AKT PIERWSZY
Obóz króla Karola pod Chinon.
SCENA I
Dunois i Du Chatel
DUNOIS
Opuszczam króla, co się sam opuszcza.
Cóż bym tu czyni!? Radę i przestrogę
Obrazą tronu zwie dworaków tłuszcza.
A we mnie serce zalewa się łzami,
Widząc, jak wrogi dzielą naszą ziemię,
Jak ku nim miasta wychodzą z kluczami,
Jak lud nasz cierpi i — jak tu król drzemie!
Słyszę, że bliska zguba Orleanu:
Rzucam się na koń; z brzegów oceanu
Pędzę, przybywam, drżąc, zali już może
Król nie zwiódł bitwy, pewny, że już stoi
Na czele wojska; a on tu, na dworze,
Z trubadurami swoją arfę stroi,
Śpiewa ballady lub u stóp Agnieszki
Wzdycha i świetne wyprawia biesiady.
Jakby na świecie nie było zamieszki!...
To nadto! Idę w konetabla ślady:
Opuszczam wojsko i kraj! Ale biada!
Biada nam wszystkim!
DU CHATEL
SCENA II
Ciż i król Karol
KAROL
Urząd swój w ręce nasze. Dzięki Bogu!
Mniej będzie jednym1, co z całego świata
Nieradzi, wszystkim mistrzować by chcieli.
DUNOIS
Mąż taki dzisiaj wart tysiąc minstreli...
KAROL
Póki był z nami, waśniłeś z nim nieraz.
DUNOIS
Nie wiedząc nigdy, co wybrać; lecz teraz
Wybrał najlepsze i w czas się oddala
Z miejsc, w których pobyt bez sławy i celu.
KAROL
Tylko za oczy! Słuchaj, Du Chatelu,
Od króla René przybyli posłowie,
Króla wesołych pieśni i pasterzy;
Trzeba ich przyjąć: wszyscy trzej bardowie,
Każdemu złoty łańcuch dać należy.
do Dunois
DUNOIS
Ze słów królewskich wić złote łańcuchy.
KAROL
do Du Chatela
DU CHATEL
Skarb twój, o królu, od dawna już suchy!
KAROL
Nie mogą od nas odejść nieuczczeni.
Oni nam słodzą trud królewskiej pracy,
Ich sprawą berło laurem się zieleni.
Duch ich sam twórca swych wietrznych pałacy,
Rządzi z nich sławą w czasie i przestrzeni.
Stąd się wieszcz z królem równać może śmiele:
Obadwaj stoją na ludzkości czele.
DU CHATEL
Póki sam mogłem dać pomoc i radę,
Lecz dziś wzgląd musi ustąpić potrzebie,
Nie stać cię, panie, ach, nie na biesiadę,
Nie na podarki, lecz na chleb powszedni!
Niepłatne wojsko burzy się; niejedni
Broń już rzucili; ledwie wiem co ranku,
Jak dzień opatrzyć twój i dworzan twoich.
KAROL
Dochody celne lub które z dóbr moich.
DU CHATEL
KAROL
DUNOIS
I niech no jeszcze Orlean zdobędzie,
Wtenczas ci chyba z królem René w parze
Wziąć kijek w rękę... i grać na fujarze.
KAROL
On przecież jeden pomni nas w złym czasie.
DUNOIS
Nasz sprzymierzeniec sam swe owce pasie!
KAROL
Nęci go urok pasterskiej prostoty,
Ich szczera radość, ich miłość niewinna.
Chce sobie w życiu przypomnieć wiek złoty.
Lecz, co prawdziwie wielkiego zamierza,
To jest zwrot owych bohaterskich czasów,
Gdy miłość była natchnieniem rycerza,
A piękność celem i sędzią zapasów.
W tych czasach starca żyje duch młodzieńczy,
I, jak je dawne pieśni przekazały,
Chciałby je wskrzesić, wznieść jak gmach wspaniały,
Z mgły przezroczystej i kolorów tęczy.
Dwór swój uczynił tych wieków obrazem,
Gdzie rycerz musi hołdować piękności,
Gdzie piękność tkliwa i skromna zarazem,
A sąd osobny przestrzega wierności.
Sąd ten dziś właśnie, za króla rozkazem,
Śle mi dyploma na Księcia Miłości.
DUNOIS
Com jest jej razem dowodem i czynem?
Przez nią krew książąt płynie tylko we mnie
I Orleańskim nazywam się synem.
Lecz w ojcu moim mam wzór, jak należy
Skarbić jej łaski, w ojcu moim, który,
Jak serca niewiast, na czele rycerzy
Umiał zdobywać nieprzyjaciół mury.
Jeśliż więc, królu, chcesz piastować godnie
Nowy twój urząd, ucz się jego czynów!
Wdziej hełm na skronie, a dłoń z sercem zgodnie
Niech nam przypomną sławę paladynów!
Bo, jak czytałem, nie owiec pasterze,
Jak ów król René, za okrągłym stołem,
Lecz w twardych zbrojach i laurach rycerze
Z królem Arturem biesiadali społem.
Bo, kto niewiasty obronić nie zdoła,
Nie wart jej serca! Teraz czas, o królu!
Potrzeba nagli i powinność woła:
Wystąp jak rycerz i na bitew polu
Walcz o tron przodków, o cześć twej ojczyzny!
A, gdy ją zbawim i wroga pobijem,
My sami wtedy twe znoje i blizny
Otrzem laurami i mirtem okryjem.
KAROL
do Pazia, który wchodzi
PAŹ
Proszą o wejście.
KAROL
Paź odchodzi
Jakąż im damy?
SCENA III
Ciż i trzej radcy z Orleanu
KAROL
Cóż nam niesiecie? Czy wrogów przemocy
Miasto się jeszcze opiera? Czy zdoła
Oprzeć się długo?
RADCA
Miasto do ciebie o ratunek woła,
W tobie ostatnie złożyło ufanie!
Zewnętrzne szańce runęły, załoga
Przez pół zginęła na murach lub w mieście
Wymiera z głodu, a cała moc wroga
Bije do szturmu dzień i noc, że wreszcie
Musim się poddać lub zginąć. Wódz zatem,
Rochepierre hrabia, łącznie z magistratem,
Weszli w umowę z wrogiem, której mocą,
Jeśli w przeciągu całych dni dwunastu
Wojska nam, króla, nie przyślesz z pomocą
Lub skąd żywności nie opatrzysz miastu —
Miasto się podda.
Dunois wzdryga się z gniewem.
KAROL
RADCA
Ślą nas ku tobie bracia i ziomkowie,
By do twych uszu doszło ich wołanie,
Byś w czas2 nieszczęsnej zabieżał3 umowie.
DUNOIS
RADCA
DUNOIS
RADCA
Za kraj i króla.
KAROL
Straciłem wojsko!
Rycerz wchodzi i rozmawia cicho z Dunois, który porywa się przerażony.
DUNOIS
KAROL
DUNOIS
O żołd zaległy i zapowiedziało,
Że rzuci oręż. Lord Duglas zaklina
O prędką radę.
KAROL
do du Chatela
DU CHATEL
wzruszając ramionami
KAROL
Przedam, zastawię wszystko!
DU CHATEL
Nie będą wierzyć. — Bo cóż im przyrzekać?
KAROL
Cóż poczniem bez nich?
RADCA
padając na kolana
W nas jest ostatnie przedmurze państw twoich:
Jeśli upadniem, nie oprzesz się w polu!
KAROL
z rozpaczą
Czyliż mi zboże wyrośnie na dłoni
Lub wojsko z ziemi? Mam i oddam życie,
Lecz skąd wziąć złota, żołnierzy i broni?
Postrzega wchodzącą Agnieszkę Sorel i z otwartemi
ramionami rzuca się na jej spotkanie.
SCENA IV
Ciż i Agnieszka Sorel (ze szkatułą w ręku)
KRÓL
Pójdź! Niech twe słowa mą rozpacz ukoją!
Z tobą mi wszędzie pokój i wesele,
Nic nie stracone, pókiś ty jest moją!
AGNIESZKA
rozglądając się naokoło wzrokiem pytającym i bojaźliwym
Wojsko się burzy?
DU CHATEL
AGNIESZKA
Ja tobie serce, ja siebie oddałam,
A tyś nie zwierzył twych potrzeb i bolu!
do du Chatela, podając mu szkatułę
Przedaj, stop wszystko, a zapłać żołnierzy!
Mam jeszcze zamki, mam bogate mienie,
Bierz, przedaj, śpiesz się, nim pora ubieży!
Zmusza go do odejścia.
KAROL
Jestżem ubogi, gdy takiego serca
Miłość posiadam? Czyż jej nie przystoi
Cześć, co mam dla niej? Niejeden oszczerca,
Wiem, szukał dumy w jej miłości ku mnie,
Lecz, godna rodem, wyższa sama sobą,
Dość niechby tronu pożądała dumnie,
Najpotężniejszych byłaby ozdobą.
Lecz ona gardzi tronem; ziemskie dary
Nogą pomiata i w tem jest jej pycha,
Że, wszystkie dla mnie poniósłszy ofiary,
Wszystkie wzajemne, prócz serca, odpycha.
I teraz — patrzcie! — na obronę moją
Oddała resztę, do Dunois Czujesz wielkość w czynie?
DUNOIS
Ciebie nie zbawi, sama tylko zginie.
W dom gorejący rzuca skarby swoje!...
Leje w bezdenne Danaid naczynie!...
AGNIESZKA
Krew swą poświęcał, a na mnie się gniewa,
Że ci strój błahy oddaję w potrzebie,
Chce, bym bez ciebie być mogła szczęśliwa!
Nie, nie, Karolu! Precz od nas blask zwodny,
Precz miękkość zbytku w niebezpieczeństw chwili!
Daj wzór poświęceń, jeśli chcesz być godny,
By się za ciebie drudzy poświęcili.
Dwór swój zmień w obóz! Pierś odziej żelazem!
Znoś głód i trudy! Płać życiem i zdrowiem!
Niech żołnierz widzi, że i król ich razem
Wiatr ma przykryciem, a ziemię wezgłowiem.
Wtenczas w ich piersiach znajdziesz tarcz niezłomną.
Dokażą cudów, bo siebie zapomną!
KAROL
z uśmiechem
Com z ust natchnionej niegdyś prorokini
Słyszał w Clermoncie: że mię białogłowa
Zbawi, zwycięzcą i królem uczyni.
Wierzyłem wróżbie, lecz do jej spełnienia
Czekałem matki, aż swój gniew rozbroi,
Lecz tyś jest anioł mego przeznaczenia,
Bóg mi zbawczynię dał w najmilszej mojej!
AGNIESZKA
KAROL
Wiem, że od dawna żar skrytej zawiści
W sercu Burgunda i Anglików tleje.
La Hire’a przetoż wysłałem do księcia,
Azali, pomny na krwi naszej związki,
Nie złoży z serca mściwego zawzięcia
I w dawne ku nam wróci obowiązki? —
Co chwila nazad oczekuję gońca.
DU CHATEL
u okna
KAROL
Czego się lękać lub spodziewać mamy.
SCENA V
Ciż i La Hire
KAROL
idąc naprzeciw niemu
Jestże nadzieja?
LA HIRE
KAROL
Odrzuca zgodę? Cóż powiedział o niej?
LA HIRE
Nakłoni ucha, chce, byś Du Chatela,
Co go zabójcą ojca swego zowie,
Wydał mu w ręce.
KAROL
Na zemstę wrogom! Cóż, jeśli odmówię?
LA HIRE
KAROL
Czy żeś go wyzwał, by jako mąż z mężem,
Mimo krwi związków i stanu różnicę,
Sam spór swój ze mną rozstrzygnął orężem?
LA HIRE
Mówiąc, że zstąpisz z wysokości tronu,
By kraj swój przed nim swą piersią zasłonić,
I, choć niewinny ojca jego zgonu,
Czci swej chcesz mieczem od zarzutów bronić.
Lecz odpowiedział, że nie ma potrzeby
Wieść bojów o to, czego jest już panem.
Gdy zaś koniecznie chcesz tego, ażeby
Walczyć z nim, znajdziesz go pod Orleanem.
To mówiąc, usta przygryzał zawzięcie,
I z tem do innych oddalił się gości.
KAROL
Nie wzniósł się czystej głos sprawiedliwości?
LA HIRE
Ród twój i ciebie pozbawił korony.
DUNOIS
Gmin chce obalać i stanowić trony!
KAROL
LA HIRE
po chwili namysłu
Byłem w Saint-Denis, gdy przywłaszczyciela
Święcono królem. Strojni Paryżanie,
Jak w dzień godowy, z okrzykiem wesela
Stali po drodze, a gminna hałastra
Śród muru włóczni i puklerzy stalnych
Ciągnęła powóz Henryka Lankastra
Pod cieniem łuków i bram tryumfalnych.
Król-dziecko omal nie płakał z przestrachu,
Gdy lud z szalonym witał go zapałem.
Angielskie wojska przy kościelnym gmachu
Stały pod bronią. Wszedłem i widziałem,
Jak siadł na świętej Ludwika stolicy.
Po bokach stali dumni jego stryje,
Bedford i Gloster, a u stóp lennicy
Na klęczkach, kornie nachylając szyje,
Hołd mu składali. Burgund na ich czele!
KAROL
LA HIRE
I, wchodząc na tron, potknęło się w kroku.
«Zły znak, zła wróżba!» szeptano dokoła,
Śmiech nawet powstał; gdy wtem nagle z boku
Matka twa, panie, weszła do kościoła...
I...
KAROL
LA HIRE
Sama go na twym posadziła tronie.
KAROL
LA HIRE
Wzdrygnął się na to i nawet Anglicy
Spuścili oczy. Sam Burgund zuchwały
Oblał się wstydem, a w każdej źrenicy
Znać było zgrozę. Zapewne dostrzegła,
Wzrok jej zaiskrzył i, skinieniem ręki
Dając znak, groźnem lud okiem przebiegła,
«Francuzi! — rzekła — mnie składajcie dzięki,
Że w pień spróchniały waszych królów domu
Zaszczepiam gałęź laurowego wieńca
I tron wasz świetny ochraniam od sromu,
By na nim wami rządził syn szaleńca!»
Król zakrywa twarz — Agnieszka bieży ku niemu i bierze go w swoje objęcia — wszyscy obecni okazują wzgardę
i przerażenie.
DUNOIS
KAROL
po pauzie do radców
Śpieszcie, by próżno krew ludzka nie ciekła,
Powiedzieć waszym braciom w Orleanie,
Że ich uwalniam od wierności ku mnie,
I na Burgunda, radzę, by się zdali.
Zawzięty na mnie, postępuje dumnie,
Lecz zwą go Dobrym, on miasto ocali.
DUNOIS
RADCA
klękając
Sławę z wierności wzięliśmy od przodków
I nieskażoną zostawim potomkom.
Ty nam swej tylko nie cofnij opieki,
A zginiem raczej!
DUNOIS
Że wolisz hańbą okryć się na wieki,
Niż oko w oko wrogom zajrzeć w polu,
Że poniewierasz miast Francyji perłą,
Co, jako ona, przodków twoich berło
Zdobiło z wieków?...
KAROL
Bóg snać swą rękę ociężył nade mną.
We wszystkich bitwach wojsko me pierzchnęło,
Najwaleczniejsi zginęli daremno;
Parlament wyzuł mię z tronu; stolica
Z bezwstydną pompą święci tryumf wroga;
Najbliższy krewny, ha! własna rodzica
Zguby mej pragną; lud przejęła trwoga!
Mamliż9 krew jeszcze, jak próżną ofiarę,
Lać dla mej dumy? Nie, ustąpmy raczej!
Opór daremny! — Przejdźmy za Loarę
Czekać i znosić, co nam Bóg przeznaczy.
AGNIESZKA
Byś tak sam sobie i ojczyźnie skłamał!
Nie! Nie z twej duszy pochodzi ta mowa:
Sprośny czyn matki twoją stałość złamał!
Lecz wiem, że męska wnet wróci otucha,
I znów, jak puklerz, moc twojego ducha
Zostawisz losom!
KAROL
ponuro
Widna w tem wszystkiem: Bóg od mego domu
Twarz swą odwrócił; matki złorzeczenia
Wzięły swój skutek! Pasmo klęsk i sromu10
Snuje się z dawna: ojciec mój w szaleństwie
Wiek skończył, bracia pomarli w lat kwiecie,
A ja!... Ach, próżno, próżno ufać w męstwie!
Plemię Walezych upadło na świecie.
AGNIESZKA
Wierz tylko w siebie! O, nie bez zamiaru
Bóg cię ocalił, gdy i nad twą głową
Wisiał cień śmierci, i z Jego to daru
Dzierżysz to berło, co trzech pierworodnych
Posiąść wprzód miało. Bo On w duszy twojej,
W uczuciach twoich słodkich i łagodnych,
Upatrzył balsam, co kiedyś zagoi
Rany ojczyzny i w sercach niezgodnych
Uśmierzy gniewy i zemstę rozbroi!
Tyś jest wybrany, by w cieniu oliwy
Dźwignąć i wsławić swój naród szczęśliwy!
KAROL
Z której ojczyźnie nie wyniść bez cudu,
Ster jej silniejszej potrzebuje dłoni.
Ach, i ja może byłbym ojcem ludu,
Co by mię poznał, co by chciał mię wspierać
I miłość płacił miłością wzajemną!
Ale nie umiem serc mieczem otwierać,
Które nienawiść zamyka przede mną.
AGNIESZKA
Ale dzień bliski, że, z mlekiem wyssana,
W sercach się Franków na nowo obudzi
Dziedziczna miłość dla prawego pana;
Obudzi dawna dwóch ludów nienawiść,
Co je na wieki jak morze rozdziela,
A dumnych wodzów niezgoda i zawiść
Musi osłabić moc nieprzyjaciela.
Wytrwaj więc tylko i nie cofaj kroku!
Każdy ślad wrogów niech krew ich naznaczy!
A nade wszystko, jak źrenicy w oku,
Strzeż Orleanu! Popalić każ raczej
Mosty i łodzie, poniszczyć przeprawy,
Niżbyś swą hańbę i żywot tułaczy
Niósł za Loarę, ten Styks twojej sławy!
KAROL
Rycerz z rycerzem, chciałem spór mój skończyć,
Pokój okupić chciałem życiem mojem.
Lecz mamże darmo krew mych ludów sączyć?
Mamże, jak owa nieprawdziwa matka,
Dozwolić raczej, by wróg krwawym mieczem
Płatał me kraje, niszczył do ostatka?
Nie! By je zbawić, sami się ich zrzeczem.
DUNOIS
To zamiar, który mężowi przystoi?
Najlichszy z gminu krew, życie poświęca
Zdaniu, miłości, nienawiści swojej.
Strona jest wszystkiem, gdy domowej wojny
Sztandar powionął. Starzec i niewiasta
Chwyta za oręż; rzemieślnik spokojny
Kruszy swój warsztat; kupiec pali miasta;
Rolnik swe własne zasiewy wyniszcza,
By ci zaszkodzić lub pomóc w potrzebie.
Nikt nie oszczędza drugich, ani siebie.
Walcząc za swoje bogi lub bożyszcza.
A ty! Król! Miałbyś z litości niemęskiej
Praw się swych zrzekać, odrzucać nadzieje,
By skrócić wojny nieuchronne klęski?
Nie! Niech się wojna sama wyszaleje!
Nie tyś ją zaczął, a że lud za króla
Krew swą lać musi, w tem jest niebios wola,
W tem prawo świata! I biada narodom,
Co by swym królom, swej czci i swobodom,
Krwi swej lub mienia szczędziły w ofierze!
KAROL
do radców
Ja nic nie mogę.
DUNOIS
Tak się na wieki odwróci od ciebie,
Jak ty od kraju w dniach niebezpieczeństwa!
Ale pamiętaj, że zgubisz sam siebie.
Że cię nie Burgund, nie moc Albionu,
Lecz własna małość strąca z ojców tronu!
Francyji trzeba króla-bohatera,
A ty!... Żegnam cię!
do radców
Lecz ja, w tej ojca mojego dziedzinie,
Idę się z wami zagrzebać w ruinie.
Chce odchodzić, Agnieszka go zatrzymuje.
AGNIESZKA
do króla
Zbyt ostry w słowach, prawda! Lecz któż nie wie,
Jakim jest w sercu, jak w każdej potrzebie
Ostatnią kroplę krwi odda za ciebie?
Pójdź, pójdź, Dunois! Wyznaj, że w zapale
Nadtoś powiedział! A ty mu wspaniale
Przebacz z prędkości niemyślane słowo!
O pójdźcie, pójdźcie! Niech złączę na nowo
Dłonie i serca wasze, nim zawzięty
Gniew je zajątrzy i drobną dziś szparę
Zamieni w przepaść!
Dunois pogląda na króla, zdając się oczekiwać na jego
odpowiedź.
KRÓL
do du Chatela
Przenieść na łodzie! Idziem za Loarę.
DUNOIS
prędko do Agnieszki
Odwraca się śpiesznie i odchodzi; za nim radcy.
AGNIESZKA
załamuje ręce
Jedni11 prawdziwie! On był nam podporą!
Idź, śpiesz, La Hirze! Błagaj go, azali12
Nie da się zmiękczyć i wróć go nam skoro13!
La Hire odchodzi.
SCENA VI
Karol, Agnieszka, Du Chatel
KAROL
Iżby ją tylko utrzymać na czole,
Znieść miałbym raczej, by nieukrócona
Duma mi czyjaś krępowała wolę!
Zdać się na łaskę zuchwałych wasali,
By żyć, czuć, myśleć gwoli ich skinieniu?
O! to jest boleść, co rdzeń duszy pali,
To ciężej, niźli ulec przeznaczeniu!
do du Chatela, który się jeszcze waha
DU CHATEL
padając na kolana
KAROL
Mego nie zmienię! Ogłoś to na dworze!
DU CHATEL
To jeszcze jedno, co cię zbawić może.
KAROL
Żąda za pieczęć do naszej umowy.
DU CHATEL
Jam ci poświęcił i zarówno z chlubą,
Pod mieczem wroga czy kata siekierą,
Umrę za ciebie — byleś moją zgubą
Ukoił księcia, bylebym w spuściźnie
Zostawił pokój tobie i ojczyźnie!
KAROL
spoglądając na niego chwilę w milczeniu i ze wzruszeniem
Znają najbliżej, że ci hańby drogę
Śmią mi wskazywać? I mówią, że muszę
Iść nią... i myślą, że zechcę i mogę?
O, teraz czuję, że wszystko stracone,
Gdy i mój honor ufność ludzi stracił!
DU CHATEL
KAROL
Krwią bym przyjaciół moich nie zapłacił!
Idź, spełń, com kazał! Niech się niemieszkanie14
Gotują w podróż!
DU CHATEL
Powstaje i odchodzi; Agnieszka płacze rzewnie.
SCENA VII
Karol i Agnieszka
KAROL
chwytając ją za ręce
Francyja jeszcze i milsze daleko
Niebo i ziemia! Tam na łonie twojem
Odetchnę znowu szczęściem i pokojem.
AGNIESZKA
Król z państwa swego ucieka przed wrogiem;
Syn nie śmie bronić ojców swoich domu
Lub pod rodzinnym zagrzebać się progiem!...
Stało się! Idźmy na życie tułacze!
Francyjo moja, już cię nie zobaczę!
SCENA VIII
Ciż i La Hire
AGNIESZKA
wpatrując się w niego
Ten wzrok twój dziwny? Mów, co z niego wróżyć?
Nowe nieszczęście?...
LA HIRE
Minęła burza, słońce zajaśniało!
AGNIESZKA
LA HIRE
do króla
Posłowie orleańscy!
KAROL
LA HIRE
AGNIESZKA
KAROL
Powtórz, bo nie śmiem wierzyć twej powieści!
LA HIRE
Lecz arcybiskup sam ci o nich, panie,
Opowie lepiej; z nim na pojednanie
Dunois wraca.
AGNIESZKA
Zwycięstwa, z których tak rychło dostajem
Owoców nieba: pokoju i zgody!
SCENA IX
Ciż, Arcybiskup z Reims, Dunois, Du Chatel
i Raul (rycerz w zbroi)
ARCYBISKUP
prowadząc Dunois do króla i łącząc ich ręce
Nie dziś czas pomnieć o ziemskiej rozterce,
Gdy Bóg nad wami czyni cuda swoje.
Dunois obejmuje króla.
KAROL
Chciałbym uwierzyć i wierzyć się boję.
Co? Jak się stało? — W krótkiej, jasnej mowie
Powiedzcie! Błagam, każę!
ARCYBISKUP
wskazując na Raula
RAUL
Które szlachetny Baudricourt zgromadził,
I, odpierając angielskie napaście,
Ku tobie, królu, na odsiecz prowadził.
Lecz gdy, przeszedłszy Vermatońskie wzgórza,
Schodzim w dolinę, gdzie się kręci Yonna,
Patrzym: przed nami z lasu się wynurza
Kolumna wrogów piesza, potem konna.
Chcemy się cofnąć, aż widzim, za nami
Drugie ich wojsko już wzgórza osiadło.
Tak między dwoma zamknięci ogniami,
Najodważniejszym z nas serce upadło.
Chcą złożyć oręż i daremnie wodze
Szukają jeszcze rady, której nie ma.
Gdy wtem — w powszechnym nieładzie i trwodze
Cud się nam dziwny jawi przed oczyma!
Z gaju, wprost ku nam, wychodzi Dziewica
W błyszczącym hełmie jak bogini wojny,
Piękna jak anioł, choć groźne jej lica
Tchnęły postrachem, a wzrok, acz spokojny,
Gorzał jak ogniem; wiatr włosy rozwiewał,
A blask poziomy zachodniego słońca
Dziwną jasnością jej postać odziewał.
Szła ku nam, na kształt niebieskiego gońca
I głosem, który wskróś wszystkich przeniknął:
«Francuzi! — rzekła — próżno się boicie!
Dość już wróg wami pomiatać nawyknął,
Dziś jest kies jego! Wierzcie, a ujrzycie!
Nic to, że okrył doliny i wzgórza.
Bóg cud obiecał i cud wam uczyni!
Niech będzie silny jako fale morza,
Niech będzie liczny jak piaski w pustyni.
Naprzód! Dziś z wami jest Bóg i Dziewica!
Duch Jego za was uzbroił jej ramię.
Za mną, Francuzi!». To rzekłszy, pochwyca
Z rąk chorążego rozwinięte znamię
I z niem najpierwsza bieży w stronę wroga.
Co krwi w nas było, zawrzała płomieniem.
Wszyscy jak jeden, za posłanką Boga
Lecim z orężem, a wróg z podziwieniem
Patrzy się na nas, stojąc nieruchomy.
Lecz wtem — jak gdyby głos trąb ostatecznych
Posłyszał nagle, jakby niewidomy
Anioł swym mieczem zmiótł wszystkich walecznych:
Zachwiał się, widzim, mięsza się i pierzcha,
Broń i rynsztunek miecąc poza siebie;
Jedni na wzgórza, by dosiąc ich wierzcha,
Drudzy ku rzece, a my, ku potrzebie
Sprawiwszy hufce, tu i tam za niemi!
Rzeź się prawdziwa, nie bitwa, zaczęła.
Tysiąc ich z górą poległo na ziemi.
Nie licząc tego, co rzeka połknęła.
Z nas ani jeden nie zginął!
KAROL
AGNIESZKA
Któż, skąd jest ona?
RAUL
Lecz ona sama swoją tajemnicę,
Rzekła, że tylko królowi objawi.
Natchnioną z nieba zowie sama siebie
I zapowiada, że Orlean zbawi,
Wprzód nim się księżyc odmieni na niebie.
Wojsko, lud cały, wierzy w nią i wszędzie
Rwie się do broni.
Słychać za sceną dzwony i szczęk oręża.
KAROL
RAUL
Lud jej jak świętej oddaje pokłony.
KAROL
do du Chatela
do Arcybiskupa
Co myśleć o tem? Bóg cud swój okazał,
Gdy cud już tylko zbawić nas był w stanie.
Tego by żaden człowiek nie okazał,
Lecz mogęż wierzyć, że dla mnie to czyni?
GŁOSY ZA SCENĄ
KAROL
do Dunois Usiądź na miejscu królewskiem!
Obaczym, zali prorokować umie.
Jeśli jest duchem natchniona niebieskim,
Pozna naprawdę i znajdzie mię w tłumie.
Dunois siada, król staje przy nim po prawej ręce, obok króla Agnieszka Sorel, dalej Arcybiskup, inni ustawiają się po obu stronach, tak że środek sceny zostaje próżny.
SCENA X
Ciż i Joanna w towarzystwie radców i wielu
rycerzy, którzy zapełniają głąb sceny, ze szlachetną
powagą postępuje naprzód i przegląda stojących wokoło.
DUNOIS
po długiem, uroczystem milczeniu
JOANNA
przerywa mu, z wyniosłością patrząc na niego
Doświadczasz Boga! Nie to miejsce twoje!
Jam jest do tego wyższego posłana.
Idzie pewnym krokiem do króla, ugina przed nim kolano i powstaje natychmiast, cofając się — wszyscy obecni okazują zdumienie; Dunois opuszcza krzesło i przed królem pozostaje puste miejsce.
KAROL
JOANNA
Nie widział więcej.
zbliża się do króla i mówi tajemniczo
Gdy wiatr trząsł domem, a rozpacz i trwoga
Walczyła w tobie z nadzieją pomocy,
Upadłeś krzyżem i w pokorze ducha
Błagałeś Boga, a łez twych strumienie
Zlały podłogę. Każ, niech nikt nie słucha,
A treść ci twojej modlitwy wymienię.
KAROL
— Wymień!
JOANNA
Naprzód: jeżeli dawne winy czyje,
Królów czy ludu, na ten kraj przywiodły
Zgubną tę wojnę, ty, gdy tego trzeba,
Oddać się za nie chciałeś na ofiarę
I o to tylko błagałeś u nieba,
By twej ojczyźnie odpuściło karę.
KAROL
cofając się z przerażeniem
Wszyscy okazują zdumienie.
JOANNA
Tak zechce niebios wola nieodzowna,
Abyś utracił tron i co dzierżeli
Przodkowie twoi, prosiłeś ziszczenia
Trzech tylko życzeń, trzech dóbr na tym świecie.
Za pierwsze kładłeś spokojność sumienia,
Za drugie szczerość przyjaciół, za trzecie
Miłość Agnieszki.
król zakrywa twarz, łkając gwałtownie — największe poruszenie między obecnymi — po pauzie
KAROL
ARCYBISKUP
Kto są szczęśliwi, co ci życie dali?
JOANNA
Ojciec mój z włości królewskiej Dom-Remy,
Ubogi wieśniak, pracą nieustanną
Uprawia z Bogiem własny kawał ziemi.
Tam ja z dzieciństwa, pasąc jego trzody,
Słyszałam nieraz, jak opowiadali
O tych wyspiarzach, co przyszli zza wody,
I kraj nasz cichy mieczem najechali,
I jak ich nasza przyjęła stolica,
Jak król ich naszą okrył się koroną.
Jak królów naszych prawego dziedzica
Chcą wygnać z kraju! To, gdy mi mówiono,
Nieraz w skrytości, padłszy na kolana
I płacząc głośno, wołałam do Boga,
By nam obcego nie narzucał pana,
By nas uchronił od niewoli wroga.
A niedaleko od wrót naszej wioski
Stoi na wzgórzu niewielka kaplica,
A w niej cudowny obraz Matki Boskiej,
Gdzie trzykroć w roku cała okolica
Idzie pielgrzymką i składa ofiary.
A tuż naprzeciw rośnie dąb sędziwy,
O którym różnie i młody, i stary,
A wszyscy różne powiadają dziwy.
Pod cieniem jego, sama nie wiem czemu,
Tak mi swobodnie, tak rozkosznie było,
Że serce gwałtem ciągnęło ku niemu.
I, ile razy czasem się zdarzyło
Stracić gdzie w górach jagnię albo owcę,
Jak skoro przyszłam spocząć w jego cieniu,
Wnet mi sen między najdziksze manowce,
Gdzie je mam znaleźć, wskazywał w widzeniu.
Jednego razu, gdy próżno w noc ciemną,
Siedząc tak pod nim, marzyłam na jawie,
Bogarodzica stanęła przede mną
Z chorągwią w ręku i z mieczem, lecz prawie
Z kształtu i stroju podobna pasterce,
I rzekła głosem, co mi poszedł w serce:
«Jam jest, Joanno! Powstań, rzuć swą trzodę!
Pan cię opatrzył za narzędzie cudu!
Sztandar ten wzniesiesz za kraju swobodę,
Mieczem tym pomścisz krzywdy twego ludu,
Pokonasz wrogów i, przez cię zbawioną,
W Reims króla swego uwieńczysz koroną!»
Ja wszakże rzekłam: «Cóż ja zdziałać mogę,
Słaba pasterka, bez sił do oręża?»
A Ona na to: «Uspokój tę trwogę!
W czystości serca jest moc, co zwycięża
Bramy piekielne. Tę tylko przestrogę
Pamiętaj: chroń się przed miłością męża!
Zresztą miej wiarę i idź prostą drogą,
Wszak i ja byłam pasterką ubogą!».
To rzekłszy, dłonią dotknęła mych oczu,
I, kiedy za nią spojrzałam do góry,
Ujrzałam w niebios błękitnem przezroczu
Nieprzeliczone Serafinów chóry,
A każdy w ręku miał liliję białą,
A dziwne echo na powietrzu brzmiało.
Noc w noc trzy razy, przed jutrzenką ranną,
Miałam toż samo Najświętszej widzenie.
Schodziła z niebios, wołając: «Joanno!
Idź! Zbaw twój naród! Spełń twe przeznaczenie!»
Lecz, gdy raz trzeci stanęła przy drzewie,
Wzrok jej był groźny i rzekła mi w gniewie:
«Wiedz, posłuszeństwo jest wyrok niewieści!
Cierpieć tu musi i być sługą wszędzie.
Ale się serce oczyszcza w boleści:
Kto się tu korzy, tam podwyższon będzie!»
I, gdy ostatnie domawiała słowa,
Z ramion jej spadło pasterskie odzienie,
I w całym blasku, jak Niebios Królowa,
Stała przede mną: błyskawic promienie
Skroń jej wieńczyły, i chociaż surowa,
Litośne ku mnie zwróciła wejrzenie,
I na złocistym wzniesiona obłoku
W krainie chwały znikła memu oku.
Wszyscy mocno wzruszeni — Agnieszka, łkając, ukrywa twarz na piersiach króla.
ARCYBISKUP
po długiem milczeniu
Rozum się ludzki uniża i korzy.
Czyn jej już dowiódł prawdy objawienia:
Zdziałać go przez nią mógł tylko duch boży.
KAROL
Na dar tak wielki, co z Twej ręki biorę?...
Uczże16 mię teraz, jak mam łask twych użyć!
Wszystkowidzący, Ty znasz mą pokorę!
JOANNA
Z wiarą w moc Jego człek piekło przemoże.
KAROL
JOANNA
KAROL
JOANNA
KAROL
JOANNA
Wszyscy obecni rycerze wstrząsają z łoskotem włóczniami i tarczami i okazują znaki zapału i odwagi.
DUNOIS
Wzrok jej nam w trudach i bitew zapędzie,
Jak gwiazda królom do Jeruzalemu,
Do Reims i zwycięstw przewodniczyć będzie.
LA HIRE
Gdy moc niebieską obaczy widomie.
Jej zwierz18 twe wojsko, a trwoga skrzydlata
Uprzedzać będzie pogrom po pogromie.
Wszyscy rycerze uderzają tarczą o tarczę i postępują
naprzód.
KAROL
Książę i rycerz niech twej słucha woli!
Oto miecz, którym od wieków na boje
Hetmanił Frankom namiestnik ich króli.
Dziś go konetabl odrzucił od siebie.
Odtąd, natchniona, ty go dźwigaj w polu!
I niech się szerzej rozsławi przez ciebie
Mocą niebieską!
JOANNA
Nie tem my ziemskiej wielkości narzędziem,
Tak jak nieziemską potęgą i siłą,
Lecz innym mieczem tryumfować będziem,
Jak mi widzenie ducha objawiło.
KAROL
JOANNA
Tam pod kościołem świętej Katarzyny
Jest sklep20, gdzie stosy oręża i zbroi
Leżą z lat dawnych, tam jest ów jedyny
Miecz, w którym siła tajemna się mieści.
Poznać go łatwo, bo na rękojeści
Ma trzy lilije nabijane złotem.
KAROL
do du Chatela
JOANNA
Z obrazem Niebios Królowej w obłoku,
Z dzieckiem Jezusem, a dziecię by miało
Świat w swojej dłoni, a bóstwo we wzroku.
A całe niebo aby się zdawało
Jak z głów aniołów skupionych w natłoku.
Bo taki obraz jaśniał na znamieniu,
Które Najświętsza trzymała w widzeniu.
KAROL
JOANNA
do Arcybiskupa
Błogosławieństwo daj w imię Kościoła!
Dziewica, idę na dzieło zabójcze...
Litość wstrzymuje, lecz powinność woła:
Ona w tej walce będzie duch mój wspierać.
uklęka przed nim
ARCYBISKUP
Błogosławieństwa! W kim jest Pańska siła,
Nie potrzebuje pomocy grzeszników.
Joanna powstaje
PAŹ
Chce wnijść21.
JOANNA
Król daje znak przyzwolenia — Paź odchodzi.
SCENA XI
Ciż i Herold Angielski
DU CHATEL
HEROLD
Król wasz jest w naszym obozie.
DUNOIS
Gdyby nie miejsce i nie szata gońca,
Sprośny twój język jak żmiję w kawały...
KAROL
HEROLD
Płynie i płynąć musi w Orleanie,
Nim da znak szturmu, raz jeszcze przeze mnie
W spokojne z tobą chce wejść pojednanie.
KAROL
JOANNA
występując
Mówić z nim będę.
KRÓL
Mów i rządź sama wojną i pokojem!
JOANNA
do Herolda
HEROLD
JOANNA
Mówić przez żywych może, nie umarły.
HEROLD
Na zgubę waszą, jako olbrzym karły,
Gromi swych wrogów.
JOANNA
Lecz Pan go dotknął: olbrzym w prochu leży.
Wystrzał go z miasta dziś rano ugodził,
Gdy je z swej średniej przepatrywał wieży.
Ty się uśmiechasz, że ci oddalone
Rzeczy obwieszczam... Nie żądam twej wiary,
Lecz wspomnij o mnie, gdy z pompą niesione
Spotkasz w obozie pogrzebowy mary!
Teraz zdaj sprawę z polecenia twego.
HEROLD
Wiedzieć je musisz.
JOANNA
Ale ty słuchaj, co ja mam powiedzieć!
Słuchaj i w wiernej rzecz powtórz osnowie
Tym, coć przystali, bo do nich to mówię.
Królu angielski, książęta Bedfordu
I Glocesteru! Bóg się upomina
Rachunku od was z naszej krwi i mordu.
Bóg sąd swój zaczął, bo przyszła godzina!
Przyszła Dziewica, której Pan poruczy
Moc swą nad wami! Ona do was mówi:
Zrzeczcie się naszej korony i kluczy
Miast i ziem naszych i pokój ludowi
Naszemu dajcie — a idźcie w pokoju!
Albowiem biada, biada wam, wodzowie!
I ludziom waszym biada, gdy do boju
Stanie Dziewica! Bo ja to wam mówię:
Że Pan nie dla was Francyję przeznaczył,
Ani nas stworzył do wiecznej niewoli!
Lecz on, on dziedzic, on wnuk naszych króli,
Co go Bóg w próbach poznał i doświadczył,
On siądzie z chwałą na ojców stolicy!
Idź i te słowa odnieś twemu panu!
Lecz nim pośpieszysz, już sztandar Dziewicy
Powiewać będzie z murów Orleanu.
Odchodzi, z nią wszyscy — zasłona spada.
- mniej (...) jednym — dziś: mniej o jednego. [przypis edytorski] ↩
- w czas — tu: na czas, póki czas. [przypis edytorski] ↩
- zabieżać — zapobiec. [przypis edytorski] ↩
- nic nie nada — to nic nie da. [przypis edytorski] ↩
- żadenże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy żaden. [przypis edytorski] ↩
- byłżeś — konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czy byłeś. [przypis edytorski] ↩
- tygrzyca — dziś: tygrysica. [przypis edytorski] ↩
- nie wstydże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nie wstyd. [przypis edytorski] ↩
- mamliż — konstrukcja z partykułą pytającą -li- oraz wzmacniającą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czyż mam. [przypis edytorski] ↩
- srom (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski] ↩
- jedni — tu: osamotnieni. [przypis edytorski] ↩
- azali (daw.) — czy. [przypis edytorski] ↩
- skoro (daw.) — szybko, prędko. [przypis edytorski] ↩
- niemieszkanie (daw.) — nie mieszkając; bez zwłoki. [przypis edytorski] ↩
- niedocieczony (daw.) — nieodgadniony, tajemniczy; por. dociekać: badać, domyślać się. [przypis edytorski] ↩
- uczże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
- Francyją — dziś forma D.lp: Francję. [przypis edytorski] ↩
- zwierzyć — tu: powierzyć. [przypis edytorski] ↩
- poszlij (daw., reg.) — dziś: poślij. [przypis edytorski] ↩
- sklep (daw.) — pomieszczenie sklepione; piwnica. [przypis edytorski] ↩
- wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Fryderyk Schiller
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Dziewica Orleańska · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/schiller-dziewica-orleanska/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Antoni Edward Odyniec
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.