IX

Czas mija, zima mija, nastaje wiosna. Izak miał znowu któregoś dnia ważną sprawę we wsi. Na zapytanie, jaka to sprawa, odpowiedział:

— Hm, nie wiem jeszcze dokładnie.

Ale mimo to ochędożył starannie wóz, umieścił na nim ławę i pojechał. I zabrał z sobą oczywiście duże zapasy prowiantów dla Elizeusza na Storborgu. O, dla Elizeusza było zawsze coś do zabrania z Sellanrå.

Jazda Izaka do wsi to zdarzenie obecnie całkiem niepowszednie; jeździł tam teraz rzadko kiedy — od czego miał Sywerta, który go w tym wyręczał? W pierwszych dwóch osiedlach ludzie stoją przed gammą i powiadają sobie:

— Patrzcie, dziś sam Izak jedzie, chciałbym wiedzieć, czemu on dziś jedzie.

Przejeżdża przez Måneland; przy oknie stoi Barbro z dzieckiem na ręku, a ujrzawszy go, myśli sobie: „Toż to Izak!”.

Wjeżdża na Storborg i przystaje:

— Prrr! Elizeusz w domu?

Elizeusz wychodzi naprzeciw. Owszem, jest w domu, nie wyjechał jeszcze, ale zamierza wyjechać; pragnie odbyć wycieczkę wiosenną do miast w południowej części kraju.

— Matka przysłała ci tam coś — oznajmił ojciec. — Nie wiem, co takiego, ale pewnikiem nic osobliwego.

Elizeusz zdejmuje z wozu naczynia różne i paczki, dziękuje i zapytuje:

— A nie masz jakiego listu do mnie lub coś podobnego?

— Ach, mam — odpowiada ojciec i szuka w kieszeniach. — To pewnie od Rebeki.

Elizeusz odbiera list. Czekał na niego; waży go w palcach — jest gruby i ciężki.

— Szkoda, żeś tak rychło przyjechał, o dwa dni za rychło. Ale gdybyś trochę zaczekał, mógłbyś zabrać ze sobą moją walizę.

Izak schodzi z wozu i przywiązuje konia do drzewa. Następnie idzie na pola. Subiekcik Andresen to rolnik niezgorszy na gruncie Elizeusza, Sywert wprawdzie pomagał mu końmi z Sellanrå, ale on i na własną rękę przeprowadził odwodnienie torfowisk i sprowadził chłopa do pomocy przy umocnieniu rowów kamieniami. W tym roku nie potrzeba było już kupować paszy, a w roku przyszłym będzie można i konia na Storborgu wyżywić. Tak, to wszystko Elizeusz zawdzięczał zamiłowaniu Andresena do rolnictwa.

Po niejakim czasie Elizeusz woła do ojca, że waliza spakowana. On sam także już gotów do jazdy: ma na sobie piękne, granatowe ubranie, na szyi ma biały kołnierzyk, na nogach kalosze, a w ręce elegancką laskę. Co prawda zmuszony będzie czekać na dole dwa dni na odjazd parowca pocztowego, ale to nic, może zaczekać we wsi — obojętnie przecież, gdzie czeka.

Odjeżdżają — ojciec i syn. Subiekt Andresen stoi przed drzwiami faktorii i życzy:

— Szczęśliwej podróży!

Ojciec pragnie wygody dla syna i dlatego pozostawia mu całą ławę, lecz Elizeusz nie godzi się na to i siada obok ojca. Przejeżdżają przez Bredablik i oto nagle przypomina sobie Elizeusz, że zapomniał czegoś.

— Prrr! Co takiego? — spytał ojciec.

O, zapomniał zabrać parasola, lecz nie chce się do tego przyznać, dlatego mówi:

— Nie ma co, jedźmy dalej!

— Czy nie lepiej zawrócić?

— Nie warto, jedźmy dalej!

Bądź co bądź, paskudna rzecz z takim zapominalstwem! Wszystkiemu winien ten przeklęty pośpiech. Teraz nie pozostaje Elizeuszowi nic innego, jak w Trondheim kupić nowy parasol. To nic, że będzie miał dwa parasole. Mimo wszystko jest zły na siebie, jest tak zły, że aż z wozu wyskoczył i idzie za nim.

Skutkiem tego niewiele mogą rozmawiać z sobą.

— Na długo wyjeżdżasz? — pyta ojciec.

— Na trzy do czterech tygodni.

Ojciec dziwi się, że ludzie nie pobłądzą w tak wielkich miastach, ale Elizeusz dowodzi, że przyzwyczaił się do wielkich miast i nigdy jeszcze nie zabłądził. Po chwili ojciec znów upiera się, że byłby to prawdziwy wstyd, gdyby on sam miał jechać na wozie:

— Teraz jedź ty, a ja pójdę.

Elizeusz jednak protestuje energicznie i przysiada się do ojca. Teraz pokrzepili się rzetelnie z zapasów ojca, a potem ruszyli w dalszą drogę.

Nareszcie przejeżdżają przez oba ostatnie osiedla, położone już w dolinie. Nietrudno się domyślić, że znajdują się w sąsiedztwie wsi: białe firanki u okien chałup, a na kalenicy strychu na siano sterczy małe drzewce ze sztandarem gwoli uczczenia Siedemnastego Maja1.

— Patrzcie, Izak jedzie! — powtarzają sobie mieszkańcy obu osiedli na widok przejeżdżających.

Elizeusz zdołał nareszcie oderwać myśli od swojej osoby i swoich spraw. Więc zapytał:

— Po co jedziesz dziś do wsi?

— Hm! właściwie po nic takiego — odpowiada ojciec.

Ale ostatecznie Elizeusz wyjeżdża, więc cóż by szkodziło, gdyby dowiedział się o planach ojca?

— Jadę po Jensynę, kowalównę — przyznał ojciec.

— I dlatego sam się trudzisz, czy nie mogłeś to posłać Sywerta?

Widzicie go, powiedział, co wiedział: Sywert miał jechać po Jensynę, skoro Jensyna już raz zadarła nosa i z Sellanrå odeszła?

Tak, ze sprzętem siana szło zeszłego roku bardzo powolnie. Inger wprawdzie starała się, jak mogła, Poldynka również się nie leniła, no i grabki konne mieli do pomocy. Siano atoli składało się przeważnie z ciężkiej tymotki i łąki leżały bardzo daleko od domu. Sellanrå to majątek obecnie olbrzymi, kobiety miały tam teraz co innego do roboty niż sprzęt siana: należało oprzątać cały ten niezliczony inwentarz, trzeba było przygotować na czas jedzenie, trzeba było wyrabiać masło i sery, należało pamiętać o praniu i wypiekaniu chleba, tak, matka i córka miały aż nadto dużo roboty. Drugiego takiego lata Izak nie chciał przeżyć, dlatego też postanowił, że sprowadzi Jensynę. Inger tym razem nie sprzeciwiała się zamiarowi Izaka, odzyskała dawny swój rozum i rzekła:

— Owszem, rób jak chcesz.

O, Inger ustatkowała się teraz znacznie, nie lada to rzecz wrócić znowu do rozumu. Inger nie potrzebowała już ukrywać swych żarów gorących, nie potrzebowała walczyć z ogniem namiętności, zima przyszła na nią i ostudziła ją; żarów wewnętrznych wystarczyło jej zaledwie na zaspokojenie potrzeb domowych. Zaczęła obecnie tyć i wyglądała ładnie i okazale. Szczególna rzecz, jak mało się postarzała; może to stąd pochodziło, że tak późno zakwitła. Bóg raczy wiedzieć, skąd to pochodzi — nic bowiem nie dzieje się z jednego tylko powodu, wszystko ma swój splot powodów! Co na przykład miała jej do zarzucenia kowalowa? Oszpecona twarz pozbawiła Inger wiosny życia, później przeniesiona została w atmosferę sztuczną, skutkiem czego ukradziono jej sześć lat z pełnego lata; ponieważ atoli posiadała krew gorącą, przeto nic dziwnego, że jesień jej obfitowała w dzikie pędy. Inger jest lepsza niż taka kowalowa; jest wprawdzie krzyneczkę uszkodzona, ale z tym wszystkim jest dobra, jest dzielna...

Ojciec i syn jadą dalej, aż przed gospodę Bredego Olsena, tam zatrzymują się i wprowadzają konia do szopy. Wieczór już, przeto weszli do chałupy.

Brede Olsen wydzierżawił chałupę tę od kupca; jest to właściwie oficyna2, w której urządzono dwie izby i dwie komory. Znośnie tu, położenie korzystne; schodzą się tu liczni goście na kawę ze wsi i z okolicy, zwłaszcza tacy, którzy wybierają się w podróż parowcem.

Brede, zdaje się, raz przynajmniej miał szczęście; znalazł się nareszcie na odpowiednim dla siebie miejscu, co zawdzięczał wyłącznie swej żonie. Bredowa wpadła na tę kapitalną myśl ongi, gdy podczas licytacji na Bredabliku sprzedawała kawę. I odkąd powrócili do wsi, wiedzie im się nieźle; Bredowa z godnością sprzedaje kawę i przyjmuje na nocleg wszystkich, którzy są bez dachu nad głową. Wszyscy ją chwalą, podróżni także. Oczywiście ma pomocnicę, jest nią córka jej, Kasia, dziewczyna już dorosła, dzielna i zwinna. Jest to co prawda tylko kwestia niedalekiej przyszłości, że Kasia z domu rodzicielskiego wyfrunie w szeroki świat. Tymczasem jednak jest w kawiarni ruch, są obroty, a to rzecz najważniejsza. Początek był świetny i mogłoby być jeszcze lepiej, gdyby kupiec zaopatrzył się dostatecznie w precelki i ciastka; ludziska zebrali się w gospodzie, aby święcić dzień Siedemnastego Maja i na próżno wołali o placek do kawy! I wtedy dopiero kupiec nauczył się pamiętać o uroczystościach wsi.

Brede i cała rodzina utrzymywali się z tego, jak się dało. Ho, wiele ich obiadów składało się nie z czego innego jak kawy i pozostałych resztek placka. Ale i przy takim pożywieniu dusza i ciało trzymały się kupy, a dzieci miały przynajmniej wygląd delikatniejszy. „Nie wszyscy mogą sobie pozwolić na placek do kawy” — zwykli byli powtarzać ludzie wsiowi. Widać, że dobrze im się wiedzie, skoro i psa mają, który szwenda się wśród gości, chwyta, co ze stołu spadnie, i tyje. Taki gruby psiak to też reklama dla gospody!

Brede Olsen jest tu gospodarzem, ale oprócz tego ma różne zajęcia poboczne. Był znowu woźnym u sołtysa i miał dużo roboty. Ale minionej jesieni córka jego, Barbro, pokłóciła się z panią sołtysową o głupstwo, o wesz, i od tego czasu niechętnie go u siebie widzą. Lecz Brede niewiele na tym stracił, on ma innych państwa, którzy na przekór pani sołtysowej odwiedzają go i dają mu zajęcie — jest woźnicą u doktora, pani pastorowa przyzywa go do bicia świń, więc w ogóle ma dużo pracy.

Niekiedy co prawda i teraz jeszcze głód kucharzuje w rodzinie Bredego i nie wszyscy są takimi tłuściochami jak pies. Brede jednak, dzięki Bogu, umie się zawsze pocieszyć:

— Dzieci są co dzień większe — powiedział — prawda i to, że nowe wciąż przybywają. Te, które wyrosły, poszły w świat i same już na siebie zarabiają, i od czasu do czasu przysyłają coś niecoś.

Barbro wyszła za mąż na Måneland, a Helga ma zajęcie przy połowie śledzi. Dają one rodzicom i prowianty, i pieniądze, jak się zdarzy, a Kasia usługująca gościom w gospodzie dała raz ojcu nawet całą pięciokoronówkę.

— Ho, Kasia to szczere złoto! — zachwycał się Brede i nie dochodził tego wcale, od kogo i za co otrzymała owe pieniądze. Tak, dzieci powinny zawsze pamiętać o swych rodzicach!

— A, to dopiero rzadka wizyta! – zawołał Brede, wprowadzając Izaka i Elizeusza do izby. — Ale co ja widzę, chyba ty, Izaku, nie masz zamiaru wyjeżdżać!

— Nie, mam jeno do kowala pewną sprawę.

— Aha, zapewne więc Elizeusz puszcza się znów na wojaż po miastach!

Elizeusz przyzwyczaił się do życia hotelowego, przeto jest tu jak u siebie w domu, zawiesza płaszcz i laskę i żąda kawy. Ojciec ma w plecaku coś do przekąszenia. Kasia przynosi kawę.

— Nie, od was nie biorę ani grosza — oznajmił Brede. — Tyle razy już ugościliście mnie na Sellanrå, a oprócz tego mam długi u Elizeusza. Kasiu, żebyś nie wzięła ani öre!

Elizeusz jednak płaci, wyciąga sakiewkę i płaci, i dodaje jeszcze dwadzieścia öre napiwku.

— Cicho być i brać, kiedy płacę!

Izak idzie do kowala, a Elizeusz zostaje.

Z Kasią tyle tylko rozmawia, ile potrzeba, nie więcej, chętniej natomiast rozmawia z jej ojcem. Tak, Elizeusz nie jest łasy na dziewczęta, raz się na nich zawiódł, przeto teraz trzyma się od nich z daleka. A kto wie, może właściwie ów prawdziwy impet miłosny nie odezwał się w nim nigdy. Osobliwy to mężczyzna na pustkowiu, pan posiadający delikatne ręce pisarczyka i niczym kobieta rozmiłowany w strojach i parasolu, i laseczce, i w kaloszach. Odepchnięty, przeinaczony, całkiem dziwny, stary kawaler. Ust jego nie zdobi nawet wąs rzetelny. Niegdyś może nie brakło w nim gruntu dobrego i dobrego wyposażenia od natury, ale przeflancowany w warunki sztuczne spaczył się i wykoleił. I oto dziś jest taki, jaki jest: układny i beznamiętny, trochę słabowity i trochę bierny, i schodzi coraz więcej i więcej na bezdroża. Miałby prawo zazdrościć każdemu chłopu na pustkowiu z osobna, ale nawet do tego nie jest zdolny.

Kasia lubi z gośćmi żartować, dlatego też naciąga Elizeusza, że jedzie zapewne znowu na południe do swej kochanki?

— Mam inne sprawy na głowie — odparł Elizeusz. — Muszę nawiązać poważniejsze stosunki handlowe.

— Kasiu, uważaj, kogo masz przed sobą. Pan Elizeusz to nie byle kto, nie trzeba się tak narzucać — upomina ją ojciec.

Ho, Brede Olsen jest wobec Elizeusza uprzedzająco grzeczny, wręcz uniżony. Ma on swoje słuszne do tego powody, ma długi na Storborgu, czyli że stoi tu wobec swego wierzyciela. A Elizeusz? Ho, on lubi takie objawy uniżoności i odpłaca się za to dobrocią i łaskawością.

— Wyobraź sobie, mój ty dobrodzieju — nazywa Bredego dobrodziejem i przybiera przy tym odpowiednią pozę. Opowiada o zapomnianym parasolu. — Wyobraź sobie dobrodzieju, gdyśmy przejeżdżali przez Bredablik, przypomniałem sobie o parasolu...

— Dziś wypijecie sobie zapewne u waszego przyjaciela, kupca, szklaneczkę toddy? — spytał Brede.

— Tak, gdybym był sam! Ale przecie jestem z ojcem.

Brede odpowiada:

— Pojutrze spodziewam się pewnego gościa, który wraca do Ameryki.

— W odwiedziny przyjechał?

— Owszem. Pochodzi z sąsiedztwa. Długie lata bawił za oceanem, a ostatniej zimy przyjechał tu w strony rodzinne. Walizę jego przywieźli dziś właśnie, ho, co to za waliza, olbrzym, nie waliza!

— Ja także myślałem już o wyjeździe do Ameryki — wyznaje Elizeusz całkiem szczerze.

— Wy? — krzyknął Brede. — Przecie wam to niepotrzebne.

— Przypuszczam, że nie pozostałbym tam na wieki. Ale tyle już podróżowałem po kraju, że raz przynajmniej chciałbym wyruszyć trochę dalej.

— Zapewne. A przy tym w Ameryce zarobić można furę pieniędzy. Weźmy na przykład owego gościa, o którym wspominałem. U siebie we wsi fundował wszystkie zabawy gwiazdkowe, płacił za wszystko z własnej kieszeni. A kiedy przyszedł do mnie, rzekł zaraz na wstępie: „Podaj mi cały kociołek kawy i wszystek placek, jaki masz w domu!”. Tak, tak powiedział. Czy chcecie zobaczyć jego walizę?

Wyszli na ganek i przyglądali się kufrowi. Siódmy cud świata, z wszystkich stron błyszczały okucia metalowe, trzy zatrzaski, a nadto spory zamek.

— Złodziej nie dobierze się do takiego kufra — objaśniał Brede w taki sposób, jakby próbował już dobrać się do niego.

Wrócił do izby, lecz Elizeusz dziwnie jakoś zamilkł. Ów gość z Ameryki zadał mu klina; występował on w podróży jakby najwyższy jakiś dostojnik i imponował światu i ludziom, i Bredemu. Elizeusz zażądał więcej kawy i usiłował również grać rolę bogacza, kazał sobie podać placka, który dużymi kawałkami rzucał psu. Ach, mimo wszystko czuł się mały i zdruzgotany. Czymże była jego walizka w porównaniu z owym cudem amerykańskim? Poczekajcie — i on kupi sobie kufer wspaniały, niech no zajedzie do miasta!

Jedna myśl zrodziła myśl inną! Przerwał rozmowę z Bredem i udał się do szopy, gdzie stał koń ojca. Tam rozerwał kopertę, aby się przekonać, ile zawierała pieniędzy. Często otrzymywał takie listy i zawsze znalazł w nich jakiś banknocik. Ale cóż to? Duży szary papier, zamalowany w całości przez najmłodszą siostrzyczkę, a przy tym liścik od matki. Poza tym nic więcej. Najmniejszego śladu pieniędzy!

Matka tłumaczyła, dlaczego nie załącza tym razem pieniędzy. Z całego bogactwa, uzyskanego niegdyś za górę miedzianą, pozostało już niewiele. Zużyto je na kupno Storborgu i towarów dla faktorii oraz na rozliczne podróże Elizeusza. Tym razem będzie musiał wystarać się o pieniądze skądinąd, ponieważ pozostałą resztkę trzeba zachować dla Sywerta, Poldynki i Rebeki. Serdeczne pozdrowienia i szczęśliwej podróży!

Ani śladu pieniędzy!

Elizeusz był goły, ponieważ w kasie znalazł niewiele. Ach, jakże był głupi, wyrównując niedawno różne rachunki dostawców. Mogli zaczekać. Drugie głupstwo palnął, oczywiście, kiedy wybierał się w podróż, nie zajrzawszy uprzednio do listu. Byłby zaoszczędził sobie jazdy do wsi z tą nędzną walizką. Teraz siedzi...

Ojciec powrócił od kowala z miną zadowoloną! Jensyna jedzie z nim jutro. Tak, Jensyna nie była żadną miarą kozłem upartym, od razu zrozumiała, że na Sellanrå potrzebna pomoc na lato, i zgodziła się chętnie. Z Jensyną więc sprawa załatwiona.

Podczas opowiadania ojca Elizeusz rozmyśla o własnej biedzie. Pokazuje ojcu kufer Amerykanina i mówi:

— Jakżebym się cieszył, gdybym w tej chwili znajdował się tam, skąd kufer ten przywieziono!

— Tak, to nie byłoby najgorsze — odparł ojciec...

Następnego dnia ojciec przygotowuje się do drogi powrotnej; zjadł śniadanie, zaprzęga i zajeżdża przed dom kowala, aby zabrać Jensynę i jej skrzynkę. Elizeusz spogląda za nim długo, dopóki nie zniknęli w lesie, potem płaci w gospodzie za nocleg i daje znowu napiwek.

— Niech moja walizka pozostanie tu aż do mego powrotu — rzekł do Kasi i poszedł.

Dokądże idzie Elizeusz? Jedna tylko jest miejscowość, do której może śmiało podążyć — Storborg. Wziął więc nogi za pas, aby być możliwie najbliżej ojca i Jensyny, a jednocześnie trzymał się zarośli, aby go nie zobaczyli. Idzie i idzie, i teraz naprawdę zaczyna zazdrościć chłopom na pustkowiu.

Szkoda Elizeusza, życie obeszło się z nim po macoszemu.

Czyż nie posiada faktorii na Storborgu? Owszem, ale na co się zda, za wiele podróżuje w celach handlowych, a podróże kosztują, zwłaszcza, jeżeli się nie oszczędza. „Nie trzeba być małostkowym!” — powtarzał Elizeusz i dawał stale dwadzieścia öre napiwku, kiedy wystarczyło dać dziesięć. Tak rozrzutnego pana, rzecz prosta, faktoria nie może utrzymać, potrzeba więc zapomogi od rodziców. Obecnie sprzątają na Storborgu ziemniaki, siano i żyto, ale omastę na chleb musi dostarczać Sellanrå. Czy tylko na tym się kończy? Sywert musi zwozić za darmo wszelkie przesyłki z przystani. Matka musi wyłudzać od ojca pieniądze na wszelkie jego podróże. Czy to wszystko? Ho, jeszcze nie, i to właśnie jest najgorsze!

Elizeusz prowadzi swój handel jak głuptas. Schlebia mu to, gdy przychodzą do niego po towary ludzie z dołu, ze wsi, schlebia mu to do tego stopnia, że daje im na kredyt. I gdy tylko rozeszła się o tym wieść, biegną do niego coraz liczniej i liczniej i wszyscy kupują na kredyt. Skład jego opróżnia się z towarów i znowu zapełnia. A towary kosztują pieniądze. Kto zapłaci? — Ojciec!

Początkowo matka była mu troskliwą orędowniczką: Elizeusz to najmędrsza głowa w rodzinie, trzeba mu uczciwie dopomóc.

— Pomyśl jeno, jak tanio kupiłeś dla niego Storborg i jak on świetnie oszacował, ile za Storborg można zapłacić!

A gdy ojciec przy jakieś sposobności zauważył, że cały handel Elizeusza zamienia się powoli w kosztowną zabawkę, wtedy matka odparła:

— Co to znowu za gadanie?!

Tak, matka sama przecież była w wielkim świecie i podróżowała, dlatego miała wyrozumienie dla Elizeusza. Prawda, że zbyt wiele kredytował biedakom; ale wszakże nie czynił tego ze złośliwości, aby rodziców zrujnować, nie, on czynił to, idąc za popędem szlachetnego serca, aby dopomóc biednym.

Tak, matka rozumiała Elizeusza doskonale.

Ale ojciec, który nie bardzo się w tym wyznawał, otworzył jej któregoś dnia oczy i uszy i powiedział:

— Patrz, oto reszta pieniędzy za górę miedzianą!

— Ano widzę — odrzekła. — A gdzie się podziały wszystkie te pieniądze?

— Wszystko otrzymał Elizeusz!

Wówczas załamała ręce i rzekła stanowczo:

— W takim razie niech sobie odtąd sam radzi!

Biedny Elizeusz, do cna roztargniony i spaczony. Powinien był trzymać się roli, byłby przynajmniej czymś. A tak co? Jest panem umiejącym pisać litery, ale pozbawionym ducha przedsiębiorczego i głębi. I urwipołciem także nie jest ani zakochanym, ani ambitnym, właściwie jest niczym, jest zerem, nawet wielkim złoczyńcą nie jest.

Poczciwy inżynier powiatowy zwabił go swego czasu do miasta, aby zrobić z niego coś. Zamiast tego odcięto chłopaka od korzenia i dlatego zwiądł. Wszystko, do czego się teraz zabiera, nosi na sobie ślady tego uwiądu...

Elizeusz idzie i idzie. Ojciec przejechał obok faktorii, nie zatrzymawszy się. Elizeusz nadkłada drogi i omija Storborg z daleka; nic go tam nie ciągnie. Ojciec zajechał na Sellanrå późnym wieczorem, Elizeusz idzie tuż za nimi. Widzi, jak Sywert wybiega na podwórze i jak zdziwione oczy robi na widok Jensyny; podali sobie ręce i uśmiechają się do siebie. Potem chwyta konie za cugle i prowadzi do stajni.

Teraz i Elizeusz wylazł z ukrycia, on, chluba rodziny, wyłazi z ukrycia. Nie idzie, a skrada się, chyłkiem dociera do stajni i tam zastaje Sywerta.

— To ja — rzekł.

— Co, ty także tu? — krzyknął Sywert i znowu się dziwi.

Bracia rozmawiają z sobą szeptem, idzie mianowicie o to, czy Sywert zdoła nakłonić matkę, aby dała mu pieniędzy na podróż, w czym widzi jedyny ratunek.

Elizeusz ma dosyć wszystkiego, dotychczasowe życie wychodzi mu gardłem. Nieraz już o tym myślał i dzisiejszej nocy stanie się to, co się stać musi: pojedzie do Ameryki, i to dzisiejszej jeszcze nocy.

— Do Ameryki? — spytał głośno Sywert.

— Pst! Często nad tym rozmyślałem, teraz musisz namówić matkę, żeby dała pieniędzy... Dłużej już nie wytrzymam... Nieraz o tym myślałem.

— Do Ameryki! — szepce Sywert. — Nie, nie wolno ci jechać.

— Muszę! Zaraz stąd odejdę, aby zdążyć na parowiec.

— Ale zanim odejdziesz, musisz się najeść.

— Nie jestem głodny.

— Nie prześpisz się trochę?

— Nie.

Sywert stara się brata powstrzymać, Elizeusz jednak jest stanowczy, po raz pierwszy w życiu stanowczy. Sywert jest do cna oszołomiony, najpierw, gdy ujrzał Jensynę, działy się z nim dziwne rzeczy, obecnie zaś Elizeusz chce opuścić na zawsze pustkowie, co poniekąd równa się jego śmierci.

— A co się stanie ze Storborgiem? — spytał.

— Może zostać przy Andresenie.

— Przy Andresenie? Jak to rozumiesz?

— Czyż nie dostanie on Poldynki?

— Tego nie wiem. A zresztą możliwe...

Sywert mniema, że byłoby najlepiej, gdyby Elizeusz rozmówił się z ojcem w cztery oczy, ale Elizeusz nie godzi się na to. On nigdy nie stawiał się wprost i zawsze potrzebował pośrednictwa. Brakło mu odwagi.

— Znasz matkę — zauważył Sywert. — Z nią daleko nie zajdziesz, zacznie płakać i lamentować, dlatego też nie powinna się o tym dowiedzieć.

— Tak — przyznaje Elizeusz — ona nie powinna się o tym dowiedzieć.

Sywert udał się do izby, siedzi tam wieczność całą i wraca nareszcie. Ma pieniądze, dużo pieniędzy.

— Popatrz, to jest wszystko, co posiada. Jak myślisz, wystarczy? Przelicz, bo ojciec pieniędzy nie liczył.

— Co mówił ojciec?

— Nic takiego. Zaczekaj trochę, zabiorę się i pójdę z tobą.

— Nie, idź spać.

— Aha. To ty może boisz się ciemnej stajni? — próbował Sywert żartować.

Sywert pospieszył się. Nie trwało długo, jak powrócił ubrany do drogi i z plecakiem ojca pełnym żywności. W chwili jednak, gdy wychodzą z obejścia, staje przed nimi nagle ojciec:

— Co ja słyszę, chcesz jechać tak daleko? — przemówił pierwszy.

— Tak — odrzekł Elizeusz — ale ja wrócę.

— No, nie zatrzymuję — bąknął stary pod nosem i odwrócił się. — Szczęśliwej drogi! — mówi dziwnie zdławionym głosem i wchodzi do chaty.

Bracia wędrują obok siebie, a po pewnym czasie siadają przy drodze i jedzą. Elizeusz jest głodny, przeto je, je i nasycić się nie może. Najcudniejsza dziś noc wiosenna, głuszce tokują na wszystkich wzgórzach, a swojskie te odgłosy zatrważają na chwilę emigranta.

— Ładna dziś pogoda — rzekł. — Teraz jednak wróć się.

— Tak — odpowiada Sywert i idzie dalej.

Minęli Storborg i Bredablik minęli, a w ślad za nimi idzie zewsząd granie głuszców, nie jest to miejska muzyka trąbek, o nie, lecz jest to granie dziwnie szaleńcze, szalone pierwszą radością życia, jest to zapowiedź wiosny. Nagle z wysoczyzny jakiegoś drzewa dochodzi ich głos pierwszego śpiewaka leśnego, śpiew jego budzi inne i niebawem rozbrzmiewa dokoła już nie śpiew ptactwa, ale wielka, potężna pieśń pochwalna. Emigrant czuje, jak w nim wzbiera coś w rodzaju tęsknoty za domem, jakaś bezsilność i nieporadność... Nie, nie! On musi jechać do Ameryki, nie każdy jest tak powołany do tej podróży jak on!

— Teraz jednak wracaj już do domu — odezwał się Elizeusz.

— Tak — odparł Sywert — skoro tak ci na tym zależy...

Siadają na skraju lasu i widzą u swych stóp rozłożoną wieś: dom kupca, przystań, gospodę Bredego. Na parowcu pocztowym wielki ruch, ludzie biegają w tę i tamtą stronę i przygotowują się do odjazdu.

— Czas na mnie — przemówił Elizeusz i wstał.

— Szkoda, że wyjeżdżasz tak daleko — powiedział Sywert.

— Zobaczysz, że wrócę — odparł Elizeusz. — I wtedy wrócę z dużym kufrem amerykańskim!

Podczas pożegnania Sywert wcisnął bratu do ręki jakiś mały przedmiocik, coś, co było starannie zawinięte w jedwabny papier.

— Co to takiego? — spytał Elizeusz.

— A pisz często! — mówi Sywert i odchodzi.

Elizeusz rozwija papierek i przygląda się uważnie: jest to moneta, dwadzieścia koron w złocie!

— Nie, na co mi to dajesz? Zatrzymaj sobie! — krzyknął za bratem.

Ale Sywert idzie dalej. Idzie jeszcze chwilę, ale potem wraca i siada znowu na skraju lasu. Dokoła parowca wzmaga się ruch, widzi, jak ludzie wchodzą na pokład, a między nimi widzi i brata. Tam oto Elizeusz jedzie do Ameryki.

Pojechał i przepadł na zawsze. Nie wrócił już nigdy.