IV

Port w Gdyni pachniał wonią ostrą i przejmującą; można w niej było rozróżnić zmącone, nawzajem się przenikające, zapachy najróżniejsze: zbutwiały, słodk0-ckliwy przybrzeżnej wody, w której, jak w kotle nieustannie wrzącym, gotują się morszczyny i trawy gdzieś z dala przyniesione i przy brzegu sponiewierane; lepki zapach oślizgłych ciemnozielonych mchów, porastających wbite w dno pale; mdły, tłusty i ciężki nafty, smoły i smarów; niemiły, ze wszystkich stron zalatujący, ryb; gryzący zapach świeżej farby; w nozdrzach wiercący i duszący, wlokący się ciężko i nieustępliwy, spalonego węgla. Taką woń wydziela każdy wielki port. Wiatr zwiewa jej chmurę, ale port oddycha nieustannie, jak kuźnia oddycha żarem. Marynarz z daleka pozna zapach portu. Ponad wszystkie zaś wonie polatuje woń niezmiernej łąki — morza; świeża, rozlewna i przenikliwa. Morze jeszcze jest daleko, a ten, co ku niemu się zbliża, wchłania ją w płuca zachłannie wraz z wiatrem.

Piotruś stał na brzegu tak blisko wody, że dotykała jego stóp. Ostatnie brzeżki fal tak były cienkie i przejrzyste jak łamliwe szybki nocnych jesiennych przymrozków; przypływały, robotnice niestrudzone, i gładziły piasek tak starannie, aby żadne jego ziarenko nie wystawało ponad inne. Jeśli po tej piaszczystej posadzce przeszedł człowiek i wygniótł w niej głębokie ślady, wygładzały je z nieprzerwaną gorliwością. Człowiek-Piotruś nie przechodził jednak, lecz stał długo, zapatrzony, nie zwracając na to uwagi, że woda dotyka jego stóp. Słuchał szmerów morza, ogarnął je oczami, witał je z bliska. Pozdrawiał wszystko, co jest na nim. Daleko, na redzie1, chwiał się ledwie widocznym ruchem jakiś ogromny okręt, łańcuchami kotwic przykuty; do portu wracał z objazdu naszych morskich granic statek strażniczy „Batory”; śmigły delfin łodzi motorowej, terkocącej gniewnie, skakał po wierzchu fal, ledwie ich dotykając.

Chłopiec był znużony. Trzeba było gdzieś odpocząć i coś ze sobą uczynić. Odszedł znad brzegu powoli i zwrócił się w stronę miasta. Nikt na niego nie zwracał uwagi, on zaś zwracał uwagę na wszystko. Poznał od razu, że w tym nowym mieście, rosnącym nad wodą, wyczarowanym na połaci piaszczystych wydm, życie ma jakiś inny rytm. W miastach odwiecznych, zasiedziałych, sędziwych — takich jak Warszawa, którą znał dobrze — życie płynie nurtem spokojnym. Setki lat przygotowały mu pewną, bitą drogę, potężnie murowaną; długie wieki rozdzieliły pomiędzy siebie radość bytowania, dumę tworzenia i pragnienie pozostawienia tym, co kiedyś przyjdą, siedziby wspaniałej i ogromnej. Była to praca długa, powolna i pełna namysłu. Nie od razu Warszawę zbudowano. A tu, w tej Gdyni nadmorskiej, kilka zaledwie lat, maleńka ich gromadka, zapragnęła uczynić to, co gdzie indziej czyniły wieki, wielka ciżba lat długich i uznojonych. Zdawało się, że ludzie powiedzieli sobie: „Nie mamy czasu! Nie mamy czasu! Pracujmy szybko, budujmy jeszcze szybciej!”. Ogarnęła ich wszystkich taka cudowna niecierpliwość, taka szlachetna furia pracy, taki zapał potężny, że świat cały, w pracach najcięższych zaprawny, zdumiał się i patrzył ciekawie. Jak można zbudować wielki port na płowych, jałowych piaskach, na ugorze oranym jedynie przez wichry? Inne wielkie porty świata są dziełem pokoleń; jedno rzucało podwaliny, drugie kładło tamy przeciw naporowi morza, dziesiąte budowało spokojne gniazda dla zdyszanych, z daleka płynących okrętów, piętnaste stawiało spichrze, gmachy i stocznie. Walka z nieokiełznaną potęgą morza jest ciężka i trudna i walką jest wszelkie żeglowanie. Morze rozbija kamienne tamy, które się kładą przeciw jego przemocy, przeto tamy muszą być straszliwie potężne, budowane przez długie, długie lata, trudem niepoliczonych rąk. Wiedzieli o tym wszystkim polscy ludzie, a jednak rozpoczęli kamienną, twardą pracę. Gdyby się byli zawahali, gdyby byli dopuścili do siebie na jeden choćby moment ów lęk, co w morzu mieszka i z jego głębin nagle się wychyla, nie rozpoczęliby jej nigdy. Pracę tę, tysiąckroć większą od tej, co wznosiła piramidy, rozpoczęła odwaga dumna i jasna. I wtedy jednak mogli jej nie dokonać, gdyby nie pomnożyli sił; uczyniła to miłość i radość.

Źle pracuje ten, co pracuje bez miłości; spojrzenie ma mętne, a ramiona bezsilne. Nie wierzy we własny trud, oblewa go goryczą łez, przeklina własną pracę. Łzy są złym, kruchym i zwietrzałym cementem. O, jakże inaczej buduje miłość! Polska ogarnęła morze taką miłością, serca tak się na jego rozśpiewały widok, dusze wchłonęły je w siebie z taką gorąca żarliwością, że jak Kordian2 był „Polską obłąkany”, tak Polska stała się „morzem obłąkana”, morzem, co wieczyście żyje, co oddycha, co karmi, co jest drogą na szeroki świat, co jest szczęściem i radością, wolnością i potęgą. Ta niezmierna miłość morza przelała się gorącą, rozszumianą strugą w pracę, gdy temu morzu błogosławionemu postanowiono wybudować przybytek, bramę triumfalną, królewską stolicę. Gdy trud zaczynał krwawić, kiedy pot zalewał oczy, kiedy omdlewały ręce, jedno pełne niewysłowionej miłości spojrzenie na morze wystarczało, aby człowiek odpoczął i nowych nabrał sił. Zdawać się mogło, że na dalekim morzu mieszka moc, która przypływa o świcie każdego dnia i poi sobą rozmiłowane polskie serce. Anteusz3 odzyskiwał moc utraconą, dotknąwszy ziemi. Polska odzyskała moc swoją, dotknąwszy morza. Dlatego w pracy jej przeogromnej jest przeogromna miłość i dlatego świat cały patrzy z podziwem.

Źle pracuje ten, co pracuje bez radości, w mrocznym smutku, zimnym, stęchłym i ociekającym mętem łez. Radość zaś ma tysiąc ramion zamiast dwóch; radość przedłuża dzień, a noc czyni krótszą. Radość dźwiga lekko takie głazy, na które smutek patrzyłby z przerażeniem. Smutek kopie groby, radość bucha w górę kamiennym, wzniosłym, strzelistym krzykiem wież. Naród, co znalazł radość w swoim sercu, jest wielkim narodem. Radość pieni się w nim, przewala, szumi z krwią, śpiewa i woła rozgłośnie: „Wyjdźmy na wielkie morze, wyjdźmy na szeroki świat!”. Więzień, w czterech głuchych ścianach zamknięty, pięści krwawiąc, serce w młot zamieniwszy, wybił okno na świat; słońce wpadło do lochu, złote i śpiewające, błękit wlał się w mroczną ciemnicę, zielona rozkwiecona wiosna wleciała jak ptak. Więzień wydał okrzyk, w którym radość tak bulgoce jak żywa krew. Radość ogarnęła go całego jak płomień, zwiała z niego stęchliznę smętków, przemyła jego zaropiałe, czarno widzące oczy i już go nie opuści nigdy. Przejdzie ponad nim burza, jak ciężki koń przecwałuje jego drogą chmura smutku, zły dzień cieniem ponad nim niekiedy przeleci, lecz nikt już i nigdy nie odbierze mu skarbu radości. Przez polskie okno wdarło się do mrocznej siedziby morze. Radość polska wielka jest jak ono jest wielkie, pełna tych głosów, którymi ono gada i śpiewa, i woła. Ta radość zmieniła się w pracę, a ta praca, zanurzywszy ręce w fale, wydobyła z nich Gdynię jak perłę.

Gdynia jest przeto dziwnym miastem, które zostało zbudowane przez dwóch wielkich budowniczych — przez miłość i radość. To będzie na wieki wieków zapisane w jej metryce narodzin. Zapisze to wiatr na morskiej fali. Wieść o tym wyryta jest na każdym głazie, rzuconym w morze. Poniesie ją na krańce ziemi każdy okręt, co wypłynie z tego morskiego ich gniazda.

Jeszcze jest za mało potężna i za mało wspaniała, więc tę Gdynię budują wciąż i wciąż, z radosnym pośpiechem; musi wyglądać tak, jakby ją wieki budowały. Dlatego wszystko, co żyje w tym mieście nowo narodzonym, żyje w ruchu niecierpliwym. Cała Polska pragnie przystroić swoją bramę, przez którą na świat wychodzi; na potężnych buduje ją fundamentach, aby przetrwała przez wszystkie czasy. Słowo: „Gdynia” stało się najpiękniejszym słowem polskiej mowy; jest to słowo żywe, rozszumiane i śpiewające, bo napełnione morzem. Jest to słowo-wicher i słowo-potęga. Jest to miasto-okręt, oddychające burzą, słońcu w twarz patrzące, dlatego — bez lęku i trwogi — na wielkie ważyło się sprawy. Gdańsk, od wieków wierny Rzeczypospolitej, za którą skrwawił się wiele razy i za którą żywym ogniem płonął, oddzielony od niej został słupem granicznym, choć włóknami serca i wstęgą Wisły złączony z nią będzie na zawsze. A ten siwy Gdańsk został mianowany przez Kazimierza Jagiellończyka4 „admirałem Polski” i godność tę nosił z dumą. Któż się waży wziąć ją teraz i ze swoim złączyć imieniem? Patrzcie, patrzcie! Oto Gdynia wyszła z morza, młoda, jasna jak poranek i silna jak burzliwa fala; wzięła brzeg w posiadanie i ona ogłosiła się „admirałem Polski”. Brzeg przypadł do jej stóp i złożył jej hołd; powitały ją admiralską salwą bojowe okręty, żagle klasnęły na wietrze radosnym strzelistym oklaskiem. Wielka ziemia, zboże rodząca, jednym rozmiłowanym okrzykiem zatwierdziła ten tytuł wspaniały i oddała ukochanemu miastu wszystkie swoje bogactwa: złote zboże i czarny węgiel i stokroć od tych bogactw cenniejsze swoje wielkie serce.

Dlatego to miasto rośnie bujnie i wspaniale.

Piotruś wiedział o tym wszystkim, bo któż o tym nie wie? Patrzył własnymi oczami na miasto, co jak klamra kamienna obejmuje rozlewisko morza i fundamentem wpija się w nadbrzeżne piaski; co się buduje jak twierdza, rozpłomienionym, bystrym i czujnym spojrzeniem latarń morskich oblatująca zielony step wodnego rozlewiska. Pilnuje każdej łodzi, co na nie wypłynęła, wodzi spojrzeniem za każdym żaglem, liczy rybaków, czy wszyscy powrócili z wyprawy. Gdy dojrzy burzę na dalekim widnokręgu, wszystko, co żywe i znajduje się na wodach, zwołuje do kamiennego gniazda, otoczonego potężnym wałem, gdzie wody są spokojne i przyjazne.

Port jest wielki, szeroki i wspaniały. Wiele trzeba będzie dni, aby go obejrzeć.

Piotruś skierował się ku miastu szeroką aleją, aby gdzieś odpocząć i pomyśleć, co ma począć? Nikt na niego nie zwracał uwagi, wszyscy byli zajęci. Chłopiec zatroskał się. Siedząc w pustej mleczarence policzył swój dobytek; uczynił to trzy razy, jak gdyby w nadziei, że się powiększy przy każdym następnym obliczeniu. Posiadał cztery złote siedemdziesiąt groszy.

„Amerykańscy milionerzy nie mieli często całego dolara”, pomyślał skwapliwie. „Trzeba będzie oszczędzać”.

Były to znakomite projekty na dalszą przyszłość, najbliższą zaś czarną przyszłością była noc. Spojrzał bystro na gospodynię mleczarni i zbliżył się do niej nieśmiało. Oznajmił jej, że nie jest włóczęgą, że szuka pracy i zapytał o radę, gdzie mógłby się przespać dzisiejszej nocy.

— Mogę spać krótko! — dodał na zakończenie.

Gospodyni słuchała pilnie, jak gdyby się przyglądała każdemu słowu z osobna i jak gdyby odwróciła potem każde i badała jego podszewkę.

— Czy kawaler ma pieniądze? — zapytała roztropnie.

— Mało... — odrzekł Piotruś.

— A ile kawaler zjadł bułek?

— Cztery...

— Trzeba było zjeść dwie. A co jest w tej walizce?

— Dwie koszule i książka.

— To kawaler nie jest hrabia, chyba że to jedwabne koszule?

— Wcale nie, takie sobie, zwyczajne... Czemu pani o to pyta?

— Tak sobie... A czemu to kawaler tak na mnie patrzy? Że mam brodawkę i wąsy? Ładniejsza nie będę!

— Ależ ja wcale nie patrzę, proszę pani! — szybko rzekł Piotruś. — Ja tylko chciałem prosić o radę, gdzie tu można zanocować...

— Za pieniądze można w hotelu, a bez pieniędzy na piasku.

— Ja o tym wiem, proszę pani...

— O czym wiesz? O niczym nie wiesz! Niech kawaler nie będzie od razu taki mądry! Nie będziesz spał na piasku, tylko tutaj, w mleczarni, ale nie za darmo. Rano mi za to zamieciesz podłogę. A pamiętaj, że jeślibyś co ukradł i uciekł, to cię znajdę na końcu świata.

— Ależ proszę pani! — rzekł Piotruś z oburzeniem.

— Nie obrażaj się, nie obrażaj! Ja tak mówię na wszelki wypadek, bo mi w ostatnim miesiącu zginęło pięć cynowych łyżeczek i jedna solniczka. I co z tego, że mam wąsy, kiedy jestem bez opieki i nikt się nie ujmie za moją krzywdą? Czemu się śmiejesz? Najpierw do mnie z pazurami, a teraz jakieś śmieszki. Zapłać teraz za to, co zjadłeś...

— Proszę — mówił Piotruś już udobruchany. — Płacę za mleko i za cztery bułki.

— Jakie cztery? Za dwie bułki!

— Cztery, proszę pani! To pani mówiła, że powinienem był zjeść dwie.

— Co ja mówiłam? Ja nic nie mówiłam! Już byle smarkacz chce się kłócić ze starą kobietą. Ładne czasy! Zapłać dziesięć groszy i idź się utopić. Czego sterczysz? Walizkę możesz zostawić, a sam przyjdź wieczorem; a rano fora ze dwora! Tu nie hotel! Do kogo ty się uśmiechasz?

— Do pani! — rzekł Piotruś. — Pani jest bardzo dobra...

— Ja jestem dobra? — z niesłychanym zdumieniem krzyknęła gospodyni. — W imię Ojca i Syna... Pierwszy raz w życiu powiedział mi ktoś coś podobnego... Wynoś się czym prędzej!

Wieczorem przywitała go groźnym mruknięciem i patrzyła na niego chmurnie. Piotruś zauważył jednak, że mu przygotowała biedne posłanie w ciemnym kącie. Wychodząc, powiedziała kolczastym głosem:

— Tu w garnku jest mleko... Pewnie wypijesz i albo dolejesz wody, albo powiesz, że to kot wypił. Całe szczęście, że nie ma kota. Ale wypij, wypij! Wody nie dolewaj, bo w garnku jest już i tak więcej wody niż mleka. Chleb też możesz zjeść, bo czerstwy. Możesz sobie połamać ze dwa zęby, bo i tak ich masz za wiele. Ja mam tylko trzy. Taka sprawiedliwość na tym świecie! Idź spać, czego sterczysz? Światło kosztuje...

— Dobranoc pani!

— Obejdzie się... Kaszlę przez całą noc, a ten mi będzie życzył dobrej nocy. Głupszy jesteś, niż myślałam; żebym cię tu rano nie widziała...

— Muszę pozamiatać, proszę pani!

— Siebie wymieć najpierw i swój bagaż! Pchły masz?

— Skądże! — zaśmiał się Piotruś.

— Każdy łże, że nie ma, a każdy jak pudel.

Piotruś uśmiechał się jeszcze, zasypiając. Spał kamiennym snem po dniu pełnym wrażeń. Zdawało mu się, że morze go ogarnęło i huczy dokoła niego; zapadł na samo jego dno, ciemniejsze od najciemniejszej nocy. Jakaś ogromna rozsrożona burza musiała go wreszcie dźwignąć na powierzchnię, bijąc w niego falami. Otworzył z lękiem oczy i najpierw ujrzał dzień, a potem mleczarkę. To nie morze grzmiało, to ona grzmiała:

— Do południa będziesz spał? Mało ci jeszcze?

Zerwał się czym prędzej i przez chwilę nie mógł pojąć, gdzie się znajduje. Oprzytomniawszy, odział się czym prędzej, porwał swoją walizeczkę i zaczął dziękować. Kobieta jednak przerwała mu szybko głosem grubym i tak zimnym, jak gdyby przez dwa tygodnie leżał na lodzie.

— Idź już, idź, ale nie wracaj, bo miejsca nie ma. Mój syn dzisiaj przyjedzie i będzie tu spał... Już ci mówiłam, że tu nie hotel. Przy końcu ulicy jest druga mleczarnia, dzisiaj możesz ją uszczęśliwić. Tylko uważaj, bo cię obedrą... W trupiarni jest przyjemniej niż w tamtym lokalu. Czemu nie wypiłeś mleka? Szczur się w nim utopił czy co?

— Pani mówiła, że jest z wodą — zaśmiał się Piotruś.

— Mądry mówi, głupi wierzy... Co ty robisz? Czyś zwariował?

Piotruś chwycił jej rękę, szybko przycisnął ją do ust i wybiegł. Ona patrzyła za nim długo, potem zdziwionym wzrokiem spojrzała na swoją rękę ogromną i spracowaną, jak gdyby przyglądała się motylowi, co na niej usiadł. Potem przypomniawszy sobie, że jest straszliwie zła i złośliwa, strzepnęła z niej tego motyla i gniewnie mrucząc, zaczęła rozpalać ogień.

Piotruś udał się w stronę portu, w którym o wschodzie słońca rozpoczął się ruch. Potężne stalowe żurawie chwytały dziobami ciężary i opuszczały je w przepaściste, zachłanne i nienasycone brzuchy okrętów. Czasem któryś żuraw wydał głos skrzypiący, poczuwszy, że ciężar jest nadmierny. Wielu ludzi uwijało się na kolejowych torach, przesuwając wagony, dźwigając pękate wory lub podsuwając żurawiom żer pod dzioby. Chłopiec usiadł w oddali na kamiennym progu i patrzył. Rozmyślał, do kogo się zwrócić i kogo zagadnąć. Ujrzał przy okręcie człowieka, który okrzykami dawał robotnikom wskazówki, przynaglał i zachęcał. Podszedł ku niemu i głosem niezmiernie poważnym poprosił o pracę. Tamten spojrzał na niego, jak gdyby nie rozumiejąc w pierwszej chwili, co do niego mówią, potem zmarszczył czoło.

— Skąd ja ci wezmę pracę, drogi chłopcze? — rzekł przyjaźnie. — Czeka na nią wielu, wielu ludzi... Dorosłych i silnych ludzi... — dodał szybko. — A ile ty masz lat, młody człowieku?

— Skończyłem piętnaście — odrzekł Piotruś z nagłym lękiem.

— Piętnaście lat... Piętnaście lat... Spójrz no, chłopcze, na tego tam, który zarzuca sobie na plecy worek zboża. Widzisz? Widzisz, jak się ugiął? Gdybyś stał bliżej, usłyszałbyś, że i jęknął. Jest to jeden z najsilniejszych robotników. Czy mam ci tłumaczyć dalej?

— Rozumiem, proszę pana... — odpowiedział Piotruś cichym głosem.

— Nie dasz rady, chłopczyno, nie dasz rady... Musisz szukać gdzie indziej. Za godzinę otworzą biura, idź tam, szukaj, może co znajdziesz; ale i tam będzie trudno, tam też...

— Ja myślałem, że w Gdyni...

— Dobrze myślałeś, młody człowieku, ale nie wiedziałeś o tym, że więcej jest ludzi niż pracy. Tu zresztą trzeba najsilniejszych, najbardziej zahartowanych.

Piotruś powlókł się powoli, ze spuszczoną głową, w to miejsce, na którym zostawił w roztargnieniu swoją walizeczkę. Nigdzie jej nie mógł dojrzeć; zaczął szukać gorączkowo, przebiegając na wszystkie strony, zaczął wypytywać błąkających się ludzi, lecz każdy wzruszył ramionami.

— Trzeba było pilnować! — rzekł mu ktoś niecierpliwie.

Chłopiec usiadł jakby nagle znużony. Na serce padła mu cierpka kropla goryczy. Nie mógł tego pojąć, że się ktoś złakomił na jego nieszczęsny majątek, na dwie mizerne koszule i książkę. Ciężko ktoś znieważył dziecięcą słodką ufność i niebieską czystą wiarę, och, jak ciężko ją sponiewierał! Chłopcu nie było żal tych dwóch mizernych koszul; zabolała go ostrym ukłuciem ciernia świadomość, że obok tej dobroci, która mu w radosnym jasnym porywie przyjaźni dała te koszule, stąpa krok w krok jakaś złość, milczkiem i podstępnie kradnąc mu jego ubóstwo. W prostym, naiwnym rozmyślaniu plątała się najbardziej bolesna myśl o tym, że ktoś mu uczynił krzywdę tu właśnie, nad morzem. Zdawało mu się, że nikt nie może być zły i podstępny, oddychając jasnością i przeczystością powietrza, co się jak duch nieprzejrzysty nad czystymi unosi wodami.

Dzień, rozpoczęty w udręce znieważonego serca, wlókł się powoli, jak gdyby z ciężkim trudem płynął ku swemu zachodowi, przeciwko fali. Jasny był i błękitny, lecz jakby przesiany mrokiem i zasnuty srebrnym mglistym oparem. Piotr przebrnął przez ten dzień jak przez rozjaśnioną wodę, która ukryła kamieniste, ostre, śliskie dno. Otrząsnął się ze smutku jak ptak po deszczu i rozpoczął wędrówkę żmudną i błędną, a coraz cięższą, bo po każdym kroku zielona nadzieja więdła i marniała jak kwiat w spiekocie. Słuchano go wszędzie uprzejmie, patrzono na niego z nieudanym współczuciem i żegnano go serdecznym życzeniem, aby znalazł pracę gdzie indziej. Zlepił ułamki wielu usłyszanych słów i ułożył z nich szorstką uczciwą prawdę: „Morzu trzeba ludzi twardych i mocnych”. Tak, tak... Morze nie jest uśmiechniętą sadzawką, po której mały chłopiec goni oddechem papierowe okręciki; kto staje naprzeciwko niego twarzą w twarz, musi czuć w sobie hardość siły, upór kamienia i nieustraszone mieć spojrzenie; krew w jego żyłach krążyć musi potężnym nurtem, a splot mięśni musi przypominać sprężystą twardość okrętowych lin. Piotruś zaczął pojmować, że ten złoty uśmiech, którym się morze uśmiecha w tej chwili, senne przed zachodem i jak gdyby słodko znużone, pojawia się na nim rzadko. Prawdziwa twarz morza jest inna: ciemna, mroczna i groźna, a jego serce jest chłodne, niedostępne, bo utopione w głębokościach. Objawiło mu się prawdziwie w owej chwili, w której ujrzał je po raz pierwszy, kiedy było gniewne, rozsrożone, zjeżone i bluzgające pianą.

Dzień się dopalał i szafranowym kolorem napełnił niebo; godzina za godziną biegły jak fala za falą, a Piotr wciąż jeszcze szedł upartym krokiem i pytał niezmiennie: „Czy nie mógłbym się na co przydać?”. Resztę dopowiadał spojrzeniem jasnym i uczciwym. W przerwach wędrówki przysiadał na byle kamieniu i gryzł suchy chleb. Czynił to oszczędnie i roztropnie jak rozbitek na skalistej bezludnej wyspie. Nie upadał na duchu. Troska musnęła zaledwie powierzchnię jego serca, cień jej musnął zaledwie jego oczy. Nie udało się dzisiaj, uda się może jutro; w żywym mieście, aż drżącym w zachwycie pracy, musi się przecie znaleźć miejsce dla takiej jak on drobiny; gdzieś się może otworzy jakaś szczelina, przez którą się przedostanie do wnętrza rozpłomienionej kuźni.

Dzień mijał za dniem, a on wciąż szukał. Sypiał, gdzie się dało — na dworcu kolejowym, w pustym składzie, w niedokończonym baraku; żywił się okruszynami jak ptak. Ręka jego drżała cokolwiek, ile razy liczył swoje kapitały. Przez całą godzinę krążył koło sklepu z pieczywem, zanim kupił chleb, mętną sycąc się nadzieją, że może oszukany głód przeminie. Musi czekać. W kilku miejscach dobrzy ludzie obiecali mu, że będą o nim pamiętać. Wierzył bardziej uśmiechowi, którym złocono obietnicę, niż samej obietnicy. Tymczasem polował na każdą przygodną pracę, na każdy jej strzęp. Nie miał dość potężnych kapitałów potrzebnych do zakupienia szczotek i czernidła, zauważył bowiem, że czyszczenie butów na piaszczystym gruncie Gdyni jest solidnym przedsiębiorstwem; szukał więc łapczywie pracy niewymagającej większych wkładów ponad uprzejmość i tę mizerną resztkę sił, które żywiły się suchym chlebem. Czasem udało mu się zanieść komuś walizkę, wskazać drogę lub zanieść list. Były to dnie szczęśliwe, w których zalękłe serce chłopięce otwierało się jak kielich kwiatu, aby schwytać kropelkę rosy.

— Nie zginę, nie zginę! — mówił do siebie wprawdzie, ale jak gdyby do kogoś innego, co osłabnął i chwiał się.

Gdynia zaroiła się: morze zwoływało rozgłośnym szumem ludzi z całej Polski; skwarne lato wędrowało ku chłodnemu morzu. Długie gąsienice pociągów, wijąc się, zmierzały ku brzegom. Na wodach bieliły się białe motyle żagli, pełzały wielkie czarne owady łodzi, ciężkim oddechem sapały kutry. Ludzka fala biegła przeciwko fali morza, roztrącając ją piersiami.

Piotruś krążył w tym wirze, lecz jak gdyby senny. Bardzo był znużony; zdawało mu się, że w tym ludzkim natłoku nadarzy się więcej sposobności do zarobienia kilku groszy, szybko jednak zauważył, że go zawsze ubiegł ktoś silniejszy, ktoś natrętny, rzucający ludziom mnóstwo słów pod nogi. W jego twarzy czy w jego postaci musiało być coś takiego, co mu odbierało nawet tę okruszynę przygodnej pracy; zdarzała się często rzecz niepojęta: podróżny już mu podawał walizkę, nagle jednak cofał ją zwolna z zawstydzonym wahaniem i uśmiechnąwszy się do niego przyjaźnie, wołał skinieniem głowy jakiegoś dorosłego człowieka, który rzucał się szybko na zdobycz. Piotruś przejrzał się w szybie i ujrzał widmo: blade, wynędzniałe, niewyspane widmo. Wyglądał tak, jakby wstał po ciężkiej chorobie, a śmierć ułaskawiła go, mało dbając o to przygasłe życie.

„Rozumiem”, pomyślał. „To z litości... Jeżeli umrę, to tylko dlatego, że się nade mną zbytnio litowano”.

Lato gorzało jak pożar, a dnie gotowały się w upale. Znowu rozpoczął wędrówkę, złudzony zwiędłym zapachem obietnic. Nie wszędzie z nim mówiono, a tam, gdzie go dopuszczono do rozmowy, ponowiono jedynie obietnice.

— Pan rozumie, w tej chwili... Może później... Może kiedyś...

Piotr rozumiał. Nie czuł do nikogo żalu, żadnych do nikogo nie rościł pretensji. Wiedział, że oszczędzano jego młodość i bezbronność i dlatego skrapiano słowa odmowy słodyczą, zmiękczano je w ustach, aby nie były zbyt twarde. Cóż komu po nim, po bladym wynędzniałym niedorostku? Rozumiał, dobrze rozumiał. Nakazał sobie spokój i uciszał lęk serca. Wiedział o tym dokładnie, że jego dzieciństwo, goniące marzenia po dalekich morzach, z każdym dniem, z każdą godziną dojrzewa i poważnieje. Jednym krokiem wkroczył z jasności w mrok, ze snu w rzeczywistość; skoczył z różanego obłoku na ziemię twardą i kamienistą; jeśli się rozpłacze jak dziecko, położy się na niej i zemrze. Tego mu uczynić nie wolno. Nie jest dzieckiem, a o łzach wie, że drążą skałę i trują duszę; maleńkie kropelki, jak rosa zjawiające się w oczach, zmieniają się w ciężkie ołowiane kule, gdy zaczynają padać na serce. Gdy żegnał Modlewiczów i dziewczyna załkała w kącie, stary robotnik, roztropny i mądry, uciszył to łkanie groźnym krzykiem. Rozumiał, że tego, co się wybiera w drogę, nie wolno obarczać ciężarem łez. Łza waży więcej niż kamień. Nie będzie płakał. I cóż z tego, że onegdaj5 spał na ciężarowym wozie, a wczoraj w składzie desek? Są przecie ludzie, którzy śpią na gołej ziemi. Kąpie się co dnia w morzu, a potem dosypia na miękkim, przytulnym piasku. I cóż z tego, że się żywi czarnym chlebem? Są przecie ludzie widzący jedynie czarność, ale niewidzący chleba. Jakoś żyje i jeszcze posiada parę groszy. Policzył je pilnie. Dwadzieścia groszy... Można za to kupić dwa głodne dnie.

Ponieważ zbliżała się godzina odjazdu pociągu, Piotruś podniósł się z wysiłkiem, aby stanąć u drzwi wielkiego hotelu, tam bowiem może się nadarzyć sposobność jakiegoś zarobku; może ktoś będzie wyjeżdżał i pośle go po gazety lub po kwiaty.

Stanął przed hotelem i patrzył w jego drzwi. Wyniesiono bagaże i wkładano je do automobilu; potem wyszła jakaś pani, a za nią chłopak opalony na czekoladę. Piotr, ujrzawszy go, chciał uciec, ale nie mógł. Coś mu zabulgotało w sercu, a przed oczyma mignął błyskawicznie zmącony obraz, na którym zawirowało sto śmiesznych postaci i jakiś pokracznie wyolbrzymiony budynek: szkoła. Opalony chłopak spojrzał bystrze i jakby własnemu nie dowierzając spojrzeniu, zbliżał się powoli.

— Piotruś! — zakrzyknął radośnie.

Chciał jeszcze coś powiedzieć, lecz zdławił słowo, jak gdyby radość, która miała się w nim zapalić, mogła być obrazą dla tego biedaczyny, co stał przed nim, blady, mizerny, nic a nic niepodobny do tego śmiałka, co wyruszył w świat na wielką przygodę.

— Zygmusiu... — powiedział Piotr cicho, a tak czule, jak gdyby to imię najpierw odlał w gorącej formie swego serca. — Zygmusiu...

Zygmunt zaczął mówić szybko, patrząc jedynie w oczy przyjaciela; bał się spojrzeć na sponiewierane jego ubranko, wymięte na twardych legowiskach, na owe słynne, wspaniałe niedawno buty, które zgasły jak wszelka świetność tego świata.

— Co się z tobą dzieje, mów prędko, bo odjeżdżam. Zaraz, mamo, zaraz, w tej chwili... Piotrusiu! Czy ty jesteś chory?

Piotr ogromnym wysiłkiem zebrał w sobie wszystkie siły, wewnętrznym nakazem rzucił całą swoją krew z serca ku twarzy i z jakichś ciemnych zakamarków wydobył złudę uśmiechu. Szkoła nie dowie się o tym nigdy, że jej bohater zapadł w słabość jak w grzęzawisko, że się przewrócił na samym progu. O, nie!

— Nie jestem chory — odrzekł jasnym głosem. — Zmęczony jestem pływaniem. Cieszę się, że cię widzę... O, jak bardzo się cieszę!

Zdawało się, że ktoś mu w tej chwili szepnął coś do ucha, a on przez króciutką chwilę nad tym rozmyśla. Nachylił się szybko i zaczął mówić przejmującym szeptem:

— Matka się niecierpliwi... Zygmusiu! Mam prośbę, wielką, największą prośbę. Drogi mój! Musisz ją spełnić, musisz spełnić!

— Co takiego?

— Zależy mi na tym niezmiernie. Byłeś u mnie w Warszawie przy ulicy Dobrej?

— Oczywiście, że byłem!

— Tak, tak... Jutro będziesz w Warszawie... Zygmusiu! Musisz zaraz jutro tam pójść do tych Modlewiczów, u których mieszkałem.

— Pójdę. I co dalej?

— Powiesz im... Powiesz im, że mnie widziałeś... I że jest mi dobrze... I że mi się świetnie powodzi! Aby byli spokojni... Powiesz im to?

Zygmunt spojrzał mu w oczy.

— Piotrze! — rzekł drgającym głosem. — Ja nigdy nie kłamałem...

— Musisz im tak powiedzieć — prosił Piotr gorąco. — To są biedni ludzie, którzy mnie kochają. To bardzo biedni ludzie! O jedną zgryzotę będą mieli mniej.

— Zygmuncie! Spóźnimy się! — zawołała matka; Zygmunt objął Piotrusia i szeptał szybko:

— Powiem... Powiem... A to weź... To drobnostka.

— Pieniądze?

— Niewiele, niewiele! Weź to, mój kochany.

Piotruś odsunął miękko i łagodnie jego rękę.

— Nie, mój drogi... Powiedziałem ci, że mi się świetnie powodzi, a ty masz to poświadczyć. Rozumiesz?

— Rozumiem — szepnął przyjaciel.