie się, psy poczciwe!”. Rzezimieszek słyszał te głosy i szczerzył wilcze zęby w uśmiechu. Sam nigdy nie wydawał głosu, lecz krążył w czarnym milczeniu. Wiedział o każdej psiej budzie i zjawiał się coraz to przy innej, zabierając jadło struchlałemu jej mieszkańcowi. Zdarzało się, że jakiś odważny kundel usiłował protestować przeciwko zbójeckiej napaści; wtedy koszmarny pies padał na niego jak piorun, a noc przymykała gwiaździste oczy, nie chcąc patrzeć na morderstwo.

We dnie znikał, najsprytniejszy zaś pies nie mógł dojść, gdzie się ten opryszek podziewał. Znał niewytropione kryjówki i zatajone legowiska. Była to ostrożność złoczyńcy, który wiedział, że zrozpaczone, uczciwie prowadzące się psy zbiorą się kiedyś w gromadę i zakatrupią go w biały dzień. Czarna noc była jego czarnym sprzymierzeńcem; w smolistym mroku nie można było dostrzec nieforemnej jego sylwetki, zbliżał się zaś zawsze pod wiatr. Krążył po rozległych przedmieściach, wśród gmatwaniny uliczek, skąd było wiele wyjść, wśród pochyłych parkanów, które można było przesadzić wspaniałym skokiem, wśród ogrodów krzakami zarosłych. Gdy znieruchomiał w ciemności, sam był podobny do dziwnego krzaka, na którym zazieleniły się dwa osobliwe owoce: dwoje zielonych, złodziejskich oczów. Patrzył pilnie, czy gdzie nie widać człowieka. Widział setki psów na łańcuchu i wiedział o tym, że psy nie założyły go sobie same na szyję. Nieprzytomnie zuchwały, drżał na myśl o psiej budzie, dlatego usłyszawszy głos ludzki, stawał nieruchomy, udając, że jest czarnym strzępem zgęstniałego, wilgotnego mroku. Czynił to tym skwapliwiej, że za ludzkiej pamięci żaden pies z najgorszą reputacją nie pomordował tylu niewinnych kur i kaczek. Posiadał przebiegłość lisa i znajdował nieprawdopodobne drogi do kurników, na poważne zaś i ciągłą rozmową zajęte kaczki polował na wąskich ścieżynach, którymi wracały o zmroku z bajorka. Wiedział o tym dobrze, że mu sto razy obiecano śmierć gwałtowną i bolesną. Przezornie przeto zmieniał miejsce pobytu i nigdy nie kradł dwa razy w tym samym miejscu, aby nie pozwolić zapamiętać się ludzkiej zemście. Okrążał miasto wielkim półkolem od brzegu do brzegu rzeki. Uczciwe psy wiedziały doskonale o tym ohydnym procederze i serca drgały w nich z nienawiści, tym bardziej że niejeden z nich został pomówiony o skrytobójcze morderstwo. Tłumaczyły skomleniem i wyciem, kto jest opryszkiem, nadaremnie zdzierając sobie jedynie wdzięczne barytony, człowiek bowiem znajduje się jeszcze na tak niskim stopniu rozwoju, że nie rozumie wyraźnej przecie i dobitnej psiej mowy.

Zdawać się mogło, że pies-widmo doskonale rozumie mowę człowieka. Zanurzony w lepkim, gęstym jak bagno mroku czasem nasłuchiwał pilnie ludzkich głosów. Gdy jeden człowiek oznajmiał drugiemu, że tej nocy będzie stał na straży ze strzelbą, pies-widmo przypadał do ziemi, czołgał się bezszelestnie przez dziurę pod parkanem i odchodził pogardliwie uśmiechnięty. Złym wojownikiem jest człowiek, który wykrzykuje swoje zamiary. Milczenie psa-upiora było rozsądniejsze. Nikt nigdy nie słyszał jego głosu. Wiedząc o jego diabelskiej przewrotności i niewysłowionym sprycie, można by przypuścić, że opryszek ten nie przemówił dotąd ludzkim głosem jedynie z przezornej ostrożności. Czarni ludzie opowiadają o małpach, że są to też ludzie, którzy dlatego tylko udają małpy, żeby nie pracować. Nie można by udowodnić ponad wszelką wątpliwość, czy pies tej miary co ten złoczyńca — wielki i wcale nie mały — nie zataił na wszelki wypadek swoich nadzwyczajnych zdolności. Sądząc po jego postępkach, pies ten był więcej niż psem.

Światem rządzi sprawiedliwość. Nieprawość musi się kiedyś skończyć. Prawdy te wszystkim wiadome nie dotarły do tego twardego serca. Przeznaczenie jednak, spokojne, wytrwałe i powolne, dojrzało psa-wisielca swoim mądrym, wielkim, wolim okiem21. Pozwoliło burzyć się jego zuchwałości i pęcznieć jego dumie. Przeznaczenie przywiodło go jednej nocy, zmoczonej jak płachta zanurzona w wodzie, na brzeg Wisły. Pies przystanął i spojrzał pożądliwym wzrokiem: za wodą spało jakieś inne miasto, szerokie i rozległe. Z oddali słychać było naszczekiwanie spokojne i stateczne. Były to beznamiętne głosy obowiązkowe — ut aliquid fecisse videatur22. Na terenach, na których on dotąd buszował, psie głosy były podrażnione, drgające gniewem i poczuciem krzywdy; te, za wodą, ociekały miękkim tłuszczem dosytu i poczuciem ospałego bezpieczeństwa. Pies-widmo poczuł w czarnym osierdziu23 nagłą żądzę zmącenia tych marnych naszczekiwań w burzę gniewu i wydobycia z nich wysokich, rozedrganych boleśnie skowytów rozpaczy. Gdzieś daleko oznajmiły się wprawdzie podniecone głosy psiej zwady, może nawet walki, lecz tak nikłe i tak haniebnie ochrypłe, jak gdyby dwa stare kundle walczyły nie o życie lub o psi honor, lecz jak gdyby posprzeczały się o ilość pcheł w ogonie.

Diabelska złośliwość popchnęła go ku żelaznemu mostowi. Obejrzał się pilnie, skurczył się i skulił, puszysty, wilczy ogon wparł między nogi i począł posuwać się chyłkiem. Dokoła było pusto i ciemno. Zimny wiatr smagał roztłamszoną i pochlipującą jak gdyby w cichym płaczu wodę. Pies-widmo począł biec szybciej, poczuwszy pod nogami niepokojące drgania. Żelaznym mostem wstrząsnął dreszcz, jak gdyby go nagła chwyciła febra24. Jakieś głuche, stłumione głosy dudniły na ciemnej drodze. Zbliża się chyba jakiś potworny, straszliwy pies i oznajmia się przejmującym bełkotem pomruków, gniewnych i niecierpliwych. Pies-widmo zjeżył sierść i bezszelestnym a okropnym susem skoczył w ciemność. Już był po drugiej stronie szerokiej wody, u wylotu zdradliwego, dreszczami wstrząsanego mostu. Jeszcze dwa skoki, jeszcze tylko jeden... Wtedy straszliwość jakaś zwalista i burzę przed sobą pędząca wypadła z czarnego pyska ciemności. Zaświstał nagły wicher, sto głosów żelaznych i łańcuchami szczękających potargało noc na strzępy. Pędząca nieprzytomnym biegiem straszliwość dotknęła psa czymś twardym i rzuciła go ze swej drogi takim okropnym rozmachem, że odleciał daleko, ciężko, jak kamień. Potoczył się z wysokiego nasypu i legł nieruchomy, śmiertelnie zdumiony i przerażony śmiertelnie.

Leżał bezwładny, jak gdyby zagrzebany w ziemi. Od rzeki przyleciał wiatr, obwąchał go i odleciał. Pies-opryszek otworzył ostrożnie oczy i spojrzał zielonym zezem na obie strony, jak gdyby chciał dostrzec tego, który go zabije. Nikt jednak nie przychodził.

Pies usiłował poruszyć się; podniósł się z największym trudem, w tej samej jednak chwili opadł ciężko, wydawszy cichy skowyt. Miał złamaną tylną nogę, którą zaczął szarpać jakiś niewidzialny pies ostrymi zębami: dokuczliwy ból. Trwało to długo, bo noc zaczęła rzednąć, a na wodzie się rozwidniło. Pies dojrzał ją zalanym krwią spojrzeniem, mętnym i mglistym, i poczuł rozpaczliwe pragnienie. Trzeba doczołgać się do wody. Zebrał wszystkie konające siły i począł się wlec ze śmiertelnym wysiłkiem; wlókł za sobą ogromny, piekący jak ogień ciężar bólu. Była to najdłuższa droga, jaką odbył w niesławnym swoim życiu. Przystawał wciąż i znowu rozpoczynał wędrówkę. Szkarłatny strzęp języka zwisał mu z pyska, w gardle miał przeraźliwą suchość. Nie to jednak było najgorsze. Ranny w wielu bojach, umiał znieść ból, który jak gotujący się ukrop bulgotał w nim nieustannie, o szaleństwo jednak przyprawiały go diabelskie harce. Otoczyła go niepoliczona gromada psów, wijących się dokoła niego jak skłębione pijawki; to było najdziwniejsze, że żaden z nich nie wydał głosu; naigrawając się z jego hańbiącej niemocy, tańczyły przed nim, ujadały bezgłośnie, patrzyły mu w ślepia drwiąco i bezwstydnie. Warknął i wyszczerzył zęby, a kiedy tuż przed oczami ujrzał roześmiany psi pysk, chwycił go zębami. Było w tym jednak coś niepojętego: schwycił jedynie powietrze. Urągały mu psie zmory, napastliwe widma. Ogarnął go zimny, wilgotny strach. Wróg odziany w mięso i kudłatą okryty skórą nie jest straszny; wróg bez ciała jest wrogiem przeraźliwym, bo niepojętym. Strach przytłumił w nim ból i zaczął go gnać ku szemrzącej opodal wodzie.

Dotarł do niej, kiedy już jasny dzień porozwieszał na niebie swoje farbkowane płótna. Wczołgał się w nadbrzeżny muł, ryjąc w nim głębokie ślady. Psie zmory rozwiały się, strach przepadł. Ostatnim wysiłkiem rozpłaszczył się nad samą wodą i zaczął ją chłeptać z rozpaczliwą zajadłością. Zalewał nią rozpalone ognisko, gorejące w nim żywym ogniem, lecz był to trud daremny. Będzie musiał wypić całą wielką rzekę. Pił i pił, odpoczywał i pił znowu. W tej chwili wszystko się w nim przyczaiło, nawet ból, gdyż usłyszał ludzkie głosy. Szarpnął się, chcąc uciec, nie mógł jednak udźwignąć ołowianego ciężaru własnej zdrętwiałej nogi. Złodziejskim, wszystko widzącym spojrzeniem ogarnął okolicę i serce w nim zamarło: leżał na otwartej przestrzeni, na której każdy widać było kamień, na piaszczystym, niskim brzegu, co tak jak on plackiem czołgał się ku wodzie. Jedynym ocaleniem była woda. Zdarzało mu się już nieraz płynąć przez stawek lub strumień, miał wtedy jednak do rozporządzenia cztery mocne łapy, zdrową zuchwałość, a niewielką odległość do przebycia. W tej chwili jest niezdarnym połamańcem, rzeka zaś jest szersza ponad psie pojęcie. Śmierć była za nim, przed nim, ponad nim i wszędzie. Chociaż głosy ludzkie oddaliły się, zjawią się jacyś nowi ludzie, zapewne wszyscy ci, którzy mu obiecali sumiennie, że go przy pierwszej sposobności obwieszą na suchej gałęzi. O innych nic nie wiedział i nie przypuszczał, że są na świecie. Trudno. Trzeba będzie zapłacić ryczałtem za wszystko, co gdakało lub kwakało, a potem nagle umilkło. Jest to naturalny porządek rzeczy. Nosił pies, nosił, poniosą i psa25. Nie warto przydawać sobie cierpień i uciekać, tym bardziej że nie ma dokąd. Trzeba leżeć nad wodą, czekać śmierci i zakończyć wolny psi żywot z całkowitym spokojem. Przecie nic innego nie uczynił ponad to, co mu kazała czynić jego natura. Ludzie, którzy przyjdą go osądzić, nie pojmą tego oczywiście, mają bowiem na te sprawy pogląd dziwaczny.

Rozmyślał o tym z przedziwną roztropnością, wyostrzoną przez jadowity ból, który, znowu obudzony, zaczął go szarpać z tą uporczywą zajadłością, z jaką on szarpać zwykł zamordowaną kurę. Na domiar złego wypatrzyło go słońce i poczęło go piec żywym ogniem; blask, co się łuszczył na wodzie, raził jego oczy napełnione łzami. Wszystko, co żyło, było przeciwko niemu. Taki to już psi los. Rozpacz i nędza.

Ktoś się zbliża. I chociaż wielki rozum nakazał mu całkowitą obojętność, jednak serce w nim drgnęło. Ponieważ nie miał żadnego przyjaciela, jasnym jest, że idzie ku niemu wróg, ciężki i zawzięty; zjeżyła się wojownicza psia natura i wydała głuchy pomruk gniewu. Głos ten, napęczniały krwią, wystarczy, jeśli wróg jest nikczemny i małego ducha. Był to jednak ktoś nieustępliwy i hardy, którego głos nie przeraża, zbliżał się bowiem uparcie. Z takim trzeba inaczej. Pies obnażył białe kły, zafarbował spojrzenie krwawym połyskiem i uniósłszy głowę, czekał w milczeniu. Zbliżała się ku niemu niepozorna postać, chłopczyna, co pogwizdując, szedł brzegiem rzeki. Zadarł śmieszny, płowy łeb i patrzył na gołębie, co wytrysnąwszy na Starym Mieście jak fontanna z czerwonego dachu, rozpryskiwały się na niebie jak srebrzyste, białe plamy. Była właśnie niedziela, a staromiejskie gołębie w niedziele i święta najpiękniejsze odprawiają parady. W pewnej chwili chłopiec usłyszał cichy, szorstki, jakby zjeżony pomruk. Mało kto byłby złowił ten dziwny i ledwie słyszalny głos, chłopak jednakże, uczeń, sądząc z obleczenia26, miał niebywale wyrobione ucho, zdolne do usłyszenia najcichszego szeptu przy podpowiadaniu w szkole. Mądra przyroda długo zastanawia się czasem, komu dać lepszy słuch, czy muzykowi, czy uczniakowi, obaj bowiem bez wybornego słuchu nie mogą zajść daleko.

Chłopiec spojrzał i krzyknął:

— Ależ to pies!

Znakomitemu temu spostrzeżeniu nie można było odmówić słuszności; wszystkie widoczne oznaki przemawiały na jego korzyść.

Zbliżył się odważnie do nieszczęsnego opryszka i pochylił się nad nim; w nim zaś odbywały się sprawy burzliwe i przeraźliwe. Wiedział dobrze, że nawet w tej mizerii27 znajdzie jeszcze dość sił, aby zmiażdżyć w zębach wyciągniętą ku niemu chudą, chłopięcą rękę. Nie była ona jednak wydłużona ani w sękaty kij, ani w połyskującą, pustymi oczami urągliwie patrzącą strzelbę. W głosie małego człowieka nie było ani gniewu, ani groźby; było to szczekanie raczej radosne i podbite miękkim futrem przyjaźni. Nie należy przypuszczać, aby ta dość mizerna istota pragnęła zabić. Nie spotkali się nigdy i nie mieli z sobą porachunków. Ludzka istota nie mogła mieć powodów do zemsty, jakież jednak mogła mieć powody do okazywania mu przyjaźni? Człowiek jest jednak stworzeniem niepoczytalnym, kapryśnym, nierozsądnym i zdolnym do wszystkiego. Mądrego i twardo myślącego psa postępki człowieka niepomiernie czasem dziwiły. Co zamyśla ten mały człowiek? Pies-opryszek spojrzał rozkrwawionym spojrzeniem w jego oczy, bystrze i głęboko. Ze wzroku można odczytać wszystko. Człowiek miał spojrzenie jasne i niezmącone. Podobne było do jasności wody i do bladej barwy nieba. Nie było w nim czarności gniewu i śmierci.

Nagle pies drgnął przeraźliwym drgnieniem: przez całe jego odrętwiałe ciało przebiegł spazmatyczny kurcz, gdyż chłopiec położył dłoń na jego głowie, pełnej burzliwych myśli, bólu, ognia, zjadliwych cierni i szumu. Była to pierwsza ręka ludzka, która dotknęła tej szalonej głowy. Psie ciało sprężyło się, szczęki zacisnęły się jak w paroksyzmie28, serce zatrzymało się na jeden moment. Czy to śmierć? Czy człowiek zabił go dotknięciem? Nie. Dzieje się coś dziwnego. Pies-złoczyńca czuje, że chłopiec dotknięciem swej ręki zagasił czarodziejsko ogień w jego łbie i wyjął z jego wnętrza ciernie. Zanim zdał sobie z tego sprawę wielkim rozumem, poczuł błogość w sercu: kojącą błogość, i wydał jęk, głęboki, niski, niemal ludzki jęk. Wtedy mały człowiek zaczął mówić szybko miękkim, dobrym, łagodnym głosem, gładząc jego grzbiet delikatnie i ostrożnie. Potem krzyknął, ujrzawszy złamaną nogę. Ułożył ją troskliwie i znowu zaczął mówić. Czarny zbójca wodził za nim spojrzeniem, w którym było tyleż bólu, co zdumienia. Co teraz będzie, co się jeszcze stanie? Chyba już nic wspanialszego i bardziej rozkosznego niż to dotknięcie kosmatego łba. Stało się jednak coś, czego psie serce nie miało już nigdy zapomnieć: chłopiec objął ręką jego szyję i uniósłszy łeb, przytulił go do swej piersi. Dzikie serce zalała błogość tak niezmierna jak cały świat, większa niż ta szeroka woda, większa niż piekący ból. Ból stał się mizerną sprawą. Najważniejszą jest to, aby ten mały człowiek zrozumiał, że pies nie uczyni mu krzywdy, że nie zmiażdży ręki i nie rozszarpie piersi. Pies mówi o tym szybkim, gorącym pomrukiem, ale człowiek, istota niedoskonała, zapewne tego nie rozumie; należy mu dać znak oczywisty, we wszystkich psich pokoleniach od tysiąca wieków znany i używany: ostrożnie, jakby nieśmiało, wysunął język i dotknął nim chłopięcej twarzy. Wtedy chłopiec silniej go przytulił i zabrał jego psią duszę, zdobywszy ją na zawsze. Gdyby był rozkazał29 w tej chwili, aby dziki pies skoczył w wodę, pies uczyniłby to śmiertelnym, ostatnim wysiłkiem.

Zaniesiony do domu i długo leczony, rozmyślał głęboko nad sprawami tego świata. Nie było w ogóle żadnego świata, tylko ten chłopak, który z nim rozmawiał. Reszta: ziemia cała i wszystko na niej, ludzie i zwierzęta, były mizernym dodatkiem do tego króla, który był tak wspaniałomyślny, że gładził jego łeb. Gdy mówił, pies odpowiadał mu głosem podobnym do łkania. Gdy milczał, pies wpatrywał się w jego oczy i widział wszystko, co się w nich odbija. Gdy odchodził, pies zapadał w czarną otchłań smutku; gdy powracał, w psa powracało życie. Rozumiał każde jego słowo, każdy ruch i każde spojrzenie. Nikt nie czynił niczego złego jego promienistemu panu, lecz gdyby usiłował uczynić, stałoby się coś strasznego.

Jego wielki, wspaniały pan raczył go nazwać: „Apasz”30. Zważywszy, że plemię Apaczów31, vulgo32 Apaszów, miało odwieczną sławę największych opryszków na prerii i zdjęło więcej skalpów, niźli Wielki Duch-Manitou33 zapalał co nocy gwiazd na niebie, nazwa ta była wybornie dobrana. Pies Apasz nie zwrócił nigdy uwagi na krwawą grozę tego imienia; dla niego było ono najsłodszą pieszczotą, chłodnym powiewem wiatru w dzień upalny i ciepłym oddechem wiosny w dniu sinym od chłodu. Zawołanie: „Apasz!” byłoby go zbudziło ze śmiertelnego snu, gdyby je zakrzyknął On, wielki i wspaniały człowiek, co samym dotknięciem sprawia, że srogie serce napełnia się błogością.

Zdarzało się, że na widok Apasza zakrzyknął niejeden:

— „Czy to pies, czy to bies?”

Wtedy chłopiec odpowiadał:

— To nie jest ani pies, ani bies. To jest mój brat, a zowie się Apasz.