VI

Osobliwy ten dom, z zewnątrz przypominający okręt, od wnętrza bardziej jeszcze był do niego podobny; zatłoczony wszelkim marynarskim sprzętem, ciasny był i niewygodny, a szczupłe izdebki przypominały ciasne pomieszczenie na lichym statku. Największą była „kajuta kapitańska” — małe muzeum okrętowych przyrządów, map i dziwnych nieznanego użytku przedmiotów. Okrywała to wszystko gruba warstwa kurzu, świadcząca o pogardzie Fregaty dla cudacznych gratów. Ona sama rezydowała w kambuzie1, w szczupłej kuchence, skąd wiały na cały dom zawiesiste wonie, gęste i przesycone korzeniami, tak że kapitan mógł najprostszym sposobem, jedynie przez pociągnięcie nosem, dowiedzieć się nieomylnie, czy Fregata pitrasi baraninę czy też innego zwierzaka. Przywoływał ją głosem dzwonu zawieszonego na sznurku, równie często jednak rzucaniem jakiegoś ciężkiego przedmiotu w drzwi wiodące do jej apartamentów; zależało to od nastroju starego człowieka i od stanu wzniosłego ducha kolorowej Fregaty, która czasem wiodła z kapitanem homeryckie boje. Fregata była czarną chmurą, a kapitan piorunem. Ponieważ kapitan często wykrzykiwał, że do końca życia nie przemówi słowa do „największej czarownicy, jaką widziano kiedykolwiek na wszystkich morzach i na wszystkich lądach”, wtedy zamiast łagodnych słów używał przedmiotów ciężkich, ostrych, brzękliwych lub też bezmyślnie tępych, jakim jest stary but. Po przejściu cyklonu, gdy gniewy ukoiły się jak ocean, znowu rozbrzmiewał czysty głos dzwonu, Fregata wtaczała się chmurna i groźna i mówiła nieodmiennie:

— Diabeł nie wytrzymałby przy panu!

— Musisz być starszą ciotką diabła — odpowiadał kapitan — jeśli wytrzymałaś tyle lat.

Bujne były jej losy. Urodziła się na takim wiślanym galarze2, na którym w małym domeczku gnieżdżą się ludzie żyjący na wodzie. Może dlatego miała takie rybie oczy. Pierwsze jej spojrzenie padło na wodę, woda ją usypiała do snu i woda swoim szmerem uczyła ją pierwszych dźwięków. Bała się lądu, ulic miasta i ludzkiego natłoku. Gdy miała lat dwadzieścia, wywędrowała ze swoim bratem do Brazylii; brata zabiło ścinane drzewo. Katarzyna poszła w świat, przed siebie. Posługiwała w marynarskich tawernach3, żyjąc ochłapami, zawsze milcząca, rybimi oczami tępo wodząc po ludzkich twarzach. Nie skarżyła się nigdy i odchodziła bez jednego słowa, kiedy ją odprawiano z piekielnie ciężkiej służby. Powiedział jej raz właściciel obskurnego szynku, w którym podawano piwo i wódkę:

— Do roboty jesteś dobra, goście jednak nie chcą patrzeć na twoją twarz.

Przewędrowała połowę świata, zawsze na dłużej osiadając w wielkich portach. Biedną jej duszę ciągnęła woda; musiała wciąż patrzeć na wodę i słyszeć ją wciąż. Wolała najcięższą pracę nad morzem niż najlżejszą w głębi lądu. Nauczyła się wielu języków, z których żaden nie był podobny do prawdziwego; lepiła zdania z najdziwaczniejszych słów hiszpańskich i portugalskich, angielskich i francuskich. Nie nadużywała ich zbytnio, nie miała bowiem z kim mówić. Gadała najczęściej sama ze sobą — po polsku. Jak skąpiec, co w nocy dotyka swoich złotych dukatów i z drżeniem je liczy i liczy, tak ona otwierała co nocy szkatułę serca, w której złotym blaskiem świeciły słowa jej ojczystej mowy, i liczyła je skrupulatnie. Były to słowa zwyczajne, proste i nieozdobne; te najpiękniejsze, strojne jak na niedzielę, świetne, błękitne i jasne, ukryte były w małej okutej książce do nabożeństwa. Ogród Semiramidy4 nie barwił się tak jak ten ogródek biednego serca, w którym litanie rosły wysoko jak lilie, antyfony5 jak pachnące macierzanki. „Święty Boże”6 szumiało szmerem dębów, a słowa żałobne czerniły się jak cyprysy. Ten malutki „skarb pokornych” wędrował z nią dookoła świata, bo wiatr nieprzyjazny gnał ją wciąż dalej i dalej. Po latach znali ją wszyscy wędrownicy na dalekich morzach, kto ją bowiem raz ujrzał, ten nigdy nie zapomniał smutnej jej urody, ostrego nosa i wyłupiastych oczów. Ktoś ją nazwał Fregatą i Fregatą pozostała. Ponieważ połowę życia przebyła na płonących ziemiach, pod jaskrawym i aż białym od upałów niebem, przywykła do barwnych strojów. Była to jej jedyna kolorowa namiętność.

Po latach czarnej pracy, przez wszystkie biedy i nędze oblane łzami morza i wielu łzami jej dziwacznych oczów, przyżeglowała biedna Fregata do Aleksandrii7. Założyła tam sklepik, w którym sprzedawała ciastka tłustsze niż tłusty czwartek i słodsze niż zgniłe daktyle. Miały one tę właściwość, że kupione za marne pieniądze, leżały w żołądku przez kilka dni. Nigdy jednak nikogo nie przyprawiły o śmierć. Dnia pewnego złakomił się na nie wynędzniały kundel o złodziejskich oczach. Musiał być tak przeraźliwie wygłodniały, że mu było wszystko jedno; mając do wyboru albo śmierć, albo ciastko Fregaty, wybrał ciastko. Protest Fregaty przeciwko tej haniebnej napaści wytrysnął w niezrozumiałym dla arabskiego kundla okrzyku: „A pudziesz, psiawiaro!”8. Słowa te poleciały za psem jak kamienie, po drodze jednak uderzyły w jakiegoś oficera marynarki przechodzącego ulicą. Był to człowiek starszy, pomazany już srebrem siwizny. Przystanął nagle i spojrzał na Fregatę.

— Czy to pani powiedziała te słowa? — zapytał po polsku.

Jej serce zaczęło wyprawiać dziwne harce; zaczęła je uciszać ręką, aby nie wyskoczyło, a dopiero po długiej chwili zaczęła mówić.

Kapitan usiadł przy niej i słuchał. Musiał być człowiekiem wielkiego hartu i niebywałej siły, jeśli zdołał wytrzymać ten orkan wymowy. Wszystko, co w tej kobiecie drzemało przez lat trzydzieści, obudziło się i krzyknęło; słowa, jak ptaki więzione przez lat trzydzieści w ciasnej klateczce, wyfrunęły z trzepotem skrzydeł i z tysiącem głosów; otwarła się czarna chmura i sypnęła gradem. Wielkie oczy Fregaty spłynęły łzami i wyglądały jak dwa okrągłe stawy. Kapitan słuchał z zajęciem i czasem ogarniał ją ciekawym spojrzeniem; nie można było niczego wyczytać z jego na miedź spalonej twarzy, patrzącej srogo i przenikliwie. Musiał zajrzeć aż na dno sponiewieranego serca tej kobiety, tułającej się ponad wszystkimi wodami świata. Sam tułacz bez domu, żeglarz nieukojony, rozumiał gorycz każdego jej słowa.

— Wracam do Polski — rzekł twardo. — Jestem sam. Potrzeba mi kogoś do prowadzenia domu. Pojedzie pani ze mną?

Fregata spojrzała na obcego człowieka, pilnie szukając anielskich skrzydeł u jego ramion. Potem zapytała cicho:

— Czy w Polsce jest morze?

Kapitan wzruszył ramionami.

— Włóczy się baba po wszystkich portach świata, a tego nie wie? Jest morze! Dlatego ja tam jadę — dodał cicho.

— Jestem stara... Na co się panu przydam?

— Mówiłem już. Będzie pani gospodynią.

Fregata zaśmiała się szczęśliwa.

— Będę też od domu odstraszała złodziejów... Samą gębą, panie kapitanie!

— To nie ulega wątpliwości, za to jednak nie będzie żadnej osobnej dopłaty.

W ten sposób kolorowa Fregata dostała się do ostatniego swojego portu.

Opowiadała o swoich dziejach pachnących morzem i zjełczałym tłuszczem ciastek zasłuchanemu Piotrowi, który stał się pasażerem „Stelli”, co osiadła na piaszczystej mieliźnie. Został niemal gwałtem zatrzymany na jej pokładzie, chociaż nie bardzo się bronił. Otrzymał na mieszkanie izdebkę podobną do ciasnej kajuty z okrągłym okienkiem. Sypiał na twardym, wąskim, drewnianym łóżku, w którym nie można było sobie pozwolić na szerokie bujne sny, wymagające szerokich i gwałtownych ruchów. Chłopak błogosławił to łóżko i ten nad głową dach, po którym kapitan chodził długo w noc miarowym krokiem. Błogosławił i tych dwoje ludzi, starych, dziwacznych i groźnie ku sobie pokrzykujących.

Właściwie było ich, poza nim, troje w tym domu; była tu jeszcze osoba najważniejsza, najbardziej dostojna, zawsze obecna, każdym niemal wspominana słowem: morze. Te dwie dusze, osmagane przez wiatry wszystkich mórz, dobrowolnie oddały mu się w niewolę; każda z nich wielbiła je na swój sposób, oddawała mu bałwochwalczą cześć, ofiarowała mu całe swoje życie. Wielka woda zagarnęła te dwie łupiny ludzkie tak pomarszczone jak łupiny orzecha; oczarowała tych dwoje i szumem napełniła puste, smutne dni gasnącego życia. Kobieta tuliła się jedynie do tego morza przez całe swoje życie, odprawiała do niego serdeczne jakieś nabożeństwo, wzdychała do niego cichą swoją, w wielu zgryzotach wypłowiałą, duszą. Kapitan, człowiek silny, mężczyzna, kochał je twardą miłością. Piotr nie znał jego życia, czuł jednak, że w sercu tego dziwaka tkwi ta miłość morza jak gwóźdź wbity w dębowe drzewo. Oboje ci ludzie mogli się wydawać śmieszni na pierwsze spojrzenie; jest w nich jednak coś przedziwnie pięknego; coś wzruszającego błyska w ich dziecinnej komedii, aby pokraczny dom wyobrażać sobie jako okręt, którego pilnują tak czujnie, jak gdyby lada chwila miał go napaść nielitościwy chiński korsarz. Ta śmieszna zabawa jest wstrząsającą złudą; szaleństwo morza tak ich ogarnęło, że nigdy nie wyjdą na twardy ląd rzeczywistości. Miłość ich do tego morza jest tak wierna, że chociaż morze rzuciło ich na brzeg jak na nic niezdatne szczątki łodzi, oni nigdy morza kochać nie przestaną. Ten śmieszny stary żeglarz, co tam na dachu wachtę swoją w tej chwili odprawia, umarłby zapewne jutro, gdyby mu kazano odejść znad morza i zamieszkać na głębokim lądzie. Jak rzucona na piasek ryba. Człowiek ten jest szorstki i gwałtowny, często zjeżony jak burza. Morze chyba — nikt inny — nauczyło go srogości. Ta kobieta zapala się czasem płomykiem niecierpliwości i namiętnie szuka okazji do rozkrzyczanej zwady. Mój Boże! W wielkich portach uczyła się wytwornych manier wśród zbiegowiska marynarzy z całego świata, wśród najtwardszych ludzi. Jednak na dnie tych ludzi-okrętów ukryty jest dziwny ładunek: tkliwość. Są to serdecznie dobrzy ludzie. Kapitan umie czasem tak spojrzeć spojrzeniem ślicznym, że wyblakłe jego oczy promienieją jak wody wysrebrzone uśmiechem lekkiego wiatru. Krzyczy, huczy, szemrze i mruczy, a potem wyjmuje z zanadrza słowo tak złote jak dukat i mówi: „Masz, weźmij je, tylko nie powiadaj nikomu!”. Rzuci butem w drzwi kambuza Fregaty, a jemu powiada cicho: „Szanuj ją, to zacna kobieta!”.

Piotr wie, że oboje są zacni. Wydobyli go z toni jak rozbitka i mają o niego staranie. Fregata udaje się często do miasta po zakupy, okrywając płomienie swego turbanu czarną chustą, aby nie przerażać ludzi i nie podpalić po drodze drewnianej jakiejś budy. Gdy wraca, kapitan wedle regulaminu urządza dokładną rewizję koszyka; liczy nawet ziarnka pieprzu. Piotr słyszy ze swojej kajuty cały przebieg tej celnej rewizji.

— To jest mięso? — krzyczy kapitan. — Same kości! Gdzie mięso? To glina, a nie chleb. Gdzie ty masz oczy, piekielna babo?

— Większe mam oczy niż niektórzy, którym się zdaje, że widzą! — woła Fregata.

— A to co za ziele?

— Ludzie mówią, że kapusta. Ananasa nie będzie.

— Kapustę będziesz jadła? W tym wieku? Możliwe, możliwe... Ty mogłabyś jeść gwoździe i szkło! A to co?

Fregata, chwytając zawsze w lot każde słowo kapitana jak mewa roztrzepotaną rybę, długo nie odpowiadała.

— Banany... — odrzekła wreszcie takim drżącym głosem, jakim zbrodniarz przyznaje się do zbrodni.

Kapitan nabił działo straszliwym nabojem i wystrzelił ze świstem.

— Banany?! Czyś ty straciła rozum? Czy ja kradnę pieniądze? Czy ja fałszuję banknoty? Precz z pokładu! O, nakrapiana żmijo! Wracaj i oddaj banany! Ach, ty zmurszała Fregato, ty, ty...

— To dla Piotrusia... — rzekła cicho Fregata.

— Czemuś tego nie powiedziała od razu? Baba stara jak świat, a rozsądnie nie powie jednego słowa.

Wypuścił z głosu wszystkie świszczące wiatry i przemawiał łagodnie.

— Dla Piotrusia wolno... Niech się chłopczyna odżywi, a lepiej, żeby jadł banany niż te okropności, które ty gotujesz. Trułaś uczciwych ludzi przez tyle lat, że nie możesz od tego odwyknąć. Dobrze, że kupiłaś banany, bardzo dobrze! Zdarzyło się, że i oślica raz jeden przemówiła ludzkim głosem, a tobie raz się zdarzył ludzki pomysł. Czemu się śmiejesz? Marsz do kambuza!

— Z całą przyjemnością! — rzekła Fregta.

Wszyscy morscy ludzie wiedzieli o tym domu i uśmiechali się dobrotliwie, ile razy kto o nim wspomniał; wiedzieli o tym, że tego starego kapitana i jego gospodynię przygnała tutaj tęsknota za morzem i nikt się jej nie dziwił. Musieli widzieć i słyszeć morze, więc niech patrzą i słuchają. Zdarzało się, że tylko młodzi marynarze opowiadali kpiąco o mieszkańcach fałszywej „Stelli”; opowiadali, bo jeszcze nie rozumieli. Powiedział raz młodym ludziom siwy jeden kapitan, co wiele opłynął mórz, a teraz niewielkim dowodzi stateczkiem:

— Wierzcie mi, że kiedy już nie będę mógł dojrzeć kompasu i będę musiał zejść na ląd, nie odejdę daleko. Osiądę na wybrzeżu i będę przynajmniej słyszał morze. Nie umiałbym oddychać innym powietrzem, czułbym się w mieście jak w więzieniu. Kapitan Baren przez całe życie był na morzu i nigdy stąd nie odejdzie.

— Dobrze! Czemu jednak biega ze strzelbą i grozi każdemu przechodniowi?

— To jego sprawa. Być może, że poluje na tych, którym się to jego dziwactwo nie podoba, więc wam nie radzę zbliżać się do jego domu. To wam tylko powiem, że człowiek morza, co wiele razy opłynął kulę ziemską, umierał z febry, kostniał na zimnie, widział nie raz jeden śmierć siedzącą na rufie, walczył z cyklonem i poznał wszystkie straszne tajemnice morza, staje się innym człowiekiem, do żadnego niepodobnym. Kto wie, jaki strach widział kapitan Baren, jaka trwoga zbudziła go okropnym krzykiem, kiedy spał, że się jeszcze dzisiaj chce bronić tą śmieszną strzelbiną? Co wam to szkodzi? Jest to człowiek dziwny, ale dobry. Nie uczynił nikomu krzywdy, często nakarmił biedaka. Niech sobie przeto żyje, jak mu się podoba. Widziałem różne dziwolągi wśród tych, których poraziło południowe słońce. Nikomu na świecie na myśl nie przyjdzie, aby się nimi zajmować. Zostawcie w spokoju tego biednego człowieka.

Powoli istotnie przestano się nim zajmować. Dom jego stał na uboczu, ukryty wśród zieleni, więc mało kto przechodził tamtędy. Sam kapitan pokazywał się rzadko, a „na ląd” posyłał Fregatę po okrętowy prowiant. Obchodziło go to tylko, co się odbywa na morzu, które miał przed oczami i które codziennie ogarniał lunetą. Musiało stać się coś bardzo ważnego, aby kapitan zszedł do portu. Takim zdarzeniem było zjawienie się na wodach nowego polskiego okrętu, co, zbudowany we Francji czy w Anglii, wpływał dumnie na swoje wody. Wtedy kapitan Baren, uroczysty i dostojny, zjawiał się w porcie. Uśmiechano się do niego życzliwie i salutowano mu; on oddawał honory sprężystym ruchem i w milczeniu przyglądał się z dala okrętowi długim badawczym spojrzeniem. Wtedy zmarszczki sędziwej twarzy zaczynały drgać i drżały jego usta. Zblakłe oczy napełniały się na chwilę blaskiem. Potem salutował okrętowi, odwracał się i odchodził. Ci, co na to patrzyli, czuli, że stary kapitan miał swój jasny dzień. Bystre marynarskie oczy umiały dojrzeć blask w jego oczach.

— Stary jest szczęśliwy! — mówił młody oficer.

— Któż nie byłby szczęśliwy? — odpowiedziano mu wzruszonym pytaniem.

Nikt jednak nie wiedział, co się naprawdę dzieje w sercu tego dziwaka; nie wiedział, że tę miłość, którą kapitan zbierał z fal najdalszych mórz, pełną zachwytu miłość strasznej i zarówno błogosławionej wielkiej wody, przyniósł ze sobą tutaj, na piaszczyste wybrzeże i całą ją ofiarował temu morzu maleńkiemu, którym oddycha jego ojczyzna. Zapomniał o dyszących głębiach, o morzach turkusowych i błękitnych, o spienionych kipielach z hukiem przewalających się przez koralowe atole, o czarnych malstromach9 wirujących w piekielnym obłędzie, o oceanach niezmiernych jak wieczność, o srebrnych ciszach dokoła szmaragdowych wysp, o burzach szturmujących niebo i tak orzących morze, jak gdyby chciały odsłonić żebra ziemi na dnie otchłani — o wszystkim zapomniał. Korzył się przed tym w niewysłowionym uwielbieniu, a teraz uwielbia, teraz kocha rozżarzoną, jasną, najwierniejszą miłością to morze polskie, szare jak świeżo zorana rola, malutkie jak skarb, co się na sercu zmieści, ubogie, bo w nim Bóg nie zatopił ani rajskich wysp, ani świetnych koralowych ogrodów, ani zaczarowanych lasów, tylko jasnozłote bursztynowe serce. Polska kocha to morze jak matka kocha wymodlone gorącą modlitwą dziecko — i on je tak kochał. Surowy, twardy żeglarz, wojownik, co zwalczył sto burz, włóczęga, co widział niewypowiedzianą wspaniałość świata, dnia jednego roztkliwił się i rozrzewnił. Ogarnął wzruszonym spojrzeniem małość polskiego morza i wyciągnął ku niemu ręce, jak gdyby je chciał objąć. Cóż z tego bowiem, że są morza niezmierne, potężne, burzami dyszące i grzmiące wściekłością, napełnione niezmiernym bogactwem, kiedy to małe morze, które wydłużone ramię Helu10 tak miłośnie ogarnęło, jak gdyby je chciało do piersi przycisnąć, jest nasze!

Pyszni się serce starego żeglarza. Dumne jest jego spojrzenie. Szczęśliwa jest jego dusza, biała jak żagiel. Wiatry goniły po cudzych wodach, ale ostatni wiatr, ten najbardziej przyjazny, mocny jak tęsknota, gorący jak miłość, przygnał go tutaj, aby, zanim jego oczy zagasną, ujrzał najpiękniejsze morze świata: swoje morze. Tym mu jest droższe, że wygląda jak zgrzebne zmoczone płótno. Tym mu jest bliższe, że było długo dalekie. Tym jest cenniejsze, że trzeba je dopiero przeorać jak zaniedbany ugór ciężkim pracowitym pługiem i trzeba na nim siać łodzie i okręty. Kapitan Baren drgnął na pierwszą wieść o tym, że polska fala o polską uderzyła ziemię. Gdy usłyszał o tym morzu, coś nim targnęło, chociaż wśród nieruchomej i tępej płynął ciszy. W tej chwili poczęło się to jego wzruszające dziwactwo, aby się samemu mianować stróżem tego morza. Już był zbyt sędziwy i zbyt zmęczony, aby mu służył. Gdy się jednak zjawił na pustej, smutnej wydmie polskiego wybrzeża, zgłosił się natychmiast, aby opowiedzieć o wszystkich tajemnicach wielkiej wody tym, którzy ją mieli ujarzmiać. Słowa jego były jasne i mądre, słuchano go pilnie i pytano o radę. Potem odszedł uśmiechnięty — wiedział już, że potężne ręce ujmą wiosła, a straszliwy, odwieczną tęsknotą żywiony wiatr napełni polskie żagle. Miłość, wielka nieprzebrana miłość, powiała od szerokiej rozległej ziemi ku temu wyśnionemu morzu. Odszedł spokojny na swoje pustkowie i patrzył zachłannym, badawczym spojrzeniem. Wszystko w porządku! Polska zakochała się w morzu. Młodość garnęła się ku niemu, biegła ku niemu z okrzykiem jak nieszczęśni greccy żołnierze, co po długich, długich strasznych dniach wędrówki znad rzeki Tygrys11 ujrzeli fale i biegli ku nim w szaleństwie radości, wołając: „Thalassa12! Thalassa!” — „Morze! Morze!”. Ta bujna, silna, jasnooka młodość była pierwszą polską burzą na polskim morzu; ona je przeorała, ona je piersiami własnymi roztrąci, ona mu zbuduje kamienne łoże i granitowe granice. I ona odda za nie życie. On, stary i bezsilny, będzie je tylko kochał i tym kochaniem będzie podsycał ogień. I to jest całe jego dziwactwo.

Już i w najmłodszych, ledwie rozwitych, pąkach krąży miłość morza. Oto ten malec, Piotruś, co śpi w swojej koi, z daleka tu przywędrował, aby oddać serce morzu, pokłonić mu się i błagać o pozwolenie, aby mu mógł służyć. Straszna jest siła morza, skoro cichym swoim szmerem zwołuje ludzi z dalekiej ziemi. Piotr wszystko opowiedział kapitanowi. I o pocztowych markach, i o awanturniczych książkach, w których piraci zakopali skarby w zaczarowanym lesie wielkiej przygody. Do północy opowiadał o swojej doli i niedoli. Kapitan siedział milczący, a chłopiec wyznawał uczciwie, co go tutaj przywiodło. W kajucie było mroczno, Piotr nie mógł przeto widzieć, co się dzieje na zmarszczonym pergaminie twarzy pana kapitana. Gdyby było jaśniej, ujrzałby spojrzenie miękkie i dobre, a czasem uśmiech przedziwnej słodyczy. Ten mały chłopczyna jak szary pająk snuje przecie jego własną opowieść. Urywanym drżącym słowem opowiada „żywot i myśli kapitana Barena”. Jakże podobną jest młodość do młodości! Jak fala do fali, jak promień do promienia, jak pisklę do pisklęcia... Potem dopiero ostatni dzień młodości ucałuje jakiś nowy dzień pocałunkiem pożegnania i ten nowy skręca nagle z północy na wschód lub z zachodu na południe.

Piotr opowiada, a kapitan słucha. Piotr dobrnął już do owego głodnego dnia w ostatnich słowach swojej opowieści, ale kapitan słucha dalej. Któż to szemrze cichutkim głosem? Chłopiec zamilkł i zadumał się, a stary człowiek słyszy, najwyraźniej słyszy — to z mroku wypełzło wspomnienie wyblakłe i siwe. To ono mówi.

Kapitan Baren nazywał się naprawdę Ciemięrzycki. Śmierć uwzięła się na jego rodzinę mieszkającą we Lwowie13; najpierw umarła jego matka, ojciec w dwa lata później. Pozostał on tylko, dwunastoletni chłopiec, bystry i inteligentny. Po śmierci rodziców zabrała go do siebie siostra jego matki, zamężna z Anglikiem, panem Barenem, inżynierem wiertniczym, który szukał nafty na Podkarpaciu14. Był on jednym z pierwszych cudzoziemców, których zwabiła w te dalekie strony woń bezcennej nafty. Inżynier Baren, spokojny roztropny Anglik, chętnie przygarnął chłopca, Barenowie bowiem nie mieli dzieci. Po kilku miesiącach inżyniera odwołano do Anglii, dokąd mały Polak pojechał z radością. Przez kanał płynęli podczas piekielnej niepogody, która rozsrożyła te złe wody i pomiatała okrętem. Chłopak patrzył jednak bez trwogi na gniew morza. Wicher deszczem siekący zmiótł wszystkich z pokładu do kajut, jego zaś trzeba było sprowadzić tam siłą. Nie mógł potem zapomnieć tego rozchybotanego widoku i tej chwili, kiedy widnokrąg tańczył, a francuska ziemia, w rozpyleniach deszczu ledwie widoczna, coraz to inne przybierała położenie. Burzliwe, wiatrem biczowane morze poraziło swoją grozą chłopięcą wyobraźnię; straszliwa jego wspaniałość ogarnęła go i stała się burzliwym, wciąż żywym, źródłem jego tęsknot. Myślał o nim i w domu, i w szkole, dokąd go oddano pod nazwiskiem Baren. Pan Baren usynowił go i chłopiec zwał się teraz Ciemięrzycki-Baren, lecz ponieważ zgniecenie zębami garści orzechów było dla każdego Anglika stokroć łatwiejsze niż wymówienie jego polskiego nazwiska, używał jedynie angielskiego dodatku. Na jego gorące prośby oddano go szybko do szkoły morskiej, najlepszej na świecie. Jego przybrany ojciec miał wątpliwości, czy można będzie z Polaka uczynić dobrego marynarza. Młody Baren rozproszył je szybko. Uczył się zawzięcie i świetnie. Kochał morze. Na szkolnym statku angielskim był uczniowską znakomitością i prędko przystrojono rękawy marynarskiej jego kurtki złotymi naszywkami.

Młody porucznik Baren nigdy nie zapomniał o tym, że jest Polakiem. Po polsku rozmawiał z ciotką, wyszukiwał Polaków, z trudem zdobywał polskie książki. Gdy odbywał dalekie obowiązkowe podróże, nie rozstawał się z nimi nigdy jak Fregata ze swoją książką do nabożeństwa. Pozostał sam, kiedy w pogoni za naftą przybrani jego rodzice wywędrowali do Persji15. Wtedy to zdarzyło się coś, co go na całe życie wygnało na wędrówkę po oceanach. Gdy w roku 1884 zasłyszał, że Polak Szolc-Rogoziński16 zamierza wyprawę na okręcie „Łucja-Małgorzata”17 do Kamerunu, uczynił wszystko, aby się do niej przyłączyć. Angielski marynarz był wciąż polskim chłopcem, tęskniącym za przygodą; chłopiec miał już rok dwudziesty, a wtedy przygoda woła najdonośniej. „Łucja-Małgorzata”, niewielki żaglowiec, olbrzymie miał zamysły. Śmiały Rogoziński, jeden z tych Polaków, co morzu zaprzysięgli duszę, pragnął na kameruńskim wybrzeżu założyć wolną niezależną kolonię polską. Na tym skrawku ziemi miał się schronić przed uciskiem i wolnym powietrzem oddychać każdy Polak, którego by nie zatrwożyła piekielna praca dla kolonii, którą kiedyś kwitnącą i wspaniałą odda wolnej Polsce. Porucznik Baren popłynął na „Łucji-Małgorzacie” jako zwykły marynarz, więc się jego nazwiska trudno doszukać wśród tych, które zostaną po tej wyprawie na zawsze zapisane w polskich księgach żeglarskich, a przeto: Rogozińskiego, co miał śmiałą twarz Wikinga18, jasno patrzącą, lekkim okoloną zarostem, Leopolda Janikowskiego19 ze smutnym spojrzeniem albo Klemensa Tomczaka20, który nigdy nie powrócił do ojczyzny, zabiła go bowiem zjadliwa kameruńska gorączka. Rogoziński, szlachetny pionier polski, uczynił to, co zawsze jego czyniła ojczyzna — sercem zdobywał serca, przyszedłszy w imię miłości i braterstwa. Baren patrzył ze wzruszeniem, jak odwieczna polska racja stanu umie zdobywać bez miecza i jak rządzi dzikim skrawkiem ziemi. Odchodził stąd z goryczą w rozżalonym sercu, gdy polscy nieustraszeni zdobywcy musieli ją oddać potężnej Anglii.

Odpłynął z portu Victoria21 na szeroki świat. Jego dyplomy otwarły mu drogę i po niewielu latach kapitan Baren, tysiącem wiatrów owiany, żeglował po południowych morzach. Mało kto wiedział, że ten znakomity marynarz o surowym wyrazie twarzy jest Polakiem. Młodzi oficerowie nadaremnie usiłowali odczytać tytuły książek, których zawsze było pełno w jego kajucie, a sternik opowiadał po cichu załodze, że czasem nocą, gdy księżyc srebrzy morze, można słyszeć, jak kapitan Baren przemawia sam do siebie jakąś miękką, pełną słodyczy mową. Nikt jej nie rozumiał i nikt nie słyszał jej nigdy. Razu jednego zdarzyła się rzecz dziwna. W Honolulu22 kapitan wyszedł na ląd i wtedy zagadnął go dziwaczną angielszczyzną jakiś młody oberwaniec, beztroski włóczęga; zdaje się, że poprosił kapitana o papierosa. Kapitan odezwał się szorstko i chciał przejść, lecz spotkał się z uśmiechem obieżyświata. Zatrzymał się bez powodu i zaczął z nim rozmawiać urywanymi zdaniami. Tamten odpowiadał z głośnym śmiechem. Nagle stało się coś tak dziwnego, że marynarze spojrzeli na siebie z największym zdumieniem; wytworny, powściągliwy i elegancki kapitan Baren objął włóczęgę porywczym ruchem i ściska go, jak gdyby ujrzał straconego brata. Z tamtym też stało się coś niepojętego; śmiech jego przestał śpiewać jak nagle zdławiony ptak, a jego oczy stały się wilgotne. Nikt jeszcze i nigdy nie widział płaczącego włóczęgi nad wodami Waikiki23, w ziemskim raju. Zaczęli mówić gorączkowo nieznanym językiem, pełnym szeptów, miękkich i słodkich, tym samym językiem, którym kapitan czasem gadał z morzem. Patrzono ze zdumieniem, jak kapitan, ująwszy spotkanego kapcana24 pod rękę, zaprowadził go do wyzłoconego i marmurami połyskującego hotelu. Włóczęga zjawił się nazajutrz na okręcie, wybornie odziany i szczęśliwy. Zamknęli się z kapitanem w kajucie i rozmawiali bez końca. Gdy okręt odpływał, kapitan stał bez ruchu przy burcie i uśmiechał się, a tamten, na brzegu, ocierał oczy.

Nikt nie śmiał pytać, kim był ten człowiek. Kapitan powiedział sam przy obiedzie:

— Nie dziwcie się, panowie, to był Polak...

Zrozumiano z tego, że kapitan Baren z nieznanych powodów kocha Polaków.

Kompanie okrętowe staczały boje o kapitana Barena. Na południowych morzach wszyscy wiedzą wszystko o wszystkich, jak gdyby w jednym porcie rzucano wiadomość na wodę, a wiatr ją niósł przez tysiące mil. O Barenie wiedziano, że należy do najświetniejszych marynarzy i że ma niewypowiedziane szczęście do ludzi. Każda załoga uwielbiała go jawnie. Był człowiekiem surowym i ciężkim w służbie, wymagającym i twardym; najgroźniejszym czasem rozkazem było spojrzenie jego bladych oczów. Proste jednak marynarskie dusze wiedziały o tym, że na okręcie kapitana Barena nie było nigdy i nie będzie niesprawiedliwości i że kapitan skoczy sam pierwszy w morze, aby ratować zmytego falą najmizerniejszego spośród nich. Marynarz chory wiedział o tym, że kapitan zajrzy do niego dziesięć razy w ciągu nocy, ujmie go za rękę, przemówi do niego ciepłym głosem albo zimną dłoń położy mu na rozpalonym czole. Marynarz smutny, na którego nagle zły wiatr przywiał jakąś tęsknotę, wiedział o tym, że go kapitan Baren pocieszy i zapewni, że jakaś matka czy żona, na innym krańcu świata czekająca, jest zdrowa. Kapitan nie mógł tego wiedzieć, lecz marynarz musiał usłyszeć to słowo łaskawe i dobre, które gładzi serce.

Przez lat trzydzieści kilka morze patrzyło zielonymi oczami na tego kapitana; jak gdyby czuło, że jego dusza w jego niezmiernej rozpłynęła się duszy, obdarowała go swoją łaską. Baren należał do legendarnie szczęśliwych marynarzy. Przebył setki burz, setki razy gnał go cyklon na zatracenie, a otchłań otwierała paszczę, aby połknąć białą łupinę, na której grzmiał szorstki, słonością wichrów przeżarty, głos kapitana. Setki razy koralowe rafy szczerzyły zęby ostre jak zęby rekina, aby poszarpać w kawały miedziane dno jego okrętu. Kapitan Baren umiał uciekać przed cyklonem jak goniony mądry zwierz; ze zwinnością ogromnej sprężystej ryby wił się wśród fal, które jeżyły grzywy jak niezmierne lwy. Czasem burza zmiotła mu z pokładu wszystko, co można było złamać i unieść, a on wpędzał ostatnim tchem pudło okrętu, jak ogromną trumnę, w zacisze, obwarowane szańcem raf, przemknąwszy się przez bramę śmierci wąską, straszną i okropną. Wtedy ocierał pot z czoła, uśmiechał się do swoich ludzi bolesnym uśmiechem i szeptał sam do siebie dla nikogo niezrozumiałe słowa.

— On musi mieć swojego Boga — mówili marynarze — który rozumie tę jego mowę.

Gdy odpoczywał, przytuliwszy okręt do ślicznej wyspy, leżącej jak wieloryb na srebrnych wodach, odwiedzili go jacyś ludzie. Gadali z nim długo, odchodzili i wracali. Kapitan chodził zamyślony i coś rozważał. Tamci przyszli raz jeszcze i jakaś tajemna sprawa została zakończona, gdyż kapitan Baren skinął głową i powiedział głośno: „All right!”25.

— Za dwa miesiące — rzekł do zdumionych oficerów — kończy się mój kontrakt. Za dwa miesiące rozstaniemy się, panowie.

— Tak, sir26! — odrzekł pierwszy oficer posłusznie.

Głos mu drżał tak, jakby te dwa słowa były niezmiernie ciężkie.

Tego dnia nikt nie śpiewał na okręcie, chociaż noc była tak śliczna jak opowieść o wielkim szczęściu, a księżyc malował czuby palm na srebrne pióropusze.