V

Piotr nie mógł usnąć. Wprosił się na noc do ciasnej drewnianej budki stróża, pilnującego niedokończonej budowli. Półsiedząc, półleżąc na jakimś łachmanie, zapadał w niespokojny sen, z którego wciąż się budził; miał wrażenie, że ma w głowie rój brzękliwych owadów, tłukących się po czaszce. Było mu zimno, nocny chłód bowiem, wilgocią opity, sączył się jak woda przez wszystkie szpary drewnianych ścianek. Buda zasnuta była cierpką, gryzącą wonią fajki, do której wiecznie przyczepiony był chudy jak szkielet stróż. Chłopcu uczyniło się mdło. Nie zdawał sobie wyraźnie sprawy, czy to nieznośny sprawia zapach czy głód. Od rana nie miał w ustach nawet kęsa chleba; od czasu do czasu napełniał żołądek strawą najlichszą i oszukańczą: czystą wodą. Onegdaj miał dzień szczęśliwy, znalazł bowiem w porcie dwa nadgniłe pomidory napełnione soczystą niebiańską rozkoszą. Szczęście jednakże nie lubi powrotów. Na suchym czarnym pniu dnia dzisiejszego żaden nie dojrzał owoc; spadło z niego dwanaście uschniętych liści: dwanaście godzin. Każda następna była gorsza, cięższa i bardziej smutna. I bardziej głodna. Głód spał w chłopcu jak wychudły pies; budził się od czasu do czasu i albo warczał, albo zaczynał pazurami drzeć wnętrzności; wtedy ból, nagły i rwący, ogarniał całe ciało, a głowę pokrywał ciężkim mrokiem. Znowu usypiał i znowu się budził. Może go drażni ten straszliwy zapach?

Piotr dźwignął się z ziemi po północy i wyszedł z budy, opierając się o ściany. Mrok owinął go natychmiast chłodem, ogarnął go i pił zachłannie tę odrobinę ciepła, którą miał w sobie. Chłopiec otrząsnął się jak człowiek, co w chłodnej zanurzył się wodzie; poczuł, że spada z niego odurzenie i że brzęczenie w głowie powoli ucicha. Stróż wyszedł spoza węgła i zapytał:

— Pałac ci się nie podoba?

— Duszno — odrzekł — pójdę nad morze.

— Z Panem Bogiem!

Noc była pogodna i gadała z wielką wodą. Gwiazdy tak drżały, jak gdyby chciały wyrwać się z pułapu nieba i polecieć. Wielki Wóz1, ugrzęzły w czarności, godził dyszlem w brzuch małej chmury, podobnej do żółwia. Mrok na piaskach leżący był rzadki, a daleko nad morzem, zbity w nieprzenikniony tuman, czarny był jak zgryzota. Musiał swoim ciężarem ugniatać wody, bo czasem westchnęły głębokim westchnieniem. Nad portem okrągłe lampy rozpryskiwały białe światło jak rozpylacze. Ostry gwizd lokomotywy wbił się, jak ostry sztylet, w miękkie ciało nocy.

Piotr szedł przez trzęsawisko nocy, nie widząc, dokąd idzie. Gdy ujrzał przed sobą zarys ścieżki, wijącej się jak żółty robak pręgowany smugami cieniów, wszedł na nią. Potknął się kilkakrotnie, wreszcie usiadł na jakiejś skarpie. Widział stąd dwa morza: jedno cicho gadające pluskliwym szmerem i drugie ponad nim, bezdźwięczne, głuchonieme „mare tenebrarum2”, morze ciemności. Czuł jakąś leniwą, rozbrojoną niemoc; rozmyślał z trudem, jakby w nim wszystko usypiało i jak gdyby każda myśl pełzała z bolesnym trudem. Pragnął usnąć, lecz nie mógł; słaby wiatr z ciemnego morza z cichym szelestem wiejący zwiewał z jego oczu sen jak mgły. Było tu cokolwiek lepiej niż w dusznej budzie, lecz było zimniej. Piotr poczuł dreszcz, który nim wstrząsnął lekko, jak gdyby go chciał obudzić z bolesnej zadumy. A on niczego nie pragnął, tylko ukazania się słońca. Zaczął się bać złowrogiej ciemności, z której wypełzły przywidzenia i która tajemniczymi gadała głosami; zdawało mu się, że się ktoś w wilgotnym mroku tajemnie przeciw niemu zmawia, że go ktoś okrąża, czając się jak dziki zwierz, na kosmatych skradający się łapach. Nagle przechylił w tył głowę i serce w nim na moment zamarło: ktoś dotknął jego twarzy mokrą ręką. Chwycił ją w przerażeniu i dotknął zroszonej gałęzi. Odetchnął głęboko i znowu znieruchomiał.

Nie wiedział, czy spał czy czuwał w nieświadomości, bo oczy miał wciąż otwarte, jakby uparcie czegoś wypatrujące. Coś się z nim dzieje, ale on nie wie co. Ktoś nad nim płacze. Słyszy wyraźnie cichy, rozżalony szloch. To ta dziewczyna z miękkim sercem, córka Modlewiczów. Dobre, dobre dziewczynisko... Spojrzał przytomniej, ale nikogo przy nim nie było; ujrzał natomiast zmętniałą na niebie siność i jaśniejącą smugę tam, gdzie niebo dotyka powierzchni morza.

„Już świta”, pomyślał cieniem myśli.

Rzeźwy wiatr poranny gasił gwiazdy i biegł po wodzie, jakby ją zamiatał; woda błyszczała sinym, mętnym połyskiem stali; mrok nasiąkał chwiejnym, niepewnym światłem jak ogromna gąbka. Fale zaczęły się łuszczyć srebrzystą łuską, potem zmieniały kolory jak kameleon. Niebo pękło jak niezmierna czara, z której polały się na świat perliste strumienie, słodkie mleko dnia.

Piotr usiłował podnieść się, ale nie mógł; ta noc na piaszczystej wydmie wypiła z niego mizerną resztę sił. Głód już go nie szarpał, lecz morzył go mdłą, ckliwą sennością. Siedział przeto nieruchomo, bezwolnym spojrzeniem ogarniając morze strojące się w pawie pióra, w modrość i błękit, w czerwień i złoto, w rozdygotane tęcze. Wyglądało tak jak drogocenny, kolorami grający dywan, ciężki od wilgoci. O, jakże jest piękne, jak cudownie piękne! Takie piękne, a takie nielitościwe. Trzeba mu siłą wydzierać z głębiny każdy kęs, każdą muszelkę. Trzeba walczyć, niezmordowanie walczyć. A on tu ginie w nadbrzeżnych zaroślach, bo nie mógł przecie, nikły chłopczyna, zdobyć łaski morza. Nie zdobył jej wczoraj, ale zdobyć może jutro, więc dlaczego ma ginąć? Piętnaście młodych, jasnych lat krzyknęło w nim nagle ostrym krzykiem buntu. Zmartwiałe w mroku, ożyły w słonecznym słodkim cieple; serce Piotra uderzyło silniej, oczy spojrzały przytomniej, jakby światłem obmyte. Jedna myśl wydostała się z zamętu i plątaniny, a ta jedna myśl wołała o ratunek. Szarpnął się czujny głód.

— Byle co zjeść... — szepnął Piotr.

Tutaj niczego nie znajdzie; trzeba gdzieś pójść, trzeba wyrwać okruszynę chleba choćby z bruku, wygrzebać ją choćby spod ziemi. Rozejrzał się gorączkowym spojrzeniem jak Beduin3 na pustyni szukający oazy. Na lewo było miasto dawno obudzone i już walczące z morzem o życie; tam już wydeptał każdy kamień bruku i zebrał wszystkie porzucone kłosy na ściernisku. Na prawo, wśród zieleni wzgórza, mieszkają też ludzie, spokojniejsi niż w mieście, mający więcej czasu na przyjrzenie się głodnemu człowiekowi. Jeden dom, drugi, trzeci... A tam... Jakaś myśl gwałtem zaczęła się wciskać w mózg chłopca. Zaraz, zaraz... Jak to było? Jakiś malarz opowiadał mu dziwne rzeczy... Jakiś dom...

Piotr podniósł się szybko, bo już wiedział o wszystkim; powstawszy, zatoczył się jak człowiek bardzo chory, zmógł się jednak i zaczął iść z upartą, bolesną cierpliwością krętym strumykiem ścieżki. Na czole czuł zimne krople potu, a na ustach suchość. Zdobywał wzgórze przy takim łopotaniu serca jak żołnierz przy dudnieniu bębna. Już niedaleko, już niedaleko... Dojdzie, musi dojść! Tak, to znajoma sosna. Do pnia przybita tablica z napisem: „Zatoka stu tysięcy diabłów”. Zdaje się, że jest chyba źle przybita, bo chwieje się gwałtownie, chociaż nie ma wiatru. Dalej nie trzeba już iść... Oparł się rękami o sosnę i chwytał otwartymi ustami powietrze, bo musi nabrać oddechu, krzyknąć. Lęka się, lecz krzyknie. Cóż mu się stanie? O, jak to drzewo słania się jak zaczarowane... I ziemia dziwne wykonuje ruchy. Czy morze zdobyło ziemię i ciska nią po fali?

— „Stella”! Ahoj! — zakrzyknął.

Nikt nie odpowiada. Krzyk był mdły i opadł niedaleko jak zwiędły liść. Piotr zaczerpnął powietrza i nowy krzyk rzucił tak jak kamień w ścianę martwego, ponurego domu.

— „Stella”! Ahoj!

Dom zaczął się chwiać i kołysać, jakby prawdziwie był rozchwianym okrętem. Drzwi otwarły się ze zgryźliwą niechęcią.

— Ahoj, szkuner! — krzyknął stary człowiek głosem suchym jak pieprz, pilnie patrząc zmrużonym spojrzeniem.

— Głód na... Głód... — oznajmił Piotr wołaniem, które zapadło w jęk.

Usiłował objąć pień drzewa, lecz go nie dosięgnął i złamał się nagle jakby trafiony kulą w pierś, zwinął się bezsilnie i padł twarzą na piasek.

Stary człowiek z dziwacznego domu rzucił w jego wnętrze ostry krzyk, jak gdyby rzucił nożem, potem przebiegł, wielkie czyniąc susy, przez trawę ku leżącemu chłopcu. Ukląkł nad nim i ostrożnie go odwrócił. Spojrzał bystrze w martwo bladą twarz i uśmiechnął się jakby tkliwie.

— Chłopiec, co miał dwie koszule i książkę o morzu... — powiedział cicho. — Wyrzuciło cię morze na brzeg, foko niezdarna! Poniesiemy cię, biedaczyno, bo sam nie zajdziesz.

Westchnąwszy, podłożył pod niego długie chude ręce i dźwignął go z trudem.

— Taki głodny, a taki ciężki jak kloc — mruczał.

Idąc, przechylił się mocno w tył, a cienkie nogi wbijał w ziemię jak patyki, aby nie stracić równowagi; przycisnął Piotra do piersi i gadał do siebie:

— Musiałeś być bardzo głodny, boś był hardy... Ładny jesteś, tylko głupi... Czemu nie przyszedłeś tu dawniej? Bałeś się strzelby? Nienabita, nienabita... Otwierasz oczy? Nie jeszcze? Zaraz otworzysz!

Wydychiwał ze starych piersi każde słowo z wielkim trudem, ale stanąwszy przy schodkach, wiodących ku drzwiom, krzyknął gromko:

— Fregata! Pomóż!

W drzwiach ukazała się kobieta, tak chyba odwieczna jak morze i tak jak ono pomarszczona — ta sama, którą oznajmiała piskliwym jak piszczałka głosem pojawienie się „człowieka za burtą”. Jej niepomiernie długa twarz patrzyła wyłupiastymi oczami ryby; cienki nos sterczał na niej, chwiejąc się przy nagłym ruchu, jak gdyby należał do innej twarzy, a do tej był niezdarnie przyszyty cienką nicią. Spod czerwonego, jaskrawego zawoju wymykały się długie kosmyki siwych włosów; zawój ten gorzał na siwiźnie jak jaskrawy ogień na popielisku. Cały jej strój był jaskrawy i krzyczał rozdzierającym krzykiem kolorów. W jednym uchu miała kolczyk tak przylegający do końca ucha jak złoty gwóźdź do ściany. Mogło się zdawać, że kobieta jest głucha, a ktoś wbił jej ten kolczyk w ucho jak ostre słowo, aby je usłyszała. Kiedy stanęła we drzwiach, w jaskrawej światłości słońca, wszystkie barwy jej stroju zagotowały się jak w ukropie i stały się gorące, zawój zaś na głowie buchnął krwawą czerwienią, tak że rumiana łuna polała się na jej bladą twarz. Najpierw otwarła usta, a potem wydobyła z nich pisk tak cienki jak nić.

— Czy to trup?

— Zaraz będzie tu damski trup, skoro tylko będę miał wolne ręce. Pomóż go wnieść!

— Muszę najpierw wiedzieć! Jeśli to trup, ja go nie dotknę.

— Dotkniesz, dotkniesz, bo inaczej ręka boska cię dotknie. Żyje, tylko zemdlał. Chwyć go za nogi! Prędzej!

— Za nogi go nie wezmę, bo się może nagle obudzić i może mnie kopnąć. Niech go pan zwróci głową do mnie... Tak! Ale coś on nie bardzo dycha... Gdzie go położymy?

— Na moim łóżku! — wrzasnął stary człowiek.

Kobieta zatrzymała się w pochodzie.

— Na pańskim łóżku, kapitanie?

— Na moim łóżku, stara Fregato! Ruszajże prędzej!

Dama tak dziwnie nazwana wzruszyła jednym ramieniem, na drugim bowiem leżała głowa Piotra.

Ułożyli go na wąskim, twardym łóżku, ciężko oddychając. Stary człowiek zaczął jednak natychmiast wydawać polecenia szybkim gradem słów, jak gdyby wydawał najtreściwszą komendę:

— Skronie natrzeć! Zdjąć bluzę! Szklankę ciepłego mleka na wpół z wodą!

— Tak, panie! — odrzekła Fregata i poniosła gdzieś w mroki domu wrzask swoich kolorów; zdawało się, że w wąskiej długiej izbie wszystko zgasło.

Powróciła szybko i zaczęli cucić Piotra.

— Pij, pij! — mruczał cicho stary człowiek. — Ale powoli, żołądek nie jest taki zachłanny jak człowiek... Żołądek wie, ile można... Dość tego octu, czyś oszalała, babo? Skórę mu zedrzesz z głowy...

Piotr odetchnął głęboko i powieki zaczęły mu drgać.

— Oho! — rzekł starzec. — Wracamy na świat... Hej, Fregata!

— Słucham, panie.

— Precz z pokładu! Precz, czym prędzej...

— Czemu, panie?

— Czemu? Bo jeśli ciebie niespodzianie zobaczy, przerazi się i zemdleje po raz drugi. Młody chłopak nie wytrzyma takiego widoku. Odejdź, a ja tymczasem zasłonię mu ręką oczy.

Barwna Fregata usiłowała wznieść okrągłe oczy ku niebu, ponieważ jednak nie mogło jej się to udać, wzruszyła obydwoma ramionami i pożeglowała do jakiejś mrocznej zatoki.

Chłopiec otworzył oczy, jakby się budził z ciężkiego snu. Nie pojmował, co się z nim dzieje ani gdzie jest, czuł tylko z zachwytem jakąś słodycz na wargach. Jakieś ciepłe szczęście wlał mu ktoś w spieczone usta, jakiś czarodziejski napój, jest mu bowiem dobrze. Widzi przed sobą ścianę, a po niej łazi niezdarnie ogromna pszczoła. Nie, to nie pszczoła... To jasnożółta, złocista plama słońca. A niedawno był mrok, wielki, nieprzejrzysty mrok. Po powietrzu zaczęły wirować ogromne czarne koła, jak gdyby kto w błękitny jego staw cisnął kamień; potem się te koła zaczęły zwierać, plątać, rozpływać, aż się rozpłynęły w rozlewisko czarne jak smoła. Gdzie to było? To było w zatoce... Jakiejś śmiesznej, dziwnej zatoce. Ach! W „Zatoce stu tysięcy diabłów”! Potem ukazał się stary człowiek.

Wspomnienia, latające jak niespokojne ptaki, nagle znieruchomiały, obłoki skamieniały, świat przestał wirować i stanął zaskrzepły. Ucichły wszystkie szumy, brzęczenia i takie cieniutkie, cieniutkie głosy jakby szklane. Na tej ciszy wyrastał jeden tylko głos: czyjś oddech. Ktoś tu jest... Piotr uniósł głowę i tuż nad sobą ujrzał dwoje oczów, wyblakłych jak na deszczach wypłowiały jesienny błękit. Z tego błękitu sączył się ledwie widnym promyczkiem spokojny uśmiech. Uśmiech ten zmienił się w głos.

— Nie ruszaj się, chłopcze! Wypij to, a potem śpij. Sen jest najmędrszym doktorem na świecie.

Drżąca ręka uniosła jego głowę, a druga zbliżała do jego ust kubek. Piotr pił i pił tak chciwie, jakby w kubku znajdowała się słodycz wszystkich słodyczy. Było mu niezmiernie dobrze. Sprawiła to ta drżąca, sucha ręka, więc ją ujął pieszczotliwym ruchem i przytulił do piersi. W tej chwili zasnął, nie wypuszczając ręki błogosławionej.

Fregata, ukazawszy się na horyzoncie, w pełnym biegu rzuciła kotwicę zdumienia i stanęła nieruchoma, wrośnięta jak słup w morską ciszę: oto kapitan Baren, co ma wypłowiałe oczy, bo mu z nich wszystek blask wyżarła sól morza, i co ma chrapliwy głos starego żurawia, bo chciał przekrzyczeć wiatr, siedzi bez drgnienia, oparłszy głowę, siwą, steraną głowę na lewej ręce, a prawa uwięziona jest w ręce chłopca. Kobiety tej nie mogło zdumieć byle co. Raz ją śmiertelnie zdumiała nieprawdopodobna historia, kiedy przed wielu, wielu laty oświadczył się jej przystojny młodzieniec i pragnął ją pojąć za żonę. Nie zwracał uwagi na jej urodę i wdzięcznie ją prosił. Powiedziała mu: „Czy jesteś szalony, dobry człowieku?”. „Być może”, odrzekł, „ale jestem też i ślepy”. W tej chwili zdumiała się po raz drugi; ślepy młodzieniec był mizernym zdarzeniem wobec tego, na które patrzyła. Szybko przyszło jej na myśl, że jeśli kapitan ją spostrzeże, wtedy po raz pierwszy naładuje swój zardzewiały karabin i roztrzaska jej głowę na drobne łupiny, których nikt już skleić nie potrafi. Wstrzymawszy oddech, zawróciła cichutko prawym halsem4, pilnie bacząc, aby nawet nie zaszeleścić kolorową kiecką.

Stary człowiek siedział bez ruchu i patrzył w różowiejącą twarz chłopca, który oddychał równo. Ile on może mieć lat? Może piętnaście, może szesnaście... A gdzie się podziały te dwie koszule i książka o morzu? Sprzedał ją zapewne, gdy go głód przycisnął. Potem już mu brakło sił i przyczołgał się do „Stelli”. Znał hasło. Ktoś go musiał o nim pouczyć, zapewne jakiś taki sam biedak, bo znali je sami biedacy. Niechże Bóg pobłogosławi tego, co szepnął nędzy, gdzie pośród piasków i wydm można znaleźć kawałek chleba. Kapitan poczuł jakieś ciepło w sercu, o którym mniemał, że jest zimne i nieczułe, jak gdyby było uszyte ze starego żagla, stwardniałego jak skóra na wichrach, na deszczach i w upale słońca. Ciepło to, rozkoszne ciepło, musiało wędrować od tego chłopczyny poprzez rękę; sprawia mu ono taką rozkosz, że nie wysunie ręki z uścisku, chociażby miał tu siedzieć przez długie godziny. Kapitan grzebie we wspomnieniach i nie może sobie przypomnieć, kto i kiedy zbliżył się do niego z taką ufnością słodką, niewinną i bezbronną.

„O, chłopcze”, myślał, „bardzo pocieszyłeś starca... Bardzo uradowałeś śmiesznego dziwaka, co uganiał się za tobą ze strzelbą. Gdybyś wiedział wszystko o mnie, roześmiałbyś się jasnym śmiechem i podałbyś mi od razu rękę. Cóż ty jednak mogłeś wiedzieć? Jestem starym szpargałem, na którym zapisano oszalałe historie. Biednym jestem człowiekiem... Szaleńcem, którego opętało morze... Opowiem ci o wszystkim, gdy się obudzisz i ja, stary człowiek, będę cię błagał cichutko, abyś się do mnie uśmiechnął i jeszcze kiedy dotknął mojej ręki! Nie wiedziałem, że tyle to sprawia rozkoszy, nie wiedziałem...”.

W wyblakłych jego oczach zaświtało rozczulenie. Co to się z nim dzieje? Ten śpiący chłopak stał mu się nagle kimś bliskim i drogim; nie uląkł się kolczastej, niecierpliwej jego starości, przyszedł do niego jak do kogoś, komu się wierzy, że nie uczyni krzywdy. Ci wszyscy, co dotąd tutaj byli, wołali o chleb głosem ochrypłym, czarnym krzykiem; brali z pomrukiem i odchodzili z pomrukiem, zwaliści, rozrośli i chmurni. Wiedzieli o tym, że istnieje taki dziwak, który ze swego pokładu rzuca chleb rozbitkom. Takiego jednak jak ten jeszcze tu nie było. To pierwsze, jakieś bardzo nieszczęśliwe dziecko, zielony liść, oderwany od gałęzi i zaniesiony na jałowy brzeg morza; promień zabłąkany, co wpadł przez boże zrządzenie do mrocznego lochu starości i w tej chwili ogrzewa zziębniętą, drżącą, niemocną rękę.

Chłopiec szepnął coś przez sen.

Kapitan nachylił się i nasłuchiwał czujnie.

— „Stella”, ahoj! — szeptał Piotr.

Gdyby usłyszał największą tajemnicę, stary człowiek nie byłby głębiej wzruszony.

— Jesteś na jej pokładzie — odpowiedział mu bezdźwięcznie. — I jesteś bezpieczny... Kapitan jej jest narwany, ale nie uczyni nikomu krzywdy. Śpij, mały, śpij! Jesteś rozbitkiem i wedle prawa morza należy ci się opieka... A wedle mojego prawa należy ci się więcej jeszcze... Ach!

Piotr otworzył oczy. Na twarzy miał rumieńce, a w oczach blask. Nie poczuł, że stary człowiek leciutko, miękkim, kocim ruchem cofnął swoją rękę. Przez krótką chwilę zbierał myśli, o czymś gwałtownie sobie przypominał, a potem, z bliska ujrzawszy chwiejne wspomnienie niedawnych zdarzeń, gwałtownie podniósł się z łóżka. Rzucił dookoła szybkie spojrzenie i spotkał się z wejrzeniem starego człowieka.

— Gdzie ja jestem, proszę pana? — zapytał niepewnie.

— W moim domu — odrzekł kapitan ściszonym głosem. — Na pokładzie „Stelli”.

— Czy ja tu spałem?

— Owszem, spałeś, chłopcze. Jak się czujesz?

— Doskonale... Proszę pana... Czy ja... Czy ja zemdlałem?

— Uczyniłeś to zapewne dla rozrywki. Przezornie jednak upadłeś na miękki piasek.

— A kto mnie tutaj przyniósł?

— Nie wiem — odparł cicho kapitan. — Jacyś ludzie...

— Jacyś ludzie, jacyś ludzie... — powtarzał Piotr z jąkającym się namysłem. — Ale ja byłem bardzo głodny, a teraz nie jestem głodny. Czy to pan mnie nakarmił?

— Być może... Nie pamiętam...

Piotr przyjrzał mu się uważnie, potem jak gdyby pchnięty przez kogoś, co za nim stał, podskoczył ku starcowi, dziecinnym ruchem objął go za szyję i ucałował.

Murowana „Stella” musiała wpaść w jakiś zawrotny wir, bo się zakręciła gwałtownie, zardzewiały kompas stracił czucie i pomylił wszystkie strony świata, a stary kapitan stracił głowę. Chciał krzyknąć, ale nie mógł, tylko ręce przed siebie wyciągnął, jak gdyby nimi chciał powstrzymać cyklon, co się na niego walił z furią i szaleństwem. Zdawał sobie dokładnie sprawę, że chciał krzyknąć najbardziej krwawym głosem: „Jak śmiesz?!”, a potem schwycić bezczelnego wyrostka za kołnierz i rzucić go w morze. Nie mógł tego pojąć jedynie, dlaczego tego nie uczynił. Po prostu dlatego, że mu sił zabrakło; serce w nim omdlało, nieznany skurcz złapał go za gardło, a nogi pod nim drżały. Przed oczami zaczęły latać jakieś jaskrawe światła, a w ich opętańczych błyskach widać było jedynie dwoje oczu młodych i jasnych, wpatrzonych w niego z dziecinnym zachwytem. To uparte spojrzenie wyprawia z nim czary; zdaje mu się, że stara, pożółkła, pomarszczona skóra spada z niego, a ten straszny chłopiec widzi jego serce: obnażoną największą tajemnicę człowieka. A jeśli je widzi, dlaczego nie ucieka z krzykiem jak ten, co ujrzał w wodzie czarną mątwę? A on nie ucieka! Jakże to? Czyżby to serce nie było takie straszne, choć stare, zużyte, wymęczone, z bliznami wielu ran, zawodów, zgryzot i cierpień?

Stary człowiek, ochłonąwszy, spojrzał podejrzliwie, z ukosa patrząc. Piotr stał przed nim, zawstydzony cokolwiek swoim chłopięcym porywem, ale uśmiechnięty; przeto i on starał się uśmiechnąć w nagłym roztkliwieniu. Skurczył aż boleśnie swoją pomarszczoną twarz i ten dziwaczny uśmiech splątał z tamtym jasnym i młodym uśmiechem, związał je razem w mocny, kunsztownie splątany, marynarski węzeł i poczuł lekkość na duszy. Przedziwna ta historia odbyła się z oszałamiającą szybkością. Kapitanowi zdawało się, że jego ostatnie słowa jeszcze szeleszczą jak opadające liście. Wzruszenia ludzkiego serca są szybsze niż myśl. Wzruszenie zrywa się z błyskawiczną nagłością wichru. Radość bucha z triumfalną szybkością z nagła otwartej fontanny, smutek spada ostrym zawrotnym atakiem jastrzębia.

— Dziękuję panu — rzekł Piotr. — Bardzo panu dziękuję.

Kapitanowi zdawało się, że chłopiec uczynił taki ruch, jak gdyby szukał drzwi, przez które odejdzie. Nigdy nie bał się niczego, a tego się przeraził, więc zaczął mówić czym prędzej:

— Siadaj! Kto cię nauczył, jak się woła w zatoce?

Piotr uśmiechnął się.

— Kiedy pan mnie chciał zastrzelić... — zaczął wesoło.

— To nieprawda! — krzyknął kapitan zapalczywie. — Zdawało ci się... Byłeś pijany!

— Ja pijany? — zdumiał się Piotr.

— Oczywiście, że nie... Więc ci się przywidziało! Wszystko jedno... Kto ci powiedział?

— Jakiś malarz. Spotkałem go niedaleko stąd, na ścieżce.

— Aha! — mruknął kapitan. — Znam go. Maluje mewy wielkości gęsi, a słońce w musztardowym sosie. Czemu nie przyszedłeś prędzej?

Piotr nakrył oczy powiekami i nic nie odpowiedział. Stary człowiek wyczytał w tym milczeniu zawiłą historię i rzekł prędko:

— Siadaj, siadaj! Fregata zaraz przyniesie jedzenie.

— Ja już chyba pójdę, proszę pana — odrzekł Piotr nieśmiało.

— Dokąd? — zapytał stary człowiek.

— Nie wiem...

— O tym jeszcze pogadamy. Fregata, ahoj! Nie przychodzi baba, a musi być blisko, bo pewnie podsłuchuje. Pamiętaj chłopcze, że to zacna kobieta, chociaż umarli będą pierzchać z krzykiem, kiedy się zjawi na sądzie ostatecznym. Bywało tak, że rekin uciekał na jej widok w przerażeniu, chociaż ma krótki wzrok. Ale to dobra kobieta...

— Jakie dziwne imię! — rzekł Piotr.

— Ona nazywa się Katarzyna, ale tak ją nazwano przed wielu laty i tak pozostało. Ma nos dziwnie podobny do dzioba okrętu. Już nadpływa... Dawaj jeść!

Fregata spojrzała bacznie na kapitana, potem równie bacznie na Piotra.

— Dla jednego czy dla dwóch? — zapytała.

— Dla trzech! — krzyknął kapitan. — On sam zje za dwóch.

— Nie ma tyle.

— Znajdzie się. Ty będziesz dzisiaj pościć.

— Panie kapitanie — mówił Piotr szybko — to niemożliwe! Ja zjem byle co, a pani niech zje, co miała zjeść.

Fregata zbliżyła się ku niemu i rzekła:

— Jak ci na imię, mały?

— Piotr.

— Piotrze, masz dobre serce. Może dlatego chciano cię zastrzelić... Ale nie bój się! Gdyby ci kto chciał wyrządzić krzywdę, to mu kark skręcę, chociażby był kapitanem. Ja mam prawie siedemdziesiąt lat, ale są tu starsi ode mnie.

— Piotrze! — ryknął kapitan — Podaj mi strzelbę! Prędko, bo baba ucieknie!

A chłopiec po raz pierwszy od wielu tygodni zaśmiał się głośno, bo mu się nagle wydało, że jest w teatrze.