Rozdział drugi Trzej muszkieterowie

Wedle powszechnego mniemania liczba „trzy” jest liczbą bardzo szczęśliwą. Przeczył temu jeden melancholik, który dwa razy skakał przez rów i dopiero za trzecim razem złamał nogę. Pocieszono go wprawdzie tym, że mógł złamać obie, zwątpienie jego jednakże o szczęśliwości tej liczby zostało na zawsze utwierdzone. Kilka dni mrocznych nie gasi pogody lata; dobra sława trójki jest ustalona. Tres faciunt collegium1, co dowodzi, że zespół trzech rozumów rozporządza pełną mądrością. Nie zdoła obalić tej zasady nazywanie niemądrej gadaniny bredzeniem „trzy po trzy”. Określenie to bardziej oczernia dziewiątkę złożoną z „trzech po trzy” niż świetną trójkę. W zespole trzech jednostek tkwi idealna harmonia zamkniętego trójkąta, najmniej złożonej figury geometrycznej. Jakkolwiek go obrócić, wszędzie będzie wierzchołek. W zespole trzech ludzi każdy jest swoim wierzchołkiem. W razie trudnego do pomyślenia zmącenia wśród nich harmonii trzeci zawsze pogodzi dwóch, dwóch przekona jednego; nawet dwa rozumy mogą się mylić albo też jeden tchórzliwie ulegnie drugiemu; w zespole trzech zawsze ten trzeci będzie krytykiem, sędzią, rozjemcą, języczkiem u wagi. Dwóch myśli i rozważa, trzeci rozstrzyga. Moment szczęścia, lubiącego wyraźnie wszelką troistość, jest też sprawą nie do pogardzenia.

Wiele okazali rozsądku trzej wyborni młodzieńcy warszawskiego gimnazjum2, połączywszy trzy serca i trzy dusze w jeden zespół. Złączył ich przypadek, najpomysłowszy autor najpiękniejszych komedii życia. Zebrał ich razem w jednej szkole, w jednej klasie i, co najśmieszniejsze, dał im wszystkim imiona zaczynające się od litery Z. Zwał się jeden: Zdzisław, Zenobi — drugi, a trzeci był Zbyszkiem. Nie to jednak dało początek słynnemu „związkowi trzech”; złożyło się tak zabawnie, że jeden miał w usposobieniu to, czego brakło drugiemu i trzeciemu, i dopiero gdy złożyli do wspólnej skarbonki wszystkie swoje cnoty, upodobania i wady, powstał z tego stwór osobliwy i niemal bliski doskonałości. Młodzian, z którego wypędzono diabła przy chrzcie świętym, wołając: „Bądź dobrym chrześcijaninem, Zdzisławie!” — była to figura3 zażywna, krępa, silna i wesoła. Miał, jak i jego przyjaciele, lat szesnaście, a radosną pogodę na gębie rumianej jak jesienne jabłko miał też od lat szesnastu. Był to nadzwyczajny magik, który umiał trzymać uśmiech na twarzy nawet w okolicznościach tak bardzo niesprzyjających jak okostne zapalenie zęba. Wszelkie troski odpędzał od radosnej głowy tym niedbałym ruchem, którym odpędza się muchy. Oczy miał bystre i posiadające przedziwną właściwość świecenia w ciemności. Nie bardzo świeciły, ale świeciły. Umysł posiadał tak ostry, że można by go używać do rozcinania kart książki4, gdyby go Zdzisław nie umiał lepiej używać, używał go bowiem świetnie. Nie było w całej szkole uczniaka, który by przeczytał więcej i roztropniej. Gromadził zapasy mądrości, jak pilna pszczoła miody. Chłonął w siebie wszystko, zachłanny jak gąbka, łatwo i z tą radością, która sprawia, że wszystko zawiłe staje się nagle jasne, a każdy trud traci swój kamienny ciężar.

Wobec takich cnót, szeroko znanych i głośno uznawanych, promienista lekkość ducha nie pozwalała zwracać uwagi na niejaką ociężałość ciała. Zdarzało się, że najwięksi filozofowie, ludzie wzniosłego umysłu, nie gardzili smakowitym jadłem i pożerali nadmierne jego ilości, chytrze rozumując, że wdzięczna ludzkość złoży tę przywarę na karb roztargnienia, właściwego ludziom szukającym drogi do nieśmiertelności. Któż bowiem, szukając istoty wszechrzeczy, może zwracać uwagę na ilość zjadanej baraniny? Zdzisław nie był wprawdzie umysłem aż tak górnym, ale w swojej szkole był figurą5 ważną, wielkie przeto miał przywileje, chętnie mu przyznane przez szkolną społeczność. Nie da się przeto ukryć, że zawsze głodny duchem, pozwalał i mocnemu swojemu, ponad miarę rozrosłemu ciału podobną okazywać łapczywość. Powiadał na swoją obronę, że otrzymał rozgrzeszenie od wielkiej poezji. Czy Szekspir był mędrcem? Był nim niewątpliwie. A cóż mówi jego Juliusz Cezar6 do Antoniusza7? Mówi tak:

Przepis ten wypełniał Zdzisław tym ściślej, że umiał spać niezmordowanie i z przedziwną wytrwałością. Bełkot grzmotów i huk piorunów nie czyniły na nim wrażenia. Nagłe zawalenie się domu, być może, wywołałoby senne mruknięcie. Zdawało się, że mądra jego dusza wychodziła z ciała, lecz nie pozostawała w kraju ojczystym, ale korzystając z wolności, odlatywała na jakieś dalekie wyspy na krańcu świata, okazując taką samą skłonność do włóczęgi jak i jej pan. Nie można jej było przywołać z powrotem zwyczajnym i pospolicie używanym sposobem, jak głośne okrzyki lub tarmoszenie sennego ciała. W domu Zdzisława dwa wymyślono sposoby skuteczne: zatwardziały śpioch zrywał się z posłania, skoro go połaskotano w podeszwę bosej nogi, co też czasem zawiodło, lub podsunięciem mu pod nos wybornie pachnącego śniadania, co nie zawiodło nigdy. Obudziwszy się, od razu stawał się rześki i przytomny. Dzień, nawet mroczny i deszczem zlany, tak mokry, że go można było wyżąć jak ręcznik po kąpieli, witał głośnym śmiechem. Była to roztropna metoda; rycerz wdziewał od samego świtu pancerz ochronny przeciwko strzałom smutku. Smutki bały się tego radosnego chłopca jak czarne kury jastrzębia, co pływa na wysokościach. Wielce oczytany, wybrał sobie z mądrych maksym jedną, która mu się wydała najmędrszą, maksymę Chamforta9, co z dojrzałego owocu doświadczeń wycisnął złocistą patokę10 mądrości:

„Stracony jest każdy dzień bez uśmiechu!”11

Zdzisław nie stracił dotąd żadnego dnia. Miał w sobie tyle ciepła, że w jego domu palono w piecu jedynie z przyzwyczajenia, a tyle się za nim wlokło jasności, że blask padał na wszystko, a na ludzkie twarze przede wszystkim. Wyczuwał smutek lub utrapienie samym węchem, jak ogar zająca, i gonił go w tejże chwili. Wiedział dobrze, jak ciężkie życie ma jego matka, wdowa po dramatycznym autorze; więc polował na jej zgryzoty i troski jak myśliwy na drapieżne stworzenie. Napełniał jej życie niewypowiedzianą czułością i rzucał jej pod nogi radosny śmiech jak kwiaty. Porwał czasem przedobrą matkę w ramiona i silny jak młody niedźwiadek, obnosił ją po domu, wydając okrzyki albo całując jej oczy, w których ujrzał szary popiół umartwienia. Nie było tedy dwóch większych przyjaciół na bożym świecie niż ta srebrna już pani i jej synalek, radosne wydający ryki. I nie było dwojga większych oszustów. Gdy się zdarzył dzień głodny, matka udawała, że jest niedomagająca i całkowicie pozbawiona apetytu, aby syn mógł zjeść do syta, syn zaś łgał w żywe, dobre oczy, że najadł się u przyjaciela, i oświadczywszy, że sam widok jedzenia napełnia go niesmakiem, karmił matkę nieledwie przemocą, rycząc ze śmiechu. Jedno za drugie byłoby skoczyło w ogień.

Zdzisław był historycznym założycielem „związku trzech”. Z rozkrzyczanej gromady uczniaków wyłowił serdecznym spojrzeniem młodzieńca noszącego dość rzadkie imię: Zenobi. Imię to było utrapieniem jego właściciela. „Zdarłby je, gdyby je miał napisane”12, jak powiada Szekspir, o czym zresztą w całej szkole wiedział tylko nauczyciel literatury i naszpikowany cytatami Zdzisław Roześmiany.

— Nie martw się — pocieszał przyjaciela. — Gorzej by było, gdyby cię nazwali Arystydes, Atenogenes albo Pankracy. Zenobi jest imieniem dźwięcznym i nie można sobie na nim złamać zęba jak na tamtych. Zresztą to mi przypomina, że wybitni mężowie13 nosili to imię.

— Któż taki na przykład?

— Na przykład Chmielnicki14.

— Nie łżyj! Chmielnicki był Bohdan.

— Na pierwsze, ale na drugie było mu Zenobi.

— Mała pociecha.

— Lepsza taka niż żadna. Skąd wiesz, czy ty nie wsławisz tego imienia?

Był to argument miły i naprawdę przyjacielski, Zenobi bowiem miał nadzwyczajne aspiracje artystyczne. Byłoby przesadą twierdzenie, że sztuka jego należała do rzędu sztuk wzniosłych i wpatrzonych w nieśmiertelność, była bowiem raczej sztuką magiczną. Nikt chyba w ostatnim okresie dziejów nie umiał świetniej i ze znakomitszą zręcznością udawać rozmaitych głosów, jak właśnie Zenobi: ryku automobilowej15, rozdzierającym wrzaskiem płaczącej trąby, zniecierpliwionego syku wody wypuszczanej z wodociągu, buczenia okrętowej syreny, za czym: szczekania psa, miauczenia kota i rechotania zadowolonego wieprza. Nie sposób wyliczyć wszystkich tych głosów, którymi gada boża ziemia. Zenobi miał w gardle całą filharmonię16, wyższą szkołę muzyczną, wszystkie orkiestry. Gdy był w ogrodzie zoologicznym, przyprawiał miłe zwierzęta o małe szaleństwo; bocian dostawał drgawek, usłyszawszy tuż nad sobą kumkanie żaby, a osioł toczył nieprzytomnym wzrokiem, słysząc zadzierzysty i pełen niewymownej rozpaczy bratni głos niewidzialnej oślicy. Ponieważ od oślego ryku niedaleko do bolesnego wycia złego aparatu radiowego, Zenobi umiał naśladować go z niezrównanym mistrzostwem. Należy przyznać, że te wspaniałe i bujne talenty nie przywiodły go bynajmniej do manii wielkości. Był chłopcem skromnym, pracowitym i serdecznie uczynnym. Odznaczał się umysłem ścisłym i trzymał na uwięzi poetyckie usposobienie przyjaciela Zdzisława, wydęte fantazją i polotem. W szkole słynął jako dobry matematyk, chociaż sławę matematyczną usunął w cień rozgłos magika, co równocześnie udaje głos trąby i sapanie lokomotywy.

Zenobi był synem konduktora kolejowego, siwego człowieka, tak doskonałego służbisty i wdrożonego w swoje obowiązki, że gdy mu syn przyniósł jednego razu ze szkoły świadectwo, stary poczciwiec spojrzał, szybko je odczytał, potem wydobywszy konduktorski stalowy przyrząd17, przedziurawił je w dwóch miejscach. Syn wcale się temu nie zdziwił, umysły ścisłe bowiem nie dziwią się nigdy i niczemu.

Rano Zenobi szedł do szkoły, a ojciec na dworzec. Rozmawiali przy tej sposobności treściwie i rzeczowo:

— Kraków? — pytał syn.

— Tak. Siódma trzydzieści.

— Powrót?

— Niedziela. Dwudziesta druga siedem. Osobowy, przyśpieszony.

— Szczęśliwej podróży! — mówił syn.

— Gotowe! — odpowiadał ojciec.

Dom ich był spokojną stacją z bufetem trzeciej klasy, a zawiadowcą stacji była matka, pracowita kobiecina, gadająca z nawyku kolejowym językiem.

— Nie spóźnij się, Zenobi, wieczerza dzisiaj o dwudziestej trzydzieści.

Zenobi nigdy nie mógł dojść, skąd tym prostym ludziom przyszło do głowy jego imię. Bardzo niedawno dowiedział się, że imieniem tym zachwycał się jego ojciec, znalazłszy, przed urodzeniem się syna, pozostawiony w przedziale wagonu romans pod tytułem Zenobi, czyli książę-żebrak. Wszystko, co było w tym domu, pochodziło z kolei. Może dlatego Zenobi tak niezrównanie udawał lokomotywę, a rozum miał tak uporządkowany jak rozkład jazdy.

Ze Zdzisławem zawarł przyjaźń wielką i uczciwą; dopasowali się do siebie jak sukno i podszewka, jak melodia z wtórem18, jak rym z rymem. Spółka ta wyobrażała potęgę na wojowniczym terenie klasy, odzywała się też czasem głosem donośnym, ile razy pokłócone greckie szczepy groziły sobie podbiciem oka lub uszkodzeniem trzonowego zęba. Radosna pogoda Zdzisława i miłująca harmonię dusza Zenobiego nie mogły ścierpieć kwasów19, mętów, intrygi i waśni. Z pobłażaniem i wyrozumiałością patrzyli obaj na sprawiedliwą i honorową walkę, gdy wszystkie sposoby pokojowego zakończenia zatargu zostały przez szkolną dyplomację wyczerpane. Ostatecznie człowiek posiada trzydzieści dwa zęby, ilość wcale pokaźną, a guz na zapalczywym łbie wrzącego Achillesa20 jest sprawą przemijającą, o ile uderzenie nie było zbyt gwałtowne i nie zatrzęsło treścią głowy. Wobec znanej twardości czaszki nie było o to zbyt wielkiej obawy. Najwięksi i doświadczeni wojownicy zawsze odruchowo strzegli raczej brzucha, nigdy prawie głowy. I Zdzisław, i Zenobi nie lubili rozpraw orężnych i nigdy nie wdawali się sami w zatargi. Najspokojniejsze jednak narody tumult21 powszechny wciąga czasem w wojnę. Zdarzyło się tak i z nimi.

W trzeciej ławce, licząc od okna, siedział niepozorny chłopak, Zbyszek. Był to biedaczyna z dziwnie smutną twarzą, syn szewca, klepiącego biedę i buty na Pradze22, w zapadłej uliczce, pełnej mokrych i zimnych oparów z Wisły. Matki już nie miał. Przepychał się przez szkołę z kolczastym trudem, uparcie i niezmordowanie, jak gdyby urzeczony nadzieją, że się kiedyś wydostanie z nieszczęsnej, zielonym mchem liszajów obrosłej izdebki, napełnionej cierpkim zapachem smoły i miarowym, beznadziejnym stukotem młotka, nieumęczonego dzięcioła. Wędrował przez szkolne lata ze zgaszonym spojrzeniem, które ożywiało się i rozbłyskiwało na widok jedzenia przyniesionego do szkoły przez kolegę. On, Zbyszek, jadł je pożądliwym wzrokiem, wreszcie zasłaniał oczy ręką, gdy głód zaczął w nim krzyczeć i namawiać: „Porwij mu kawałek! On ma za wiele!”. Nie prosił jednak nigdy. Dwudziestu chłopaków oddałoby mu wszystko z serdecznym okrzykiem. Przypuszczano, sądząc z wielu oznak, że dzieje się z nim nietęgo23, obawiano się jednak, by go nie urazić zapytaniem.

Był on najspokojniejszym uczniem, chociaż nie najwspanialszym. Myślał bardzo powoli; zdawało się, że myśl każdą rozgryza jak orzech, aby z trudem wydostać z niego ziarno mądrości. Sprawiał takie wrażenie, jak gdyby spóźnił się na pociąg o cały jeden dzień i powoli, uparcie zdążał za nim piechotą. Zanim wypowiedział słowo, kręcił długo głową, jakby mu się przyglądał nieufnie albo jak gdyby ważył je i mierzył, gdy je jednak już wypowiedział, nie cofnąłby go za nic w świecie. Mówił głosem miękkim i pieszczotliwym, pełnym słodyczy; zdawało się, że z jego ust słowa sączą się powoli, ciężkimi kroplami bursztynowej patoki. Nigdy głosu nie podnosił, jak gdyby przywykł do cichego mówienia w mrocznej izbie ojcowskiej, tak ciasnej, że nie było w niej miejsca na okrzyk lub huczny rozgłos śpiewu. Muzykalnymi talentami obdarzony Zenobi słuchał zawsze jego głosu z wielką przyjemnością.

— On tak mówi, jak gdyby grał na skrzypcach — mówił do Zdzisława.

Zbyszek jednak mówił bardzo, bardzo rzadko. Zdarzało się, że o coś zagadnięty słuchał pilnie z serdecznym uśmiechem, lecz nie odpowiadał. Wzruszył ten i ów ramionami i odwracał się dotknięty. Nazajutrz zbliżał się do niego Zbyszek i mówił:

— Dopiero w niedzielę.

— Co ma być w niedzielę? — pytał tamten zdumiony.

— Pytałeś mnie wczoraj, kiedy ci oddam książkę, więc ci mówię, że w niedzielę — odpowiadał smutno Zbyszek.

Opowiadano sobie, że gdy w jego domu wybuchnie pożar w poniedziałek, Zbyszek zjawi się we wtorek w siedzibie straży pożarnej i powie cicho: „Pali się!”.

Nie był awanturnikiem ani mąciwodą, zbyt słaby był zresztą, by dotrzymać placu burzliwym jak górskie potoki i silnym kolegom; miał w sobie za to wiele zamyślonej powagi, którą szanowano. Nikt mu wprawdzie nie zaofiarował ścisłej i gorącej przyjaźni, nikt jednak nie był jego wrogiem; toteż niemiłe zdumienie ogarnęło klasę, gdy jeden z kolegów, chłopak atletycznej budowy, o głowę od Zbyszka wyższy, mocny i gwałtowny, obraził go dotkliwie i bez powodu. Siłacz opowiadał jakąś zabawną historię, która jednakże nie była zabawna, tak że zaledwie jeden z przygodnych słuchaczów uśmiechnął się z łaski, a raczej tak wykrzywił roztropne oblicze, że przy dobrej woli można to było uważać za uśmiech. Cyklopowi24 nie podobało się to i zaczepnym spojrzeniem spojrzał dokoła. Nie było sprawą bezpieczną zaczepienie któregoś ze znanych wojowników, atleta przeto wyszukał wśród gromadki najsłabszego, aby na nim wziąć pomstę za swoje niepowodzenie.

— Z ciebie można by zrobić przynętę na żaby — powiedział ni stąd, ni zowąd, patrząc twardo w oczy Zbyszka.

Zbyszek spojrzał na niego spokojnie, lekkim zmarszczeniem czoła dając mu do poznania, że wcale nie rozumie, czego tamten żąda.

— Bo jesteś żółta glista! — ogłosił siłacz triumfalnie i zaśmiał się głośno, niezmiernie rad25 z konceptu26.

Wszystkim obecnym wydłużyły się twarze, a ktoś bąknął z kąta:

— Głupi jesteś, przyjacielu!

Atleta nie odwrócił się nawet w tę stronę, lecz za rozsądną tę odwagę uczynił odpowiedzialnym Zbyszka.

— Ty szewskie kopyto! — krzyknął i uderzył go w piersi zwiniętą pięścią.

W tej samej chwili z dwóch stron schwycono go za ręce; jak dwa zajadłe ogary, co chwytają dzika za uszy, wczepił się w niego Zdzisław z prawej strony, a Zenobi z lewej.

— Spokojnie, spokojnie! — rzekł Zdzisław zduszonym dziwnie głosem i ze zwykłym na twarzy uśmiechem. — Zenobi, trzymasz go tam?

— Trzymam! — zameldował posłusznie przyjaciel.

Zdzisław zaczął przemowę:

— Obraziłeś niegodnie dobrego kolegę... Ty jesteś silny jak byk, a on jest chudeusz. Powinieneś dostać za to sumienne lanie... Nie szarp się, bo jeszcze nie skończyłem! Zenobi, trzymaj mocno!

— Trzymam!

— Zachowałeś się jak dziki człowiek. Na swoją obronę możesz użyć cytaty27 z Homera: „Atletom zresztą, wiadomo, siła nie dana jest głowie”28. Dlatego nie dostaniesz lania, ale musisz go przeprosić.

— Tak, tak! — zakrzyknięto dookoła.

Zbyszek chciał coś powiedzieć, ale i on nie mógł znaleźć słowa, i Zdzisław nie pozwolił mu go znaleźć.

— Ty nie masz nic do gadania. To już nie twoja sprawa, ale nasza. On ma ciebie przeprosić.

— Gwiżdżę na was i na niego! — wrzasnął atleta i tak się zwinął, że byłby się uwolnił, gdyby nie nagła pomoc.

Niespodziewany udział dwóch przyjaciół w awanturze podobał się chłopcom, którzy tym gorliwiej zaofiarowali teraz swoje usługi, że były one dość spóźnione.

— Przeproś, natychmiast przeproś! — krzyknięto.

— Ani myślę! — wrzasnął napastnik.

Jak wiadomo, sam Herkules29 nie da rady połączonym przeciwnikom, nic dziwnego tedy, że i to mizerne jego wydanie nie miało zbytnich szans zwycięstwa. Zmuszono go, by pochylił twardy łeb przed przerażonym Zbyszkiem, bardzo nisko i pokornie.

— Zenobi, możesz już puścić! — rzekł Zdzisław.

Tamten, nagle zwolniony, chciał się w pierwszej chwili rzucić na dwóch przyjaciół, ale ujrzał przed sobą nie tylko ich. Spojrzenia zaczęły się iskrzyć, mężne serca poczęły dymić, a dusze chrzęściły, jakby wdziewały rycerskie zbroje. W siłaczu duch opadł jak flaga na deszczu.

Nazajutrz, gdy wychodzono ze szkoły, do wiernych przyjaciół zbliżył się nieśmiało Zbyszek. Bez jednego słowa przyłączył się do nich, a chociaż został powitany zachęcającym uśmiechem, milczał. Przeszedł z nimi przez miasto, nie biorąc udziału w ich żywej rozmowie, czasem jedynie z gorącym uwielbieniem spoglądał to na jednego, to na drugiego. Zenobi mrugnął porozumiewawczo w stronę Zdzisława, jakby mu chciał rzec:

— Dzisiaj jeszcze nic nie powie!

— Kto wie? — odpowiedział mu Zdzisław mrugnięciem. — Katastrofa wydaje się już bliska.

Nagle zagrzmiało spod błękitnego nieba. Zbyszek przystanął, spojrzał im serdecznie w oczy i rzekł dobitnie:

— Dziękuję!

— Nie ma za co... — odpowiedzieli uprzejmie.

— Zacny to jest chłop — mówił Zenobi, gdy Zbyszek odszedł. — Tylko zbyt oszczędnie używa ludzkiej mowy. Biedaczysko! Coś w nim siedzi i wydobyć się nie może. Każde jego słowo jest jak jeż. Trudno jeża przeciągnąć przez gardło.

Uśmiechnęli się, gdy Zbyszek zaczął im towarzyszyć dzień po dniu. Natychmiast po rozpoczęciu przerwy między lekcjami zbliżał się do nich i już ich nie odstępował. Nie wiadomo, jak nieprawdopodobnej ilości słów musiał użyć, aby uprosić kolegę, zajmującego miejsce za wspólną ławką dwóch przyjaciół, do zamiany miejsc. Jednego dnia usiadł tuż za nimi i jasnym spojrzeniem oznajmił im o żywej swojej radości. W ten sposób powoli stał się trzecim w przyjacielskim związku — związku trzech Z. Stało się to tak jakoś naturalnie, że dwaj przyjaciele dziwili się jedynie, czemu stało się to tak późno.

Słońce uczciwej przyjaźni rozwiało tę ciężką mgłę, co się wlokła za samotnym dotąd Zbyszkiem. Objawiał on na swój sposób radość z tego powodu jak człowiek, co się na świat wydobył z ciasnego i mrocznego podziemia. Zdawało się, że pije przyjaźń jak złote światło. „Rycerz smętnego oblicza”30 poweselał na gębie i zdawało się, że się uczy uśmiechu.

— On się przy nas nawet mówić nauczy! — mówił Zenobi.

— Przy tobie nauczy się jedynie udawać kurę, gdaczącą po zniesieniu jaja, albo zepsuty gramofon. Całe szczęście, że ja tu jestem! — zaśmiał się Zdzisław.

— Lepiej jest czasem gdakać niż bredzić — odparł Zenobi.

Zbyszek czynił istotnie znamienite postępy w używaniu pięknej ludzkiej mowy. Coraz częściej się zdarzało, że już tego samego dnia odpowiadał na zadane mu pytanie i coraz częściej ważył się na zdanie złożone z ośmiu lub dziesięciu słów. Ponieważ na pytania zadawane przez nauczyciela nie można było w żaden sposób odpowiadać po dwudziestoczterogodzinnym myśleniu, natychmiastowe odpowiedzi Zbyszka były wspaniałym bohaterstwem; rzeczą jest słuszną i sprawiedliwą, że odpoczywał w życiu prywatnym i nie rozpędzał się nieprzytomnie. Teraz sam z wielkim zdumieniem przysłuchiwał się własnemu rozgadanemu zuchwalstwu. Wygłosiwszy wspaniały okres31, tak długi, że napisany, byłby rozdzielony przecinkiem, nagle urywał i patrzył poza siebie, jakby chcąc dojrzeć tego, który tyle od razu gada. Rumieniec oblewał jego bladą twarz, skoro się okazało, że to on jest Demostenesem32.

— Staję się bardzo pyskaty... — rzekł raz nieśmiało do dwóch przyjaciół.

— Możesz sobie jeszcze pozwolić! — odrzekli serdecznie.

Jednego dnia powiada Zenobi do Zdzisława z nietajonym zdumieniem:

— Czy mnie nie pobijesz, jeśli ci powiem coś takiego, w co trudno uwierzyć?

— Jestem dziś łagodnie usposobiony... Gadaj, bracie!

— Zbyszek śpiewał! — szepnął Zenobi.

Zdzisław, który stał, usiadł nagle.

— Jeśli łżesz, Pan Bóg cię pokarze... Słyszałeś na własne uszy? Może miewasz halucynacje?

— Gdzie tam! Przychodzę do niego, nie ma go w domu. Powiada mi jego ojciec, że poszedł nad Wisłę, bo wiosna. Szukam go, widzę: siedzi nad brzegiem, patrzy w wodę i śpiewa!

— Co śpiewał?

— To trudno powiedzieć... Coś bez związku, bez słów i bez sensu, ale śpiewał.

— Z tego chłopca będą jeszcze ludzie! — rzekł Zdzisław z wielką powagą. — Będą ludzie, chociaż się z tobą zadaje.

— A z tobą nie?

— To właśnie całe jego szczęście. Bóg jest miłosierny i sprawiedliwy.

— Czy mam cię zabić zaraz, czy dopiero jutro?

— Lepiej już jutro, przyjacielu, bo dzisiaj u nas będą na kolację raki — odrzekł Zdzisław. — A czy ty masz pojęcie, jak ja lubię raki?