XII

W górę na Sellanrå zdąża osobliwy pochód, może jak na pochód trochę śmieszny, ale i nie tylko śmieszny: trzech mężczyzn z potwornymi ładunkami na plecach tudzież z worami przewieszonymi przez ramię. Idą gęsiego i raz po raz rzucają sobie jakieś słowo żartobliwe. Żartują, ale pot spływa po nich obfitymi kroplami. Na czele pochodu kroczy subiekt Andresen; on zresztą wyprawę tę zorganizował, przywoławszy do pomocy Sywerta z Sellanrå i Fredryka Ströma z Bredablik. Subiekt Andresen to chłop diablo zawzięty; ugina się pod ciężarem aż do ziemi, cały mokry od potu, ale dźwiga, sapie i prycha, a dźwiga.

Nie kupił Storborgu ani kramu, brakło mu na to pieniędzy, wolał poczekać trochę, kto wie, może dostanie wszystko za darmo. Andresen jednak umie sobie radzić, wydzierżawił tymczasem Storborg i handluje w dalszym ciągu.

Najpierw tedy dokonał przeglądu towarów nagromadzonych w faktorii odkładając na bok mnóstwo przedmiotów całkiem nieużytecznych na pustkowiu, a więc od szczoteczek do zębów aż do haftowanych ozdób na stół i kanapę, ba, aż do ptaszków na drucikach, które piszczały naciśnięte w odpowiednim miejscu.

Z tymi wszystkimi towarami wyruszył teraz poza faktorię, postanowił rozprzedać je pomiędzy górników po tamtej stronie gór. Pamiętał jeszcze z czasów Aronsena, że górnicy mają pieniądze i kupują wszystko, co im tylko w ręce wpadnie. W drodze złości się na siebie, że nie zabrał również owych pół tuzina koni na biegunach, które Elizeusz zakupił za ostatniej swej bytności w Bergen.

Karawana wstępuje w obejście Sellanrå, gdzie wędrowcy składają swe ładunki. Nie odpoczywają długo: napili się mleka i żartując, zachwalali wszystkim swe towary. Niebawem jednak wzięli je na bary i poszli dalej ścieżyną leśną w kierunku południowym.

W południe zatrzymują się znowu, posilają się chlebem i serem i znowu wędrują aż do wieczora. Następnie rozniecają ognisko i kładą się na spoczynek. Sywert śpi, siedząc na granitowym głazie, który nazwał swym fotelem. Tak, Sywert posiada doświadczenie mieszkańca puszczy, całodzienne słońce rozgrzało kamień, a więc wypoczynek na nim nie grozi żadnym niebezpieczeństwem. Koledzy jego nie mają tego doświadczenia i nie słuchają też jego rady, lecz wyciągają się wygodnie we wrzosowisku, a nazajutrz budzą się zziębnięci i zakatarzeni. Potem spożywają śniadanie i idą dalej.

Teraz zaczynają nasłuchiwać, czy nie ma jakichś detonacji, i pocieszają się, że w ciągu dnia napotkają robotników i dotrą do samej kopalni. Roboty wszakże mogły się były posunąć tymczasem daleko od jeziora, bliżej Sellanrå. Cisza dokoła, nie słychać detonacji. Już południe, a nie spotkali jeszcze żywej duszy, jakkolwiek od czasu do czasu natrafiali po drodze na wielkie jamy — wiercenia próbne. Co to znaczy? Nic innego, jak tylko to, że po tej stronie góry znajdują się szczególnie bogate pokłady czystej miedzi i że skutkiem tego górnicy wciąż jeszcze zajęci są nad jeziorem.

Po południu natrafiają na coraz liczniejsze jamy, lecz ludzi wciąż jeszcze nie spotykają. Idą dalej, wieczór już, u swych stóp daleko widzą morze, gdzie okiem rzucą, tam jamy opustoszałe — i cisza dokoła, ani jednej detonacji. Dziwne to i osobliwe, ale cóż robić, trzeba i na tę noc rozpalić ognisko. Naradzają się; czyżby kopalnie były już zamknięte? Czyżby więc ze swymi ładunkami mieli wracać?

— Ani mowy o tym! — postanowił subiekt Andresen.

Wczesnym rankiem ktoś zbliża się do ich obozowiska, człek jakiś blady i zgryziony, który ściąga brwi i przygląda im się uważnie.

— Czyś to ty, Andresenie? — spytał.

Jest to Aronsen, kupiec Aronsen. Chętnie przysiada do nich i uczestniczy w śniadaniu.

— Spostrzegłem dym, więc chciałem przekonać się, skąd pochodzi — mówi. — Myślałem, że górnicy znowu wrócili do pracy w kopalni! Dokąd idziecie?

— Tu, do kopalni.

— A co tam macie w waszych workach?

— Towary.

— Towary? — krzyczy Aronsen. — Czy tu chcecie je sprzedać? Tu już nikt nie mieszka! W sobotę odeszli.

— Kto odszedł?

— Wszyscy, kopalnia zamknięta. A zresztą ja mam dosyć towarów, pełen kram. Mógłbym sam dużo sprzedać...

Ach, kupiec Aronsen wyszedł na swym kramie jak panna z tańca — kopalnia zamknięta!

Uspokajają go drugim kubkiem kawy i wypytują.

Aronsen, doszczętnie zdruzgotany, potrząsa tylko głową i powtarza kilka razy:

— Niepojęta rzecz, trudno opowiedzieć!

Zapowiadało się jak najlepiej, sprzedawał dużo i dużo zagarniał pieniędzy. Cała parafia dokoła rozkwitła, ludzie zarabiali dużo, mogli raczyć się białą kaszką i paradować w miejskich trzewikach, a parafia mogła była sobie pozwolić na nową szkołę. I wtem panowie stwierdzili, że kopalnia już się nie opłaca i zamknęli ją. Nie opłaca się! Pełno tu miedzi i nie opłaca się! To jest oszustwo najpospolitsze!

— I nie pomyślą nawet o tym, że tym samym mnie rujnują — rozwodził się Aronsen. — Ale wszystko to sprawił na pewno, jak mówią, znowu ten przeklęty Geissler! Zjawił się tu akurat wtedy, kiedy kopalnię zamykano; wygląda to tak, jakby posiadał węch diabelski!

— Czy Geissler jest tu?

— Czy jest? Zastrzelić by go należało! Któregoś dnia przyjechał tu parowcem pocztowym i zapytał inżyniera: „No, jakże się wiedzie?”. „Dobrze, o ile mi wiadomo”, odrzekł inżynier. „Aha, więc dobrze?”, spytał jeszcze raz Geissler. „Tak, wyśmienicie, o ile mi wiadomo”, odrzekł inżynier. No, dziękuję! Zaledwie jednak doręczono pocztę, inżynier znalazł list i telegram z rozkazem zlikwidowania kopalni, ponieważ się nie opłaca.

Członkowie karawany spojrzeli po sobie, ale przywódca wyprawy, spryciarz Andresen, nie stracił otuchy.

— Wracajcie, szkoda drogi! — radzi Aronsen.

— Nie wrócimy — mówi Andresen i pakuje manatki.

Aronsen wytrzeszcza na nich oczy:

— Zwariowaliście czy co?... Dokądże chcecie iść z tym wszystkim?!

— Nie wiem — odparł Andresen.

Ale on zapewne ma plan gotowy, kto wie, czy nie myśli w tej chwili o wzbogaconych mieszkańcach parafii: wszakże wśród rozlicznych towarów ma perły szklane i pierścionki, i wiele innych ładnych rzeczy.

— Zabierajcie się, idziemy! — rzekł do kamratów.

Aronsen nie wraca do domu, nie, on idzie z nimi, a właściwie przed nimi i uparcie odradza im dalszą drogę. Jest wściekły, biega, skacze, potrząsa rękami, wrzeszczy, zagradza im drogę ku dolinie i stara się powstrzymać ich od wkroczenia na jego teren działania handlowego. W ten sposób docierają do baraków robotniczych.

Pusto tam i beznadziejnie. Ważniejsze narzędzia i maszyny umieszczone pod dachem, belki natomiast i deski, wozy strzaskane i skrzynie, i beczki — wszystko to leży porzucone w strasznym nieładzie. Tu i ówdzie widnieje na drzwiach plakat zabraniający wstępu niepowołanym.

— Toć widzicie! — wrzeszczy Aronsen. — Nigdzie żywej duszy tu nie ma! Dokąd więc chcecie iść? — I wygraża karawanie, i grozi sołtysem, i zapowiada, że ani na krok ich nie opuści, aby kontrolować, czy nie sprzedają czegoś zakazanego. Na dole kryminał ich czeka i galery, bom konstant!

Nagle rozlega się obcy głos, ktoś woła Sywerta. A więc baraki jednak nie wymarły doszczętnie. Jakiś człowiek stoi na narożniku i kiwa ręką. Sywert objuczony worami spieszy tam i natychmiast poznaje — Geisslera!

— A to traf! — mówi Geissler. Twarz jego kwitnąca, różowa, ale oczy, zdaje się, chore, ponieważ osłaniają je ciemne binokle! Ożywiony jak zwykle. — Dalibóg, szczęśliwe spotkanie — mówi. — Oszczędzę sobie drogi na Sellanrå, ponieważ mam sporo roboty gdzie indziej. Doskonale. A ileż obecnie jest osad na pustkowiu?

— Dziesięć.

— Dziesięć osad? To mi się podoba, doskonale! Takich jak twój ojciec powinno być w kraju trzydzieści dwa tysiące według moich obliczeń! — rzekł i skinął głową.

— Sywert, idziesz? — nawołuje karawana.

Geissler słucha i odpowiada pospiesznie:

— Nie!

— Przyjdę za wami! — woła Sywert i składa na ziemi ładunek.

Usiedli i rozmawiają. Geissler jest znów pełen zapału.

— Dalibóg, niezwykłe spotkanie! Jedyne w swoim rodzaju! Cała moja podróż powiodła się znakomicie i na dobitkę spotykam tu ciebie! Wybornie, nie potrzebuję już iść na Sellanrå! Cóż słychać w domu?

— Dzięki za pamięć.

— Macie już wymurowany strych nad stajnią?

— Tak.

— Tak, okropnie jestem przepracowany, interesy wyrastają mi ponad głowę. Przyjrzyj się jeno, mój kochany, gdzie w tej chwili siedzimy... Na ruinach miasta. I pomyśl, że właściwie ja to wszystko sprawiłem, to znaczy, że jestem jednym z pośredników w małej komedii przeznaczenia. Zaczęło się od tego, że ojciec twój znalazł w górach kilka kamieni, które dał tobie właśnie do zabawy, kiedy byłeś jeszcze dzieckiem. Od tego się zaczęło. Wiedziałem dobrze, że te kamienie będą posiadać tylko taką wartość, jaką ludzie będą do nich przywiązywać, dlatego ustanowiłem na nie pewną cenę i kupiłem je. Od tej chwili kamienie wędrowały z ręki do ręki i ograbiały ich właścicieli. Minęły lata. Obecnie przybyłem tu przed kilku dniami i czy domyślasz się, w jakim celu? Aby kamienie te znowu odkupić!

Geissler milknie i spogląda na Sywerta. Jednocześnie utkwił wzrok w wielkim worze:

— Co tam niesiesz? — spytał.

— Towary — odpowiada Sywert. — Idziemy z tym na dół do parafii.

Ale Geissler, nie słuchając odpowiedzi, rozwodzi się w dalszym ciągu:

— Tak, tedy, jak widzisz, zamierzam kamienie te odkupić. Ostatnim razem poleciłem przeprowadzenie sprzedaży mojemu synowi, który jest młodzieńcem w twoim wieku i niczym więcej. W rodzinie mojej jest on błyskawicą, a ja mgłą. Ja należę do kategorii tych, którzy wiedzą, co czynić należy, ale sami tego nie czynią. On jest błyskawicą, obecnie oddał się na usługi przemysłu. Ostatnim razem sprzedał górę w moim imieniu. Ja jestem czymś, lecz on jest niczym, jest tylko błyskawicą, pospiesznym człowiekiem teraźniejszości. Błyskawica jednak jako taka jest bezpłodna. Weźmy na przykład was, ludzi z Sellanrå. Oczy wasze widzą codziennie dokoła góry: nie są to rzeczy zmyślone, lecz góry stare, czcigodne, które wznoszą się tam od prawieków, ale które stały się wam nieodłącznymi towarzyszami. Tak tedy kroczycie razem z niebem i ziemią, z niebem i ziemią stanowicie jedność, jedność z całą tą przestrzenią, stanowicie opokę. Niepotrzebny wam miecz w garści, nieuzbrojeni, jesteście niezbędni z całą pewnością. Wy podtrzymujecie życie. Oto tam jest cała przyroda, która należy do ciebie i twojej rodziny. Człowiek i przyroda nie toczą z sobą walki zawziętej, szanują nawzajem swoje prawa, nie współzawodniczą z sobą, wolni są od przesądów, kroczą zgodnie ręka w rękę. Tak kroczycie wy na Sellanrå i darzycie się. Góry i lasy, i bagniska, łąki i niebo, i gwiazdy — ach, wszystko to nie jest przymierzone nędznie i skąpo, nie, wszystko to jest bez miary i granic! Uważaj, Sywert, na to, co mówię; bądź zawsze zadowolony ze swego losu! Macie wszystko, co wam do życia potrzebne, wszystko dla czego żyjecie, rodzicie się i rozmnażacie w dalszych pokoleniach, niezbędni jesteście na ziemi. Nie wszyscy są na ziemi niezbędni, ale wy jesteście niezbędni z całą pewnością. Wy podtrzymujecie życie. U was jedno pokolenie idzie w ślad za pokoleniem poprzednim, gdy jedno skona, następne zajmuje jego miejsce. W tym mieści się sens wieczności. I jakąż w zamian macie nagrodę? Bytowanie w nieskazitelnym prawie i nieskazitelnej sprawiedliwości, bytowanie w prawdziwej i szczerej postawie w stosunku do wszystkiego. I cóż więcej macie? Wy na Sellanrå jesteście wolni, macie spokój i moc, i potęgę, otoczeni jesteście zewsząd ogromem przyjaźni. To posiadacie wy. Spoczywacie przy gorącej piersi i bawicie się miękką dłonią matczyną, i karmicie się do syta. Myślę o twym ojcu, on jest jednym z owych trzydziestu dwóch tysięcy. Czymże są inni? Ja jestem czymś — jestem mgłą, jestem tu i tam, faluję tam i z powrotem, niekiedy jestem deszczem na wyschłym polu. Lecz inni? Mój syn jest błyskawicą, która jest właściwie niczym, błyśnięciem bezużytecznym, on może zajmować się handlem. Syn mój jest typem człowieka naszych czasów, wierzy święcie w to, czego dzisiejsze czasy go nauczyły, czego nauczyli go Żyd i Jankes; ja jednak potrząsam nad tym głową. Ale nie ma we mnie nic tajemniczego, nie, ja tylko jestem mgłą we własnej rodzinie i oto siedzę i potrząsam głową. Cała rzecz w tym, że brak mi daru nieżałowania niczego. Gdybym dar ten posiadał, byłbym również błyskawicą. Tak więc jestem mgłą.

Geissler oprzytomniał nagle i zapytał:

— Jakże tam z murowanym strychem na siano nad stajnią, gotowy już?

— Tak. Ojciec wybudował oprócz tego jeszcze jedną chatę.

— Co, jeszcze jedną?

— Tak, na wypadek, gdyby ktoś przyjechał, gdyby pan sołtys do nas przyjechał.

Geissler myśli nad tym i oświadcza:

— W takim razie muszę przyjechać... Tak, powiedz ojcu, że przyjadę. Ale obecnie czekają mnie rozliczne sprawy. Przybyłem tu i powiedziałem inżynierowi: „Pokłoń się pan swym chlebodawcom w Szwecji i powiedz im, że kupię górę”. I teraz musimy zaczekać, co z tego wyniknie. Mnie to ani ziębi, ani parzy, nie spieszno mi. Powinieneś był widzieć minę inżyniera! Tutejsze przedsiębiorstwo utrzymywał w ruchu przy pomocy ludzi i koni, i pieniędzy, i maszyn i wierzył w to, że postępuje słusznie. Inaczej nie umiał. Wierzył w to, że im więcej kamieni zamieni na pieniądze, tym lepsza jego praca, a przy tym wyobrażał sobie, że im więcej cała okolica zarobi pieniędzy, tym większa jego zasługa. Jednego tylko nie dostrzegł, mianowicie, jak wszyscy z nim razem staczają się na dno. Nie pieniędzy potrzeba krajowi, kraj posiada ich aż nadto. Ale krajowi potrzebni są ludzie tacy, jakim jest twój ojciec. Takich ludzi brak krajowi! Jeżeli się zważy, że to, co powinno być środkiem do celu, ogół stawia sobie za cel i jeszcze się tym chlubi! Są oni wszyscy chorzy i zwariowani, nie pracują, nie znają pługa, a znają tylko hazard. Czyż nie rozbijają się o własną głupotę? Czyż nie poświęcają dla niej wszystkiego? A gra ta to nie buta, nawet nie odwaga, a tylko lęk. I to jest ów błąd największy. Czy wiesz, czym jest gra hazardowa? Jest to lęk, lęk straszny, który pot z czoła wyciska. Wszyscy popełniają ten błąd, że nie chcą kroczyć w zgodzie z życiem, że chcą życie wyprzedzić i pędzą jak opętani. A gdy się zagalopują, wtedy już nie znajdują drogi wyjścia, wtedy następuje nieuchronne rozbicie! I potem rozpoczynają się skargi na życie, wybuchy wściekłości przeciwko życiu. Niektórzy może mają powód do skargi, liczniejsi jednak takiego powodu nie mają, atoli mimo wszystko nie wolno nikomu burzyć się przeciwko życiu. Życia nie powinno się osądzać surowo i nieubłaganie, a przeciwnie, powinno się odnosić do niego z uczuciem miłosierdzia i bronić go! Pomyśl tylko, z jakimiż partnerami życie zmuszone jest prowadzić swą grę!

Geissler oprzytomniał znowu i mówi:

— Nie mówmy o tym. — Jest widocznie zmęczony, ziewa. — Idziesz na dół? — zapytał.

— Tak.

— Nic pilnego. Jesteś mi dłużny jeszcze daleką wycieczkę w góry, pamiętasz? Tak, ja wszystko pamiętam. Pamiętam nawet, kiedy byłem półtorarocznym dzieciakiem: pewnego razu stałem, chwiejąc się na wszystkie strony, na przęśle gumiennym folwarku Garmo w Lom i wtedy uderzył mnie pewien specjalny zapach, który dziś jeszcze czuję. Ale nie mówmy o tym... Gdybyś nie miał z sobą bagażu, moglibyśmy pójść teraz w góry. Co masz w tym worku?

— Towary. Andresen pragnie je sprzedać.

— Tak, jestem więc człowiekiem, który wie, co czynić należy, ale który sam tego nie czyni — rzekł Geissler. — Należy rozumieć to dosłownie. Jestem mgłą. W najbliższych dniach odkupię zapewne górę, nie jest to wcale tak nieprawdopodobne. Ale w takim wypadku nie spojrzę w powietrze i nie powiem: „Kolej napowietrzna, Ameryka Południowa!”. Nie, to jest coś dla hazardowców. Ludzie tutejsi podejrzewają mnie, że trzymam z diabłem, ponieważ wiedziałem, kiedy nastąpi tu krach. We mnie nie ma jednak nic tajemniczego, cała sprawa przedstawia się bardzo prosto: nowe pokłady miedzi w Montanie! Jankesi to gracze sprytniejsi od nas, oni swą konkurencją w Ameryce Południowej pobiją nas zawsze. Nasze pokłady są zbyt ubogie. Syn mój jest błyskawicą, usłyszał, jak ptaszek o tym ćwierkał, dlatego zjawiłem się tu. Wyprzedziłem panów ze Szwecji tylko o kilka godzin, oto cała tajemnica.

Geissler znowu ziewa, przeciąga się, wstaje i oświadcza:

— Jeżeli zamierzasz iść na dół, to chodźmy.

Schodzą z góry razem, Sywert na przedzie, a w ślad za nim Geissler, zobojętniały nagle na wszystko i zmęczony...

Karawana zatrzymała się w pobliżu przystani, a wesoły Fredryk natrząsał się właśnie z Aronsena:

— Nie chcielibyście mi sprzedać trochę tytoniu?

— Ja ci dam tytoń! — krzyczy Aronsen.

Fredryk śmieje się i pociesza go:

— Nie smućcie się, panie Aronsen! My tylko towary te sprzedamy tu w waszej obecności, a potem zaraz się stąd wyniesiemy.

— Zamknij swoją brudną gębę! — wścieka się Aronsen.

— Ha, ha, ha, kto zaś widział tak się gniewać, panie Aronsen! Pan Aronsen powinien być zawsze spokojny niczym las w czasie pogody!

Geissler jest zmęczony, bardzo zmęczony, oczy kleją mu się gwałtownie mimo jasnego, wiosennego słońca.

— Sywert, bądź zdrów, kochany chłopaku! — odezwał się niespodziewanie. — Powiedz ojcu, że tym razem nie będę mógł przybyć na Sellanrå. Nie mam czasu. Ale powiedz mu, że kiedyś później przyjdę...

Aronsen spluwa za nim i powtarza zawzięcie:

— Zastrzelić by go trzeba!...

Przez trzy dni karawana wyprzedała wszystko za dobrą cenę.

Zrobiono naprawdę złoty interes. Mieszkańcy parafii mimo krachu mieli jeszcze bajecznie dużo pieniędzy i posiadali doskonałą wprawę w wydawaniu ich. Potrzebne im były nieodzowne ptaszki na drucikach, którymi ozdabiali swe komody, dalej piękne rozcinacze do papieru i wiele, wiele innych rzeczy. Aronsen szalał.

— W kramie moim znajdziecie znacznie więcej śliczności!

Aronsen znalazł się w położeniu nader kłopotliwym, chciał dozorować owych domokrążców, gdy tymczasem rozdzielili się na trzy partie; każdy poszedł swoją drogą. Aby przeprowadzić kontrolę nad wszystkimi, należało rozedrzeć się na trzy części, a tego Aronsen nie chciał. I tak najpierw opuścił Fredryka, który posiadał język najostrzejszy. Potem odczepił się od Sywerta, który na wszelkie jego zaczepki nie odezwał się słowem, a tylko sprzedawał i sprzedawał, i zgarniał pieniądze do kieszeni. Wobec tego Aronsen przyczepił się do swego byłego subiekta, Andresena, szkalując go wobec kupujących. Ale Andresen dawał sobie także z nim radę i również sprzedawał, sprzedawał i zgarniał pieniądze do kieszeni. Przeto Aronsen opuścił i jego i wrócił do domu. Domokrążcy pozbyli się dozoru.

Codziennie wieczorem schodzili się w umówionym miejscu, gdzie zdawali sobie nawzajem sprawę z przebytego dnia i dzielili między sobą niesprzedane towary. Andresen zaś siadał z pilnikiem w ręku i usuwał już to niemiecką markę1 fabryczną ze strzelby myśliwskiej, już to nazwiska Fabera z ołówków. Andresen był i jest zuchem.

Sywert jednak zawiódł. Nie dlatego, jakoby był leniuchem i sprzedawał mało towarów, ho, ho, on właśnie pozbył się ich najwięcej. Tak, sprzedał najwięcej, ale najmniej utargował pieniędzy.

— Za mało zachwalasz, za mało się targujesz — orzekł Andresen.

Nie, Sywert nie bawił się w długie mowy, zachwalania i targi, był chłopem pustkowia, był milczący i cierpliwy. Na co długie gadanie? Oprócz tego Sywert pragnął uporać się z tym wszystkim przed niedzielą, żeby wrócić prędzej do domu, ponieważ na Sellanrå dużo roboty.

— Jensyna go ciągnie — twierdzi Fredryk.

Fredrykowi zresztą spieszyło się również, w domu czekała go uprawa wiosenna, lecz mimo to ostatniego dnia nie może sobie odmówić przyjemności wstąpienia do Aronsena i poswarzenia się z nim.

— Powiem mu, żeby odkupił puste worki — rzekł.

Andresen i Sywert zaczekali na niego. Z kramu dochodziła ich uszu wesoła i krzykliwa rozmowa i wybuchający raz po raz śmiech Fredryka. Nagle Aronsen rozwarł drzwi szeroko, nakazując gościowi wynosić się „na zbity łeb”. Ho, ho, ale Fredryk był uparty, miał czas i gadał, gadał bez przerwy, aż w końcu zaofiarował Aronsenowi sprzedaż sześciu koni na biegunach.

Następnie karawana ruszyła w drogę powrotną. Trzej młodzieńcy tryskający młodością i zdrowiem. Wędrowali, śpiewając, a po krótkim wypoczynku w górach puścili się w dalszą wesołą wędrówkę. I stanąwszy w poniedziałek na Sellanrå, zastali Izaka przy siejbie2. Pogoda była w sam raz dla siewów: powietrze przesycone wilgocią, tu i ówdzie przedzierały się złote smugi słoneczne i nad całym pustkowiem zawisnął przecudny olbrzymi łuk tęczowy.

Młodzieńcy pożegnali się: — Z Bogiem! Z Bogiem!...

Tam kroczy Izak, kroczy przez pola i sieje, Izak, człowiek mocny, człowiek spiżowy. Ma na sobie przyodziewek własnej roboty, wełnę wziął z własnych owiec, a skórę na buty z własnych cieląt i krów. Według nabożnego zwyczaju kroczy przez pola z gołą głową i sieje; czub głowy ma łysy, poza tym jednak włos gęsty i długi otacza wieńcem jego skroń i oblicze. To jest Izak, margrabia.

Nie przestrzegał ścisłości dat, nie myślał o nich i po cóż mu o nich pamiętać? Wszakże papierów wartościowych nie posiadał. Krzyżyki w kalendarzu służyły jedynie do oznaczania dnia, kiedy która z krów miała się cielić. Wiedział natomiast, że do świętego Olafa na jesieni należało uładzić się ze sprzętem siana, oraz wiedział, kiedy na wiosnę odbywa się targ na bydło i że w trzy tygodnie potem niedźwiedź opuszcza swą norę. I wtedy siew musiał spocząć w glebie.

Izak to chłop pustkowia z krwi i kości, z krwi i kości rolnik. Zmartwychwstały z dawnych wieków, ukazujący przyszłość, człowiek z pierwszej epoki rolnictwa, człowiek znany wzdłuż i wszerz, w górach i dolinach, człowiek dziewięćsetletni, a przecież znowu człowiek dzisiejszy.

Nie, z owych pieniędzy otrzymanych za górę miedzianą nic mu już nie pozostało. Kopalnia zamknięta, przeto i dla innych przestało bić źródło dochodu. Ale jest pustkowie, które doprasza się i czeka na dalsze setki osadników. Wszakże rośnie tu i darzy się wszystko: ludzie i bydło, i owoce pól.

Izak sieje... Zachodzące słońce oświeca ziarno rzucane pracowitą, świętą dłonią w szerokim łuku i ziarno spada na glebę niby deszcz złoty. I oto przybliża się Sywert i bronuje, potem wałkuje i następnie ponownie bronuje. Las odwieczny i odwieczne góry stoją dokoła i przyglądają się zbożnej pracy. Wszystko jest tu potęgą i dostojnością, przyczyną i skutkiem, wielką celowością.

„Bim, bim, bam, bim!” — śpiewają dzwonki bydła na hali, słychać je coraz bliżej, bydło wraca do swej stajni. Piętnaście krów i czterdzieści pięć owiec i kóz. A tam oto dążą dziewczyny ze skopkami, dążą do stajni letniej na hali, na ramionach swych niosą nosidła z wiadrami. Trzy dziewczyny: Poldyna, Jensyna i mała Rebeka. Wszystkie trzy idą boso. Margrabina zaś, Inger, pozostała w domu i gotuje wieczerzę. Wysoka i okazała kroczy po domu niby westalka3 stojąca na straży domowego znicza. O tak, Inger wypłynęła niegdyś na pełne morze i była w mieście, lecz teraz jest znowu tu przy ognisku domowym. Świat jest wielki, wirują na nim punkciki i Inger tam wirowała. Wśród ludzi. była prawie niczym, punkcikiem...

A teraz nastał zmierzch, wieczór już...