Loreva
Loreva

Rozdział 3 z 5

AKT I

POD-DASZE — wnętrze, założone księgami — okna dają na1 zieloność, ale nieco są przysłonięte — ranek.

Scena pierwsza

MAK-YKS

przerywając czytanie:
Oto pierwszy promień, z tych, co rażą... 
Posuwa zasłonę w oknie.
Jakby jedne były nam znajome, 
Drugie obce — i te szły w szyby, 
Jak ktoś obcy lub obcych zwiastujący... 
Zatrzymując się u okna, porzuca nieco chleba.
Ci — swoi — z owąd... powietrzni bracia, 
Którym ostatnia chleba starczy kruszyna, 
I jeszcze są za nią szczebiotliwi... 
Wracający i nadlatujący... 
— nie wzięli mnie nigdy więcej czasu, 
Ani życia więcej, niż ile dałem! 
Wracając do czytania:
— Ptaszek taki odlata2 z kruszyną chleba 
I nie pozostawia chwili bólu — 
Godziny wstrętu — dnia cierpienia 
Roku niewiary w społeczeństwo! 
— Przybył i odszedł w lazur oka 
Niebieskiego — — jak mimowiedna łza 
Ludzi dobrych... 
— podobnie płaczącą 
Raz, dostrzegłem JĄ... PRZYCZYNY NIE WIEM. 

Scena druga

SALOME

oględnie wchodząc:
— O godzinie niezwykłej, tak rano 
Wchodzę, ażeby Pana uprzedzić, 
Że właściciel, Sędzia Durejko, 
Cały dziś dom osobiście zwiedza. 
Stąd dawno jesteśmy już na nogach, 
Nieco się lękając o nas samych, 
W jakimkolwiek wszystko jest porządku. 
Starannie i czule:
— Wiem, że Pan z nim teraz ma rachunek 
nieco opóźniony... ale... cóż stąd! 
Hrabina HARRYS, pokrewna pańska 
(Istny anioł!), czyliż nie jest główną 
Całego tu placu właścicielką? 
Oględnie:
— Pan nawet mnie daruje tę wątpliwość, 
Iż w rozumie gminnym moim nie wiem, 
Dlaczego Pan tu mieszka?... nie owdzie, 
W pawilonie, obok krewnej swojej? 
— Nie byłożby to Panu przyjemnie 
Anioła takiego mieć przy sobie — — 
Spostrzegając wrażenie na twarzy Mak-Yksa:
To, co mówię, niechże Pan wybaczy 
Starej kobiecie i starej matce, 
Która, o synu myśląc rodzonym 
(A lat tyle zwłaszcza go nie widząc!...), 
W każdym młodym człowieku spomina 
Macierzyńskie swoje obowiązki. 
Po chwili:
— Myślałam też Pana i ja prosić 
O protekcję do Hrabiny Harrys 
Dla onego to właśnie jedynaka — 
(Co jest teraz w Japonii, z okrętem, 
Skąd i sam list idzie dwa miesiące!) — 
A Hrabina że zna Admirałów 
I niemało Ministrów... 
Spostrzegając się:
— lecz, ja to 
Mówię Panu jedno3 jako matka 
I więcej nic, tylko jako matka... 
Ocierającąc oczy:
Żeby coś o synu mówić swoim! 

MAK-YKS

Ta rzecz druga, którą mi mówicie, 
Dobra pani Salome!... ta druga 
Rzecz jest pierwszą dla mojego serca: 
Tak bym rad być usłużnym i wdzięcznym. 
Ale pierwsza... to jest: zapytanie, 
Czemu tu mnie spotykasz? nie indziej? 
Oświecić winna by z licznych względów... 
Dobitnie:
Hrabina jest Aniołem... a jednak 
Podejrzewa w ludziach złe języki 
I, młodą będąc wdową, chce w domu 
Nie mieszkać nikogo mego wieku. 
— Zaś pokrewieństwo nasze, to jej wzgląd 
Na oddalonego bardzo członka, 
To dobroć Jej — ja jestem jej niczem. 
Męża jej powinowatym... Wreszcie: 
W interesie własnym mam ją widzieć — 
I, cokolwiek sama byś pragnęła, 
Zrobię... 
Podnosząc ramię Salome:
— tylko mnie nie dziękuj, matko, 
Nie zrobiłem jeszcze nic a nic! 
Poufnie:
— Hrabina ma nadto rzecz szczególną!... 
Tyle pełni usług miłosiernych, 
Obejma4 tak wiele i tak szybko, 
Że się jej wydarza zapominać... 
Ja to mówię tylko k’temu5... tylko, 
Żeby błahej nie dać ci nadziei... 
Dobitnie:
Nie mówię, że kogo zapomniała — — 
Donośnie:
Nie! bynajmniej... lecz, że się to zdarza 
Osobom, pełniącym wiele dobra! 
Po chwili:
— Podobno, że i Cherubin, zbyt szybko 
Lecący z pociechą do cierpliwych6, 
Traci nieraz pióro, które spada 
Wyrzucone z anielskiego skrzydła... 
Cny jest pośpiech, lecz powoduje stratę! — 

SALOME

— Ludzie nauczeni lub duchowni 
Wiedzą wszystko, nie pytając o nic; 
Dlategoż ja pana przeprosiłam 
Za me proste słowa starej-matki. 
Lat niemało służę w tym tu domu 
(A panu służyłabym i życie!), 
Lecz właściciel nasz, Sędzia Durejko, 
Zmienić pono chce cały porządek, 
Dla kogoś z przyjezdnych oddać wszystko — 
Dla pana jakiegoś, z którym chodzi... 
Mając się ku oknu:
Oto właśnie oni — — niech Pan wyjrzy: 
Obrócili się ku schodom — idą... 
Wyminąć ich ledwo że pośpieszę. 
Wychodzi.

Scena trzecia

MAK-YKS

Z szczerem westchnieniem za odchodzącą Salome:
Gdyby ta kobieta to wiedziała, 
Co odlatujący teraz ptaszek 
Zna i co innym ptaszkom zwiastuje... 
Że — rzuciłem im ostatni chleba pył! 
Obłędnie:
I — gdyby wiedziała to... ach!... ONA, 
Właśnie może pełniąca jałmużny, 
Jako która ze świętych na szybach 
Gotyckiego kościoła — — perłowa, 
Z ametystowemi szat fałdami 
I ze złotą limbą7 wkoło skroni... 
— Zacna Pani! 
Głęboko:
— — coś jest szczególnego 
W tym powszednim-chlebie — w rozłamaniu 
Ziarnka ostatniego... istnieje coś: 
Jakby się jakiegoś tam: OGÓŁU 
Dotykało zabłąkanym palcem... 
— Coś (mówię), co albo milczeć każe, 
Lub przynajmniej starannie zabrania 
Głosić o wypełnieniu niedoli — — 
— Jakby niedostatek jaki mniejszy 
Wyznać było łacniej, bez zranienia 
Bliskich, a fortunniej postawionych8. 
Tajemniczo:
Stąd — prawdziwie, iż tam coś z-istniewa9, 
Dotycząc moralnie i tej swojej 
Miłości-własnej i wszech-Człowieczej! 
Po chwili:
— Czemuż? głosić tego nierada jest 
Uczoność... 
— czemu i prostota 
Mniej wstydzi się opowiadać boleść, 
Niźli prawdę przez boleść zyskaną!? 
Oglądając naokoło mieszkanie swoje:
Pociechy mam ja mnogie!... ot... ten kąt... 
Ku oknu:
— Tam! Marii cień dostrzegalny z dala... 
Ku wnętrzu:
— Ciszę umarłych serc w księgach moich, 
Co nie samem obcują czytaniem. — 
Tajemniczo:
— Bywa, iż zewnętrzność tych tu pism, 
Rozesłanych tam i sam, przypadkiem 
Ożywiona rzutem światła naraz, 
Jako grupy mumii w piramidzie, 
Szerokiemi wargi10 coś powiada, 
A mury zejmują to w powietrze, 
Które całe należy tu do mnie! — 
Z politowaniem:
Mało-czynnym niech mnie kto nazywa — 
(Jeszcze nie obliczyliśmy pracy! 
Dzień zaświta jaśniejszy ku temu —) 
Solennie:
— W Babilonie, za Ezechiela dni11, 
Najmniej czynnym, zaiste, ten bywał, 
Kto z załamanemi nie stał dłońmi, 
Patrząc smętnie i kiwając głową, 
I nie robiąc nic więcej — — więcej nic! 

Scena czwarta

SĘDZIA

wchodząc z Szeligą:
Jakem Klemens Durejko! dotrzymam 
Choćby nawet sekretu — co więcej, 
Że to żaden sekret, to dyskrecja... 
Głośno:
— Co komu do tego, czy lokator — 
Dwu-stronnie:
(— Mówi się tu, lokator godziwy, 
Przyzwoity człowiek, akuratny, 
Nie zawalidroga albo próżniak, 
Nie lada kto z ulicy — włóczęga...) — 
(Mak-Yks, bez powitania, zostaje u swego zatrudnienia.)
Jeśli, mówię, czyni to lub owo?... 
Doktrynalnie:
— Sekret a dyskrecja — są dwie rzeczy. 
Rozróżnienie zaś sensu z literą 
Należy do prostej prawa wiedzy, 
Którego się pierwej Sędzia uczy, 
Niż sędzią jest... a Durejko bywał 
I jest... (choć na teraz polubownym). 
do Szeligi:
Astronomię pan zna — ja Prawo znam. 
Niemieckiego mieliśmy Doktora 
W Akademii Dorpackiej12 — ten uczył, 
Bywało, z an-zacem13 szczególniejszym! 

SZELIGA

— Astronomia nie jest tajemnicą, 
Ni jedynem mojem zatrudnieniem. 
Szło mnie tylko, bym się wytłumaczył, 
Dlaczego okna te, ta wysokość, 
Stosowniejsze są dla mnie, niż owe... 
Poglądając uważnie w okno:
— Co to jest ów roz-stęp między mury14, 
Dający na drogę czy ulicę15? 

SĘDZIA

— Nie ulica to, lecz zajazd16 owdzie 
Do pałacu, na lewo w tym parku 
Okno jego boczne przełyskuje 
Przez gałęzie klonów i akacji — 
— Do Hrabiny HARRYS on należy, 
Która tu rozszerza swoje włości 
I opiekę swą nad sierotami 
Płci obojej, a zwłaszcza niewieściej. 
Lecz Durejki dom, jak stał, tak stoi, 
Durejkowej-pensja pełna panien! 

SZELIGA

do siebie, w oknie:
— Któryż kiedy Astronom trafniej 
Perturbacje-gwiazdy mógł uważać — 
(— Każdy powóz zajeżdża tą stroną, 
Tamtędy powraca — a te17 okno 
Salonowej oknem jest cieplarni...) 
Lat dwa! śladu stóp JEJ nie widziałem. 

SĘDZIA

prowadząc spór z Mak-Yksem, stanowczo daje się niekiedy słyszeć:
— Nie słów tu potrzeba, ale czynów... 
W całym domu odmienia się wszystko! 

MAK-YKS

(— Umowy wszelako pozostają —) 

SZELIGA

do siebie:
(— Powóz Jej... i nawet kraniec szaty!...) 

SĘDZIA

do Mak-Yksa, głośniej:
— Co do umów, są ważne i żadne... 
Dotrzymane z obu stron lub wcale. 

SZELIGA

dwuznacznie, lubo w monologu, i patrząc w okno:
— Promiennie tu musi jaśnieć Wenus! 

SĘDZIA

do Mak-Yksa:
— Właśnie że decyzja Astronoma 
Dziś lub jutro wszystko poodmienia! 
Obracając się do Szeligi — patetycznie:
Wenus i Mars, i Saturn — i inne 
Ciała tu niebieskie, jak na dłoni, 
Mości Dobrodzieju!... noce! i dnie! 
Czynią swoje mądre aparycje18 — 
(Które znał litewski nasz Poczobut19 
I opisał lepiej niż Kopernik!) 

SZELIGA

— Idzie mi więc (czego nie ukrywam) 
O widok właśnie że w tę stronę... 
Doktrynalnie:
— Mam astronomiczne doświadczenia 
Sprawdzić — na różnych punktach globowych 
Probowane z pilnością szczególną. 
— Łaskawemu Panu, widząc Jego, 
Nie potrzebuję dodawać, ile 
Astronomia jest nauką cenną. 
A że tu ją jedynie mam na celu, 
Niższy apartament sobie wziąłem 
I zatrzymam — te zaś wyższe pokoiki 
Ułatwiać mnie będą obserwacje. 

SĘDZIA

gwałtownie do Mak-Yksa:
Acan20 się wyniesie pod strych — i dość. 

SZELIGA

dostrzegając spór:
— Myślę wszakże, że praw tu niczyich 
Nie nadwerężyłem przyjściem mojem, 
Ani że te21 stało się istotną 
Dla kogokolwiek bądź zawadą... 
— Inaczej albowiem: ustąpiłbym! 

SĘDZIA

w ucho Mak-Yksa, groźnie:
— Pod strych... i dość... 

MAK-YKS

ustępując, szuka między książkami:
— Coś... znaleźć pierw... chciałem... 
Znajduje pistolet — uważa go — chowa i mówi:
Ojca mego pamiątka... jedyna...! 
Kiedy Mak-Yks wychodzi —

SĘDZIA

do Szeligi:
— Lokator ten musiałby ustąpić 
Dla powodów, których wyjaśnienie 
Do osobnego należy paragrafu — 

SZELIGA

Usuwam się przeto od dyskusji — — 

SĘDZIA

— Jest to któś... bliski czegoś... w głowie!... 
— Na przypadek zaś silnego paroksyzmu 
Mnie należy pamiętać o wszystkich, 
Którzy zamieszkują dom... 
Nieprawdaż?... 
Poglądając dokoła mieszkania:
— Książki może mózg zniepokoiły — 
Rychło:
— Jeśli (mówię) książki, to bynajmniej 
Nie specjalne, nie astronomiczne!... 
Doktrynalnie:
— Są złe książki i dobre — są, tak rzekę: 
«Zdrowe-treści» i «próżne-frazesy». 
Tamte uczą... lub księgarz je szybko 
Na okrągłe pieniądze przemienia; 
Te są (za pozwoleniem) do czegóż?... 
Na cóż, radbym wiedział: greckie baśnie?! 
Kaznodziejsko:
— Czyli to nauczyło kogokolwiek, 
Jak dopełniać swoich z-obowiązań22? 
Wstać rano — zimną wodą umyć się, 
Rachunki swe akuratnie przejrzeć, 
Posłusznym być sługą, czułym mężem! 
W monologu:
— Durejko zna cenę Literatur, 
Lecz przeciwny jest konceptom błahym. 
Lubi on i książkę... w chwilach wolnych: 
Dziewiętnaście lat mając, cóż, bywało, 
Nie czytałem23 w lesie na wakacjach... 
Z zapałem:
— Natchnienie u Litwina jest jak nic!... 
do Szeligi:
— Wszakże zna Pan wiersze Mickiewicza 
(Co zgniótł «wszystkich mędrców i proroków»)? 
— U nas jak Radziwił, to Radziwił, 
Nie potrzebujemy wielu... jeden dość...! 

SZELIGA

powolnie:
Tak — — lecz ileż w kopalniach trzeba 
Piasku podrzędnego wagi różnej, 
Aby tam był rodzimym diament, 
Nie zgubionym przypadkiem z pierścienia? 

SĘDZIA

bez-rozmyślnie, potakując:
Ślicznie to pan mówi, u nas jest tak, 
Mości Dobrodzieju, jak w kopalniach. 

SZELIGA

dwuznacznie:
Raz wraz jedna lampa zajaśnieje, 
Korytarze oświecając ciemne — — 
— A u której można i cygaro 
Zatlić... to rozwesela znudzenie... 
Melancholijnie:
Obeliski jednak pojedyncze 
Miewają tę niedogodność znaczną, 
Że z nich domu stawić niepodobna... 
I zaledwo próżne zdobią place. 

SĘDZIA

— Durejkowa trzyma całą pensję 
Córek domów, ze wszech okolicy 
Najbogatszych i uznania godnych. 
Tam można nasłuchać, cóż nie uczą? 
Obojej płci wiedzę stosując 
Do tego, co panna znać powinna — 
(Ale rzeczą pierwszą jest moralność.) 
W monologu:
«Wiedza»?... idzie od «Jaźni» — ta znowu 
Na odwrót stawa się «Jaźnio-wiedzą», 
Jak to nasz FILOZOF-NARODOWY24 
Skreślił — i jest przez to popularnym, 
Że w przysłowiach od razu gotowych 
Więcej odkrył niż w głębokich studiach, 
Dając tym sposobem dla każdego 
Patent — kto jest przyzwoity rodak, 
Dziedzic zacny — kto ziomek porządny, 
Czysty patriota i nie «Turan»! 

SZELIGA

grzecznie:
— Najprzyjemniej byłoby mnie tezę 
Z Dorpackiej alumnem akademii25 
Podjąć — lecz powróćmy do układów... 
— Dolny i ten biorę apartament — 
Gdyby nawet dziś przyszło wypadkiem, 
Że lunety sprobowałbym mojej, 
Będę mógł wnijść26? nieprawdaż?... 
Salome wchodzi i zatrzymuje się u drzwi.
— te rzeczy, 
Najmniejszej nie zrobią mnie zawady, 
Poza domem albowiem jest cel mój. 
Oko on gdy ujmie, porywa myśl, 
Podrzędnemi czyniąc miejsce i czas. 
— Nieco przed oknem próżni i chwilę 
Samotności od doby do doby — 
Oto wszystko, czego potrzebuję — — 

SĘDZIA

do Salome
— Czy słyszałaś dobrze, co pan mówił? 
Groźnie:
— Należy być uważną i pełnić — 

SZELIGA

Na dół teraz cofam się i żegnam. 
Skoro Graf wychodzi. Sędzia zacierając ręce przechadza się i odzywa:

Scena piąta

SĘDZIA

— Egzekucji przyszedł czas i wigor — 
do Salome:
Dodzwonić się nie mogłem — gdzież uszy? 

SALOME

Pani rozesłała ludzi wszystkich, 
O pana troszcząc się — i tu idzie... 

SĘDZIA

— Egzekucji przyszedł czas i rigor — 
Poglądając na rzeczy:
Przenieść tego rychło niepodobna. 
Więc złożyć tak, jak do przeniesienia, 
Lub ażeby razem można było 
Wyrzucić za drzwi... czy pod strych schronić. 
Zatrzymując się i podsłuchując27:
— Durejkowej słyszę chód pośpieszny. 
Wiedzieć rada chce o Astronomie 
I o apartamentach do wzięcia — — 
— Ciekawa, jak poprowadzę sprawkę? — 
Czuły mąż z dobrą czeka nowinką. 

SĘDZINA

Gonię wciąż za tobą, o! Durejko, 
Ty, któremu dziś się zwierzyć życzę 
(Nie żebym się nie zwierzała zawsze, 
Ale że okoliczność rzadka jest). 
Patetycznie:
Czemuż widzę Klemensa nieczułym! 

SĘDZIA

surowo:
Mnie — pierw — spytać trzeba o fakt ważny. 
W ucho żony:
Astronoma mam w domu — pojmujesz? 
Apartamenta wzięte... 

SĘDZINA

obojętnie i zimno:
— Cóż to jest 
Przy nowinie, którą ja-ć28 przynoszę!?... 
Posłuchaj: rano Hrabina HARRYS 
Przysłała na pensję z zapytaniem 
O listę-panien... 

SĘDZIA

z politowaniem:
No, to niewiele... 

SĘDZINA

Słuchajże mnie... ciekawa przyczyny 
Wypytałam się posłańca — słuchaj 
— O! Durejko, wszystkie panny będą 
Zaproszone dziś na wieczorynek!... 

SĘDZIA

ze śmiechem:
To jest akt dopiero — gdy nowina 
Durejki jest fakt, i niewątpliwy! 

SĘDZINA

obojętnie:
Czy akt, czy fakt, jeżeli pomyślny... 

SĘDZIA

zimno:
Logiki coś nie zna Durejkowa — 

SĘDZINA

żywiej:
Ona pewno przeczytała więcej 
Niż kto inny — — 

SĘDZIA

odwracając się tyłem:
W Dorpacie29 czytają... 

SĘDZINA

ironicznie:
Czy całą «Chowannę30»? Klemensulku! 

SĘDZIA

przez ramię:
I «Ojczyźniaka31»! panienko! 
Obracając się:
Akt do faktu jest «jak pięść do nosa». 
Nie akademickie wyrażenie, 
Ale jądro-myśli kapitalne. 
W przysłowiach jest więcej zdrowych treści 
Niż w paryskiej dziś literaturze — 
Co Filozof32 nasz sam udowodnił!... 

SĘDZINA

odejście udając, chroni się za drzwi:
«Les gouts sont différents, mon cher mari33.» 

SĘDZIA

«De gustibus disputandum non est34.» 

SALOME

— Coś przez usta ich gada językami — 

SĘDZIA

w monologu:
Durejko zna wagę interesów 
I klasyfikować je potrafi 
— Czuły jest Durejko — lecz i groźny, 
Ani lada czemu folgujący. 
On! zna obowiązek pana Domu... 

SĘDZINA

powracając naprzeciw męża:
— Durejkowa kształci generację 
Najprzyzwoitszych panien w świecie! 
Przyszłych Matek, żon i bohaterek, 
Które ci zgon podzielą i triumf!... 
— Ona! łącząc słodycz z surowością, 
Trzyma cugle rządu w swoim Domu 
I nikt pewno jej nie będzie uczył! 

SĘDZIA

stanowczo:
— Był Durejko sędzią i sędzią jest, 
Rozumienie spraw posiadającym; 
Co roztrząśnie on, roztrząśnie nieźle! 
Potrafi też innym zamknąć usta. 

SĘDZINA

gniewnie:
Durejkowa nie da się zagłuszyć 
Frazesom bez gruntu i bez stylu: 
Treść ceni, lecz chce i formy wdzięku — 
A czy Klemensulko zna syntezę?? 

SĘDZIA

z pogardą wychodzi35 — za żoną:
— Anty-tezę!... bogdaj i pro-tezę!... 
Po chwili:
— Zagajał Durejko nieraz w życiu 
Różnej treści polubowne spory, 
I już mu niewiele zyskać trzeba 
Tam i owdzie przyświadczeń sąsiedzkich, 
By na zawsze kompetentnym został — 
W Komitetach wszystkich, wszelkiej treści!... 
Z uśmiechem:
— Wówczas Klementynka jemu dygnie! 
Sprawkę tę lub owę przedstawując 
— Lecz przemilknie Ten, co teraz uczy... 
Zażywając:
Dzwoniąc z lekka palcem w tabakierę — — 
Jednym tylko palcem, raz i wtóry, 
Prezes puknie... cóż, pani Durejko!?... 

SĘDZINA

pokazując się jeszcze we drzwiach:
Monologów wcale się nie wzbrania — 

SĘDZIA

za żoną wołając:
«SOBO-SŁOWIEŃ36!» — przynajmniej mów czysto, 
Własnych przodków języka nie kalaj! — 

SĘDZINA

część głowy ze drzwi okazując:
Wyłgiełłówna z rodu... zna swój język. 
Sędzia uchodzi za żoną.

SALOME

opierając się na szczotce:
Tak to co dnia! gdziekolwiek zdybią się, 
Zaraz pokazują sobie język — 
Ani zgadnąć, czemu? ani wiedzieć, 
Co szumi z nich słowy37 niemieckiemi! 
Po czem naraz: Jegomość w tę stronę, 
W owę Imość... Dopiero na nowo 
Rozesłani słudzy tam i owdzie: 
Szukać pana i za panią biegać — 
By się jeszcze hałaśniej gdzie starli! 
Podsłuchując38:
— Słyszę — spotkał Sędzia astronoma... 
Szczęście wielkie, że ten go zatrzyma; 
Nie dobiegłszy tym sposobem żony, 
Ukoją się, choć na chwilę, spory — 
Składa resztę książek i obziera się.
— Otóż — prawie że wszystko w porządku, 
Jakby lokator umarł... 
— Boże mój! 
Cichym ludziom świat miejsca żałuje: 
Jak powodzią, coraz, coraz dalej, 
Obejmani39 są i ciągle pchani, 
Aż ostatni dzień czoło zalewa... 

SZELIGA

z lunetą w ręku wchodząc:
— Dość jest — dość uprzątania waszego: 
Dla okien tych i dla kilku godzin 
Ani warto — ani się i godzi 
— Niepokoić wszystko! 

SALOME

— w domu u nas 
Dla rzeczy najmniejszej robi się tak — 

SZELIGA

do Salome:
Lokator, jakkolwiek cierpi obłęd, 
Zda się jednakowoż być spokojnym — 

SALOME

Ten, kto powiedział to panu hrabi, 
Musi częściej cierpieć... 
— My, odźwierni, 
Niż ktokolwiek, lepiej znamy rzeczy. 
z westchnieniem:
— Ludzie cisi są zakałą świata!... 
I odpycha on ich ustawicznie, 
Coraz dalej, coraz skorzej, z ziemi... 
Aż nareszcie mówią: «to jest wariat!» 
— Panną będąc i szyjąc u Księżnej 
(Która może hrabiemu jest znana), 
Księżnej Orsi (co była aktorką), 
Tam się napatrzyłam świata-dziwów!.. 
Głęboko:
— Nie każdy-bo, co z sobą rozmawia, 
Jest wariatem... 
— i nie każdy nawet, 
Co tak skromnie mieszka, jest lada kto! — 

SZELIGA

Macie i tu blisko pałac świetny 
Tej Hrabiny HARRYS... 

SALOME

— To jest, Panie, 
Klejnot wielki — to jest taka dobroć, 
Że tylko dwie równe w okolicy: 
Ksiądz Prowincjał i Pani Hrabina! 

SZELIGA

— A mąż? 

SALOME

— A któż nie wie, że to wdowa?!... 

SZELIGA

— Zapomniałem!... słyszałem był ongi, 
Lecz, z dalekiej wracając podróży, 
Myśliłem, iż wszyscy pożenieni... 

SALOME

uprzątając jeszcze w izbie:
— Należałoby to i Jej począć — 
Alić40, co my sądzim41, a co państwo, 
To odmienne dwie rzeczy bywają. 

SZELIGA

Małżeństwo dla wszystkich jest jednakie. 

SALOME

Tak to i ksiądz Prowincjał naucza, 
Aż nieraz łzy w okulary kapią — 
(Co jednak w kościele brzmi wyraźniej...) 

SZELIGA

— A Hrabina przecież nabożna jest 
I musi znać Ojca Prowincjała?... 

SALOME

głośno:
— To tak, jakby spytał kto: czyli ja 
Znam te schody i te ich poręcze — ? 
— Gdzieżby święto Przenajświętszej Panny 
Było obchodzonem z takim blaskiem 
Woskowych świec — dużych jak Jegomość! 
(Że tu pana hrabiego przeproszę...) 
Z zapałem:
Gdzieżby tyle kwiatów! robionych róż! 
Lilii z liściami42 srebrnemi 
— Drogich kadzeń i ornatów, które, 
Jako blachy złota, tak łamią się; 
Gdzieżby było tyle, w Boże-Ciało, 
Strusich piór kłoniących się jak dusze 
Przed utajonego-sakramentem... 
— Gdyby równych w świecie zbrakło Hrabin! 
Głęboko:
Alić43 COŚ należy DAĆ... i niebu — 
Choćby dymu wonnego obłoczek... 
Jeśli nic dać z siebie nie może człek, 
Wszystko jakby pożyczone mając! 
Spostrzegając się:
Ja to wszakże mówię — może zbytnio — 
Z przeproszeniem Pańskiem stara sługa. 
Wychodzi.

Scena szósta

SZELIGA

Rozrzewniła mnie doprawdy!... Człowiek, 
Nieraz się ubrawszy od stóp do głów, 
Odprawia pielgrzymki nienajbliższe, 
By wreszcie usłyszał rozmowę MDŁĄ. 
Gdy, oto tu, schylona staruszka, 
W prochy ziemi nawykła poglądać, 
Diamentowem słów światłem darzy — ! 
Głęboko:
— Zaiste! tylko podróżnik umie 
Podróżować i we własnych stronach — 
Monumenta odkrywać lub czynić 
Nieznane dla innych spostrzeżenia. 
(Dlatego to może Anglik, który 
Podróżuje najdalej, i często, 
NAJORYGINALNIEJ ZOSTAŁ SOBĄ!!) 
— Rzeczy, obok których bliscy, co dnia, 
Opierają swe rubaszne łokcie, 
Uderzają wzrok mój — budzą mój słuch... 
Podróżuję wciąż i wciąż... jak w Syrii! 
Słychać kroki na schodach.

SZELIGA

Cyt! nadchodzi ktoś, szemrząc do siebie, 
Jakby sprawę toczył z każdym schodem. 

MAK-YKS

w głębokim monologu:
Zaiste że — ja wracam DO SIEBIE — ! 
Z dwuznacznością:
Lecz zostaje mnie jeszcze wiele piętr44. 
Wyżej coraz! — aż gdzie posiadłości 
I samego Durejki!... kończą się... 
Z krzywym uśmiechem:
Wielkie szczęście, że glob jest w przestworzu, 
Którego nie pomierzyła Ludzkość 
— Wielkie tak, jak odchłań!... i jedyne. — 

SZELIGA

półgłosem na stronie:
(Cokolwiek bądź ta staruszka mówi, 
Lepiej jest ostrożnym być z osobą — —) 

MAK-YKS

wchodząc powoli:
Miejsce, widzę, że już mnie odpycha! 
Nie poglądając w stronę Szeligi:
Obmierziono45 mnie nawet i okno — — 
Tak, że odwracam się odeń — — nie chcąc 
Ani dnia światłości, ani księżyca. 
Do siebie:
— Po-tylekroć TAM byłem... i OWDZIE... 
Lecz napróżno! 
— acz wiem o tem pewno, 
Że ani mnie myślano zaniedbać... 
Tak — pewność jest o słońcu, iż wstanie, 
Ani wątpimy o niem — wszelako 
— Bywa, iż mróz zniweczy wszystek kwiat, 
Niźli wiosenne powrócą tchnienia — — 
Zajdę jeszcze, zajść muszę — jeszcze raz! 
O synu Salome mówić z NIĄ będę 
— Nic o sobie... 
— zbieg różnych ironii 
Ściera osobistość46 — chcieć się nie chce! 
Przysiada u stosu ksiąg:
— Nieszczęście psowa47 wolę-czynu, 
Zamieniając ją w szał... lub atonię — 
Szczęście — niemniej wpływa na uczucia, 
Czyniąc ludzi tępych i leniwych... 
Tamte i te, zarówno psuć mogąc, 
Są-ż niedolą? lub dolą człowieka?... 
Wstaje:
— Przyjdzie wreszcie i kierunku nie mieć: 
Przyjdzie — powoli stąpać przed siebie, 
Jakby za pogrzebem swego serca 
Ktoś idący z własną piersią próżną... 
— Więc!... z pogodną twarzą...! 

SZELIGA

uważnie:
(To poprostu 
Nieszczęliwy wielbiciel... 
Któż ode mnie 
Więcej winien mieć dlań względności!) 
Dając się słyszeć przybyłemu — do Mak-Yksa:
— po sąsiedzku, witam! 

MAK-YKS

— nie wiedziałem, 
Że już po sąsiedzku — lecz przepraszam. 
Pozierając dokoła:
Wszystko widzę tak przygotowanem, 
Iż zrobi się tu próżnia... lada dzień... 
Robi ruch ręką około siebie i mówi na stronie:
(Pono że uniosłem... przedmiot główny48...) 

SZELIGA

— W AMERYCE nie izdebka taka, 
Ale Salon w każdym bywa domu, 
Dla zamieszkujących równie-spólny49! 
— Swoich gości każdy w nim przyjmuje, 
I nie wadzi to nikomu — wcale — 
Poważnie:
To jest także postęp społeczności! 

MAK-YKS

— EUROPA się wystrzega próżni, 
Jak chemiczny-proces... 

SZELIGA

męsko:
— Stąd też, wiele 
Istot, które się nie-rozłożyły, 
Lub nie odebrały sobie życia, 
Przechodzi przez inną śmierć — cywilną, 
Czyli: wy-ojczyźnia50 się na stałe... 
— a z takowych to zmartwychpowstańców51, 
Co pomiędzy siebie i spomnienia 
Szeroki Ocean rozesłali, 
Utworzyła się nowa-społeczność. 
Irlandczyków! iluż tam uchodzi 
Od swego szmaragdowego kraju!... 
Spostrzegając się:
Lecz Pana przepraszam — nazwisko Twe 
Pochodzi z Irlandii albo Szkocji...? 

MAK-YKS

zimno:
— W kraju każdym są różne nazwiska, 
Zwłaszcza dawne — z zatartych kart dziejów; 
Zaś pochodzę ja, zaprawdę, z owych, 
O których mówiliśmy pierwej, 
Składowych ciał, niewytrzymujących 
Parcia chemicznego Europy... 
— Zeznania posuwam do szczegółów 
Z powodu, iż mnie Pan o nie pyta. 

SZELIGA

Przywykłem w podróżach przerzucać się 
Z miejsca w miejsce i z tej treści w owę, 
Skracając czas przez nabytą baczność. 
Dlatego, więcej coś panu powiem, 
Dalej posuwając się: 
Wyciągając rękę:
— Służby me, 
Bez-zawodnie, ofiaruję Panu, 
Gdyby jego stałą myślą było 
W za-oceanowy odpłynąć świat. 
Smętnie:
Nie ku temu, zaiste, zbiegłem glob, 
By sobie zgromadzić fotografy52! 
Wiedza wkłada obowiązki: ludziom 
Jej udzielić i siebie winienem. — 

MAK-YKS

serdecznie:
Mówiących tak, jak Pan, słyszę rzadko... 
Ale jest źle podawać się chwili — 
Iż są... w których nie samą Europę, 
Lecz ziemski glob, opuściłby człowiek! 
Podając rękę i przyjmując:
Wszelako — przyjmuję najzupełniej 
W danym-razie tę bratnią łaskawość. 

SZELIGA

podobnież:
Gdy wypadnie zażądać tej ręki, 
BĘDZIE SŁUŻYĆ. 
Poważnie:
— Zważałem, iż dotąd 
Społeczeństwo jest tak postawione, 
Że: zarazem zarabiać i kształcić się 
Do niedalekiego można stopnia! 
Przyczyna, dla której są uciski 
Prawie że moralność dotyczące!... 

MAK-YKS

ze szczególnym uśmiechem i różno-znacznie:
Dotąd!... dziwiłem się, że Pan za dnia 
Spostrzeżenia robi... 

SZELIGA

bystro:
Pojmuję żart: 
Świat należy i o dniowem świetle 
Badać — i promieniom tym słonecznym 
Niekoniecznie ufać... 
Obojętnie:
— ja, na teraz, 
Badam raczej położenie okien 
Lub podróżnych lunet przecieram szkła, 
Ku czemu wszelakie światło służy. 

MAK-YKS

obłędnie:
Dla mnie także... o! Panie... okna te, 
Swą osobną mają tajemniczość... 

SZELIGA

żywo:
Rzeczywiście??... i jaką? 

MAK-YKS

— Rzecz drobną — 
Szczegół mały!... 

SZELIGA

żywo:
— Niechże pan mnie powie — — 

MAK-YKS

— Arcydrobną rzecz. 

SZELIGA

na stronie:
(— Miałżeby i on 
Takimże samym być astronomem!) 
Do Mak-Yksa stanowczo:
— Proszę z wszelką otwartością mówić, 
Zwłaszcza że jego tu zastąpić mam; 
Wszystko mówić proszę — — 

MAK-YKS

wpatrując się w Szeligę:
— Niechże więc pan — — — 
— Lecz widzę go tyle — — — 
Zaciekawionym!... 

SZELIGA

zimno:
— to jest z przyczyny, 
Że pojąć nie mogę... jakby... okna, 
Nie-obejmujące nic szczególnie, 
Prócz nieco przestrzeni... 
prócz — tych oto 
Astronomicznych ledwo względów, 
Mogły mieć dla osób dwóch interes!... 

MAK-YKS

ku oknu:
Przyjaciele moi... tam... mieszkają. 

SZELIGA

przeraźliwie:
— A — a!!?... 

MAK-YKS

— gniazdka w tych drzewach sobie wiją. 

SZELIGA

— — a!... 

MAK-YKS

opowiadając:
— — różne są to ptaszki — wszystkie znam! 
W okna te zlatują na dzień dobry... 
Nawyknąłem chleb mój z niemi łamać; 
Przeto — niźli sam wyciągnę rękę, 
Myśląc o opuszczeniu Europy, 
Niźli (mówię) sam będę jak oni — 
Proszę za moimi przyjaciółmi! 
Skromnie:
— Niewiele rzuca się im, tam i owdzie. 

SZELIGA

wstając od okna:
— Rad bym jeszcze dziś zastąpić pana, 
Lecz — zbliża się godzina... 

MAK-YKS

— Godzina 
Odwiedzin i wizyt (nie z tej sfery 
Gości, co zaiste że są mili, 
Niewymagający!... i pamiętni!...) 

SZELIGA

— Społeczny świat także ma swe obroty: 
Przesilenia swoje i eklipsy... 
Ku oknu:
— Oto!... jaki zaraz o tej porze 
Ruch powozów przez ów rozstęp widać, 
Zdałoby się, że właśnie zbudzone! 
Albo że coś niezwykłego zaszło... 
A to tylko godzina przyjmowań... 

MAK-YKS

przyskakując ku oknu:
— Za łaskawego pana pozwoleniem 
Chwilkę spojrzę. . . . . . . . 
Wychyla się — Szeliga za nim pogląda w okno.

SZELIGA

(— on! nie ptaszków czeka... 
Na stronie i gwatłownie:
Powóz Marii!... jej kolory...) 

MAK-YKS

odbiegając od okna i wychodząc, do Szeligi:
— Żegnam. — 

SZELIGA

— Wątpliwości nie ma... że to jest ktoś 
Na ścieżce tej samej, co Astronom... 
Obłędnie:
— Pokazuje się wciąż, iż odkrycia 
Nie są nigdy absolutnie-nowe! 
I — że ja, który właśnie myśliłem 
Być najtrafniej tu naprowadzonym, 
Nie najpierwszy obserwacje czynię... 
Przechadza się i zatrzymuje:
Tak!... 
— lecz któż sprawdzić za mnie podoła, 
Czyli nie moja to podejrzliwość 
Gra tu moją myślą?... i samym mną? 
Po chwili:
Nie jeden ten przecie mignął powóz... 
Po chwili:
Nie ONA tylko ma te kolory... 
Po chwili:
Nie tylko JEJ wyglądają z okien... 
Po chwili:
I — nie jedna ona na ziemi jest! 
Przechadza się i nagle:
— Nareszcie, ten młodzieniec... 
ten człowiek — ? 
Bywa-ż w Świecie? miałżeby on znać Ją? 
Zdaje się to być niepodobieństwem! 
Po chwili:
Nie!... to podejrzliwość serca mego... 
Nagle:
Lecz — ta melancholia... chęć podróży 
Poza Europę?... zrozpaczenie?... 
Formy towarzyskie?... i znajomość 
Natury naszego społeczeństwa?... 
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Nie! człowiek ten zna ją... bywa u niej! 
Ze zwątpieniem:
Otóż są zaiste że zaćmienia 
Świata moralnego... 
— Ach! Astronomie!!... 
Głęboko:
— Umieć wzrok swój z-dłużyć53 poza oko, 
Gdy się tegoż na wewnątrz nie umie — 
Jest to: przez JEDNE54, PŁASKIE patrzeć szkło! 
Kurtyna zapada.
  1. okna dają na — dziś popr.: okna wychodzą na. [przypis redakcyjny] ↩
  2. odlata (3 os. lp cz.ter.) — dziś popr.: odlatuje. [przypis redakcyjny] ↩
  3. jedno — tylko. [przypis redakcyjny] ↩
  4. obejma (3 os. lp cz.ter.) — dziś popr.: obejmuje. [przypis redakcyjny] ↩
  5. k’temu (starop.) — po to, dlatego. [przypis redakcyjny] ↩
  6. cierpliwy — tu: cierpiący. [przypis redakcyjny] ↩
  7. limba — tu: aureola. [przypis redakcyjny] ↩
  8. fortunniej postawionych — tj. lepiej sytuowanych, bogatszych, szczęśliwszych. [przypis redakcyjny] ↩
  9. z-istniewa (neol.) — czas. utworzony od czas. istnieć, synonim: zaczyna istnieć, tworzy się. [przypis redakcyjny] ↩
  10. wargi — dziś popr. forma N. lm: wargami. [przypis redakcyjny] ↩
  11. W Babilonie, za Ezechiela dni — aluzja do ludu izraelskiego w niewoli babilońskiej w VI w. p.n.e.; Ezechiel — prorok Starego Testamentu, autor biblijnej Księgi Ezechiela. [przypis redakcyjny] ↩
  12. Akademia Dorpacka — uczelnia założona w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich; Dorpat — dziś: Tartu, miasto w Estonii. [przypis redakcyjny] ↩
  13. Ansatz (niem.) — tu: podejście, postawa, sposób bycia. [przypis redakcyjny] ↩
  14. mury — dziś popr. forma N. lm: murami. [przypis redakcyjny] ↩
  15. Dający na drogę czy ulicę — wychodzący, dający widok na drogę lub ulicę. [przypis redakcyjny] ↩
  16. zajazd — tu: droga dojazdowa. [przypis redakcyjny] ↩
  17. te — dziś popr. forma M. lp r.n.: to. [przypis redakcyjny] ↩
  18. czynią aparycje — ukazują się. [przypis redakcyjny] ↩
  19. Poczobutt-Odlanicki, Marcin (1728–1810) — astronom i matematyk, jezuita, profesor Akademii Wileńskiej, współzałożyciel obserwatorium astronomicznego w Wilnie. [przypis redakcyjny] ↩
  20. acan (starop.) — pan. [przypis redakcyjny] ↩
  21. te — dziś popr. forma M. lp r.n.: to (przyjście). [przypis redakcyjny] ↩
  22. z-obowiązań — pisownia służy tu uwypukleniu znaczenia „obowiązku” w słowie „zobowiązanie”. [przypis redakcyjny] ↩
  23. cóż, bywało, nie czytałem — tj. czego to ja nie czytałem. [przypis redakcyjny] ↩
  24. filozof narodowy — chodzi o Bronisława Trentowskiego (1808–1869), twórcę pojęcia jaźni. [przypis redakcyjny] ↩
  25. Akademia Dorpacka — uczelnia założona w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich; Dorpat — dziś: Tartu, miasto w Estonii. [przypis redakcyjny] ↩
  26. wnijść — dziś popr.: wejść. [przypis redakcyjny] ↩
  27. podsłuchując — tu: nasłuchując. [przypis redakcyjny] ↩
  28. ja-ć — dziś: ja tobie. [przypis redakcyjny] ↩
  29. Dorpat — dziś: Tartu, miasto w Estonii; tu aluzja do pobytu Durejki na Akademii Dorpackiej, założonej w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich. [przypis redakcyjny] ↩
  30. Chowanna — Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej..., praca filozofa Bronisława Trentowskiego (1808–1869). [przypis redakcyjny] ↩
  31. Ojczyźniak — Wizerunek duszy moralnej przez Ojczyźniaka, praca filozofa Bronisława Trentowskiego (1808–1869). [przypis redakcyjny] ↩
  32. Filozof — chodzi o Bronisława Trentowskiego (1808–1869). [przypis redakcyjny] ↩
  33. Les gouts sont différents, mon cher mari (fr.) — Różne są gusta, mój drogi mężu. [przypis redakcyjny] ↩
  34. De gustibus disputandum non est (łac.) — O gustach się nie dyskutuje. [przypis redakcyjny] ↩
  35. z pogardą wychodzi — tj. wychodzi Sędzina, a Sędzia krzyczy za wychodzącą. [przypis redakcyjny] ↩
  36. sobo-słowienie (neol.) — rzecz. utworzony na wzór łac. monolog. [przypis redakcyjny] ↩
  37. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis redakcyjny] ↩
  38. podsłuchując — tu: nasłuchując. [przypis redakcyjny] ↩
  39. obejmani (M. lm m.os.) — dziś popr.: obejmowani. [przypis redakcyjny] ↩
  40. alić (daw.) — jednak, wszakże. [przypis redakcyjny] ↩
  41. sądzim (1 os. lm cz.ter.) — dziś popr.: sądzimy. [przypis redakcyjny] ↩
  42. liściami — dziś popr. forma N. lm: liśćmi. [przypis redakcyjny] ↩
  43. alić (starop.) — jednak, wszakże. [przypis redakcyjny] ↩
  44. piętr — dziś popr. forma D. lm: pięter. [przypis redakcyjny] ↩
  45. obmierzić — obrzydzić. [przypis redakcyjny] ↩
  46. osobistość — tu: osobowość, charakter człowieka. [przypis redakcyjny] ↩
  47. psować (starop.) — psuć, niszczyć. [przypis redakcyjny] ↩
  48. Pono że uniosłem... przedmiot główny — Mak-Yks ma na myśli pistolet. [przypis redakcyjny] ↩
  49. spólny — dziś popr.: wspólny. [przypis redakcyjny] ↩
  50. wy-ojczyźniać się (neol.) — czas. utworzony od rzecz. ojczyzna, synonim: wykorzeniać się. [przypis redakcyjny] ↩
  51. zmartwychpowstaniec (neol.) — rzecz. utworzony od czas. zmartwychpowstać (dziś: zmartwychwstać). [przypis redakcyjny] ↩
  52. fotografy — dziś: fotografie. [przypis redakcyjny] ↩
  53. z-dłużyć (neol.) — czas. utworzony od przym. długi, synonim: przedłużyć. [przypis redakcyjny] ↩
  54. jedne — dziś popr. forma B. lp r.n.: jedno. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Cyprian Kamil Norwid

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Pierścień Wielkiej Damy · Okładka na podstawie: Adam Lehman@Flickr, CC BY 2.0

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: CC-BY-2.0

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: cover

Pierścień Wielkiej Damy · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pierscien-wielkiej-damy/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis