IV

Sianokosy ukończone, mijały dni i tygodnie, a Oliny jak nie widać, tak nie widać.

Izak miał już pola uprawione, przygotował dwie kosy i dwoje grabi do sianobrania, przygotował wóz do zwózki siana, przygotował płozy i to wszystko, co potrzebne do sań drewnianych na zimę. Nie próżnował. Przymocował nawet do ściany izdebnej dwie police1, na których można było układać najróżniejsze przedmioty, a więc kupiony nareszcie kalendarz2, więc mątewki i czerpaki, i miski. Inger oświadczyła, że police bardzo się przydadzą.

Inger była w ogóle ze wszystkiego zadowolona. Patrzajcie, Złotoroga już nie bryka, nie ucieka, ustatkowała się do cna i pasie się w borze w przykładnej zgodzie z cielęciem i byczkiem. Patrzajcie, kozy darzyły się tak, że ciężkie swe wymiona wlokły prawie po ziemi. Z granatowego perkaliku uszyła Inger dla dziecka długą sukienkę i czapeczkę; była to sukienka do chrztu, ale jaka, śliczności nieustające! A dziecko leżało ciche jak trusia i coraz ciekawiej rozglądało się po świecie. Był to już łebski chłopak i Izak nie srożył się już na to, by dać mu na imię Elizeusz, niech tam! Sukienka miała powłokę na kilka łokci3 i za każdy łokieć płacić musiała Inger ze swych pieniędzy, ale nic to, chłopak był pierworodny.

— Teraz też pewnie pomyślisz o swych perłach — zauważył Izak.

O, Inger myślała już o perłach, nie na darmo przecież była matką. Na szyję chłopaka były za ciasne, więc ozdobi nimi przód czapeczki, tak będzie ładnie.

A Oliny jak nie widać, tak nie widać.

Gdyby nie inwentarz, mogliby pójść i po trzech, czterech dniach wrócić z dzieckiem ochrzczonym. I gdyby nie sprawa ślubu, Inger mogłaby sama udać się w drogę.

— Nie można by ślubu odłożyć na inny czas? — zapytał Izak.

Ale Inger odparła:

— Potrwa jeszcze z dziesięć do dwunastu lat, zanim Elizuś będzie mógł pozostać bez opieki i krowę i kozy doić.

Więc Izak musiał się wziąć na rozum. Prawdę mówiąc, cała ta sprawa była od samego początku trochę nie w porządku, ślub był właściwie tak samo konieczny jak chrzciny. I oto zapowiadała się susza, taka prawdziwa, brzydka susza; jeżeli nie przyjdzie trochę deszczu, wypali się cały plon. Trudno, wszystko w ręku Boga. Izak zabierał się w drogę do wsi, aby wyszukać kogoś na zastępstwo. Znowu więc kilka mil drogi.

Wszelkie te udręki jedynie z powodu ślubu i chrztu! Tak, dużo małych i wielkich kłopotów mają ludzie wsi.

Nareszcie zjawiła się i Olina...

Więc ślub wzięty i Elizeuszek ochrzczony. Wszystko było w najlepszym porządku, nawet akt ślubu odbyli przed aktem chrztu, żeby dziecko było ślubne. Ale susza trwała, wypaliły się pólka żytnie, wypalały się łąki i czemu to? Wszystko w ręku Boga! Izak kosił łąki, ale trawa była licha, mimo że ją na wiosnę zamierzwił. Kosił i kosił także i na dalej położonych halach, niestrudzenie kosił i zwoził siano z wszystkich stron, przecież miał konia i liczny inwentarz. W połowie lipca jednak musiał skosić i żyto, żyto na zieloną paszę, do czego innego nie było przydatne. Tak tedy cała nadzieja jeszcze tylko w ziemniakach.

Ziemniaki? Czy to naprawdę tylko zbytkowna roślina zamorska, bez której można się obyć? O, ziemniaki to roślina niezrównana, susza czy deszcze, ona rośnie. Na przekór pogodzie. Wytrzymuje dużo, opłaca się pięciokrotnie, byleby człowiek jako tako nią się zaopiekował. Patrzajcie, ziemniak nie posiada krwi winogron, ale posiada mięso kasztana, można go upiec i ugotować, i w ogóle użyć do wszystkiego. Człowiek może odczuwać brak chleba, gdy jednak ma ziemniaki, ma pożywienie. Ziemniaki można upiec w popiele i wieczerza gotowa, można je ugotować w wodzie i jest śniadanie. Mało potrzeba do nich dodatków. Wystarczy miska mleka, śledź wystarczy. Bogacze dobierają masła, biedota zadowala się szczyptą soli. Izak spożywał je jako potrawę odświętną z odrobiną śmietany z mleka Złotorogiej. Te ziemniaki pogardzane, a przecież błogosławione...

Ale z ziemniakami mogło być też niedobrze.

Izak co chwila spozierał ku niebu... Błękit nieba czysty, niezachmurzony. Niektórego wieczora zanosiło się na deszcz. Wtedy Izak wchodził do izby i mówił:

— Jestem ciekaw, czy dziś się rozpada!

Ale mija kilka godzin — i nic, rozprysły się wielkie nadzieje.

Susza trwała już siedem tygodni, upały coraz większe. Ziemniaki kwitły w tym czasie w całej pełni, kwitły niezwykle wprost i cudownie. Pola wyglądały z dala niby puchem śniegowym pokryte. Jak to się skończy? Kalendarz nie daje żadnych co do tego wiadomości, w ogóle dzisiejsze kalendarze są psa warte, dawniej bywały o wiele lepsze. Dziś znowu nadciągają chmury, więc Izak zwraca się do Inger:

— Łaska boża, dzisiejszej nocy dostaniemy deszcz!

— Czy się na to zanosi?

— Ano i szkapa gryzie uździenicę4.

Inger spogląda przez okno i powiada:

— Ano, zobaczymy!

Spadło kilka kropel. Mijały godziny, poszli spać oboje, a gdy w nocy Izak, zbudziwszy się, wyszedł na dwór, niebo było rozpogodzone.

— Hej, mocny Boże! — westchnął Izak.

— Za to wyschną twoje ostatnie liście — pocieszała Inger na swój sposób.

A jakże, Izak zgromadził także sporo najprzedniejszego liścia. Była to cenna pasza, obchodził się z nią jak z sianem i nakrył ją w lesie korą brzozową. Niewiele liści tam jeszcze pozostało, przeto odpowiedział do głębi stroskany i zobojętniały:

— Niech tam wyschną i tak ich sprzątać nie będę.

— Bajesz — odparła Inger.

Nazajutrz liści nie sprzątnął, powiedział, więc nie sprzątnął. Niech sobie leży do diaska i niech zmoknie! Niech tam!

Z żałości wielkiej zdrętwiały siedział na progu domu i obojętnym zgoła okiem wodził po swej posiadłości. Oto rozciągały się tam pola ziemniaczane, kwitły po prostu bujnie i więdły. Co wobec tego znaczy pozostała tam kupka liści! Niech leży, niech się spali! O, ale Izak, kto go tam wie, w prostocie swego ducha żywił może jakąś ukrytą, chytrą myśl, może postępował tak z wyrachowania, próbując sprowokować niebo teraz przy zmianie miesiąca.

Wieczorem znowu się zachmurzyło.

— Powinieneś był liście sprzątnąć — zauważyła Inger.

— Czemu? — zapytał Izak, udając, że nie rozumie, o co chodzi.

— Tak, tak, niby to nie wiesz, że może dziś przyjść deszcz.

— Toć widzisz, że w tym roku deszczu wcale nie będzie...

Ale właśnie tej nocy zdawało się, że szyby poczerniały i że coś po nich trzaska i pluska.

Inger zbudziła się i rzekła:

— Pada, patrz jeno na okna!

Izak uśmiechnął się lekceważąco i odparł:

— Pada? Co ty pleciesz? Przecie to nie deszcz.

— Ach, nie udawaj!

Izak udawał, nie inaczej. Siebie samego okłamywał. Deszcz bowiem lał jak z cebra, lecz ustał, gdy liście Izaka rzetelnie już przemokły. Niebo wypogodziło się znowu.

— A co, nie mówiłem, że nie będzie deszczu? — powtarzał Izak z zawziętością doprawdy grzeszną.

Ziemniakom ulewa ta niewiele pomogła. Dni mijały, niebo pozostało czyste. Wtedy zabrał się Izak do budowy swych sani. Oddał się tej pracy całą duszą. Upokorzył się w swym sercu i heblował cierpliwie płozy i dyszle. — Hej, mocny Boże! — Dzień mijał za dniem, dziecko rozwijało się, Inger wyrabiała masło i ser, hej, przecież nie było znowu tak rozpaczliwie, jeden nieurodzaj nie złamie dzielnych mieszkańców pustkowia. A zresztą, gdy minęło dziewięć tygodni, spadło z nieba prawdziwe złoto, padało bez przerwy dzień cały i całą noc, przez szesnaście godzin lało strumieniami, prawdziwe oberwanie chmur. Przed dwoma tygodniami byłby Izak na pewno orzekł: „Za późno!”, dziś jednak oświadczył:

— Hej, zobaczysz, jak ten deszcz wygoi nasze grule5.

— O tak — powiedziała Inger z otuchą — wszystko będzie dobrze.

Od tego dnia miało się ku lepszemu. Deszcz padał codziennie, trawa zazieleniła się na nowo jakby zaczarowana, ziemniaki kwitły, a jakże, więcej niż poprzednio, a na łąkach rosły duże, zielone jagody. I było właściwie tak, jak miało być. Co jednak działo się pod krzami6, nie wiadomo; można było zajrzeć, ale Izakowi brakło odwagi. I oto któregoś dnia Inger poszła na pole, odgrzebała jeden kierz i znalazła dwanaście małych ziemniaków. — O, ta Inger, ona swą wargą zajęczą wciąż tylko pocieszać musi i dodawać otuchy! A jaki przy tym miała głos okropny, był to raczej syk-świst otwartego nieco wentylu parowego, ale jej słowa pociechy były na pustkowiu dobrodziejstwem. Była także pogodna i wesoła.

— Mógłbyś też zrobić kiedy drugie łóżko — rzekła do Izaka.

— Hm.

— Tak, ale to nic gwałtownego — dodała.

Zabrali się do wybiórki ziemniaków i uporali się z tym, jak kazał zwyczaj, na świętego Michała7. Był to rok nie najgorszy i nie najlepszy, właściwie dobry; okazało się znowu, że ziemniaki wytrzymują wiele na przekór wszelkiej pogodzie. Inna rzecz, gdy zaczęli liczyć dokładniej, to rok ten nie należał do dobrych ani nawet średnio dobrych, ale trudno było w tym roku tak dokładnie liczyć. Jakiś Lapończyk zatrzymał się pewnego dnia w swej wędrówce i dziwował się, że tak dużo sprzątnęli na pustkowiu ziemniaków:

— Po wsiach jest o wiele gorzej — powiedział.

Pozostało jeszcze kilka tygodni, Izak spieszył się z orką, aby skończyć, zanim nastaną mrozy. Bydełko pasło się na łąkach i ściernisku, i na brzegu lasu. Napawał się bliskością tych stworzeń i pobrzękiem ich kołatek. Wprawdzie odrywały go często od roboty, to byczek uderzał z pasją w kupki zebranego listowia, rozrzucając je dokoła, to znowu kozy się rozpierzchły, psociły to tu, to tam, właziły nawet na dach gammy.

Ot, zwykłe kłopoty, małe i duże kłopoty!

Któregoś dnia usłyszał Izak głośny krzyk. Inger, stojąc z dzieckiem na ręku, wskazywała na byczka i małą Srebrnorogą: awantura miłosna. Izak odrzuca motykę i biegnie co tchu, ale już za późno, stało się.

— A to ciota, rychło zaczyna, dopiero ma rok, pół roku za rychło, taka ciota, taka smarkula! — Izak pędzi ją do obory, ale pewnikiem już za późno.

— Ano — uspokaja Inger — może i dobrze się stało, bo inaczej obie byłyby na jesieni cielne.

Ach, ta Inger, nie grzeszyła ona zbytnim rozumem, ale może jednak wiedziała, co czyni, wypuszczając nazajutrz Srebrnorogą wspólnie z byczkiem.

Nastała zima. Inger gręplowała8 wełnę i przędła. Izak na swych saniach zwoził do doliny sągi, olbrzymie ładunki wyschłego drewna. Spłacił wszystkie długi: koń i wóz, pług i brona, wszystko to należało do niego, wyłącznie do niego. Kozi ser Inger zabrał również do wsi i w zamian za to przywiózł przędziwo9, krosna, motowidło10. Innym znów razem przywiózł mąkę i prowianty, to znowu tarcice, gwoździe i żelaziwo, pewnego zaś dnia powrócił nawet z lampą.

— Na Boga — zawołała Inger — tyś chyba zwariował!

Ale ona od dawna już odgadła, że lampę przywiezie. Wieczorem zapalili ją i zdawało się im, że są w raju, a Elizuś przypuszczał z pewnością, że to słońce świeci.

— Popatrz no, jak się dziwuje! — powiedział Izak.

Odtąd Inger mogła już prząść wieczorami przy świetle lampy.

Izak przywiózł płótna na koszule i nowe trzewiki dla Inger. Prosiła go o różne barwniki do barwienia wełny — i to przywiózł. Lecz któregoś dnia powrócił z prawdziwym zegarem! Wtedy zdawało się Inger, że z obłoków spadła, i tak ją zatkało, że przez długą chwilę nie mogła ni słowa wykrztusić.

Izak zawiesił zegar ostrożnie i nastawił wskazówki, potem go nakręcił. Zegar wybijał godziny. Dziecko pogoniło swymi ślepkami w kierunku zegara, a potem spojrzało na matkę.

— Ehe, dziwisz się! — powiedziała i wzięła chłopaka na ręce. Była wzruszona. Wszelkie bowiem bogactwa na pustkowiu były niczym w porównaniu z zegarem, który przez całą ponurą zimę i jasne lato bez przerwy będzie posuwał swe wskazówki i wydzwaniał godziny.

Następnie odstawiono i sprzedano wszystkie zapasy drewna. Izak chodził znowu do boru i znowu ścinał drzewo; z sążni tworzył długie ulice, miasto całe — zapasy na przyszłą zimę. Droga jego z domu do boru zwiększała się coraz bardziej, rozległa poręba była gotowa pod uprawę. Tymczasem miał dosyć ziemi, odtąd postanowił trzebić jedynie drzewa najstarsze i chore z zaschniętymi wierzchołkami.

Oczywiście dawno już się był domyślił, dlaczego Inger wspominała o drugim łóżku; tym razem nie będzie zwlekał, musi robotę przyspieszyć. Gdy wrócił któregoś dnia z boru późnym wieczorem, było już po fakcie dokonanym: rodzina powiększyła się znowu o chłopaka. Inger leżała w łóżku. O, ta Inger! Nie dalej jak rano wysyłała go do wsi, czyniła to nawet nieco natarczywie.

— Dobrze by było, żeby szkapa się trochę przeszła — powiedziała — bo inaczej zastoi się.

— Na takie głupstwa nie mam czasu — odparł Izak i poszedł do boru. Teraz zrozumiał, że chciała się go pozbyć po prostu, ale czemu, z jakiego powodu? Przecież byłoby może właśnie dobrze, gdyby go w takiej chwili miała w pobliżu.

— Jak to być może, że ty nigdy tego nie przewidzisz? — zapytał.

— Teraz musisz urządzić sobie osobne legowisko i spać w komorze — odparła.

Ale z tym legowiskiem sprawa nie była łatwa: była potrzebna derka. Dotychczas mieli jedną, o drugiej nie może być mowy przed jesienią, kiedy to będzie można zarżnąć kilka skopów11, ale skóra choćby z dwóch skopów nie starczy na derkę. Kiepski czas nastał dla Izaka, nocami marzł. Próbował zagrzebać się w siano pod nawisem skalnym, próbował spać o oborze. Był bezdomny. Na szczęście był już maj, potem już czerwiec, lipiec...

Rzecz doprawdy osobliwa, ile tu w tych trzech latach zrobiono: chatę ludzką, oborę, stajnię i tyle roli. A teraz cóż tam znowu Izak budował? Nową szopę, spichlerz, przybudówkę przy chacie? Aż grzmiało w chałupie, gdy wbijał gwoździe ośmiocalowe, i wtedy Inger wychodziła raz po raz i prosiła o zmiłowanie dla dzieciaków.

— Aha, dzieciaki! Zabaw je tymczasem! Zaśpiewaj im co. Elizeuszkowi daj pokrywkę, niech sobie trochę pohałasuje! Z ośmiocalówkami wnet skończę. Potem będzie sprawa tylko z deskami i gwoździami trzycalowymi, ot głupstwo.

Czyż mógł przestać kuć? Toć beczkę ze śledziami, mąkę i inne prowianty przechowują dotychczas w stajni, bo trudno je trzymać na dworze pod gołym niebem. Ale słonina przeszła zupełnie stajnią, konieczna więc jest spiżarnia. Trudno, dzieciaki muszą się do huku przyzwyczaić. Elizeusz był wprawdzie trochę chuchrowaty i słabowity, ale młodszy za to ssał jak hipopotam i jeżeli się nie darł, to na pewno spał. Tęgi łobuz! Izak nie sprzeciwiał się, aby dać mu na imię Sywert, jakkolwiek ponownie myślał o Jakubie. Inger miała słuszność, rzadko jej się to zdarzało, ale zdarzało się. Bo proszę: Elizeuszowi dano na chrzcie świętym imię jej proboszcza, imię pańskie, lecz Sywert było to imię jej wuja, kasjera obwodowego, który był kawalerem i bogaczem bez nijakich spadkobierców. Czy więc mogło być imię lepsze nad Sywerta?

Potem nastąpił czas robót wiosennych, ukończono wszystko przed Zielonymi Świątkami12. Wtedy, gdy był sam Elizeusz, Inger obiegała swego pierworodnego tak, że brakło jej czasu na pomoc w polu. Teraz gdy miała dwoje dzieciaków, wyrywała chwasty i robiła wiele innych rzeczy: godzinami całymi pomagała przy sadzeniu ziemniaków, siała marchew i brukiew. Szukać na świecie drugiej takiej kobiety! A na krosnach nie miałaż13 to już sukna? Wyzyskiwała każdą chwilę, aby pobiec do komory i utkać bodaj kilka cewek; był to materiał półwełniany na bieliznę zimową. Po ufarbowaniu nici tkała sukno niebieskie i czerwone na przyodziewek dla siebie i dzieci. Następnie dodała więcej barw i utkała powłoki na pościel dla Izaka. Same nieodzowne, użyteczne i trwałe rzeczy.

Popatrzcie jeno, jak się gospodarstwo na pustkowiu już rozrosło, a jeżeli ten rok dopisze, wtedy osadnikom będzie można wręcz pozazdrościć. Czego im jeszcze brakło? Oczywiście szopy na siano i stodoły z klepiskiem pośrodku! Ale to się zrobi, podobnie jak się tyle innych rzeczy zrobiło. Trochę cierpliwości! Teraz oto Srebrnoroga miała cielaczka, a owce znów się okociły, na pastwisku roiło się od bydlątek. A ludzie? Elizeusz chodził już o własnych siłach, włóczył się wszędzie, a mały Sywert był już chrześcijaninem. A Inger? Zapewne była już znowu przy nadziei, bo wyglądała wcale okrągławo. Czymże zresztą dla niej było dziecko? Niczym, to znaczy czymś wielkim. Kochane dzieciska, była z nich dumna i dawała do zrozumienia, że Pan Bóg nie wszystkim powierza takie duże, ładne dzieci. Inger miała krzepę i była młoda. Twarz miała zeszpeconą, więc niewesoła była jej pierwsza młodość. Parobczaki nie zwracały na nią uwagi, jakkolwiek była, jak to mówią, do tańca i różańca, na kieł brali jej dobroć i grzeczność, uciekali od niej jak od zapowietrzonej. Teraz dopiero nastał jej czas, rozwinęła się, wybujała i ustawicznie znajdowała się w pełnym rozkwicie i — przy nadziei. Izak zaś, pan domu, był i pozostał człowiekiem poważnym, ale poszczęściło się mu, więc był zadowolony. Jakie tam było jego życie przed przybyciem Inger, pozostało zagadką; żywił się ongi ziemniakami i kozim mlekiem, a często nawet strawą jakąś o nieokreślonej nazwie. Teraz całkiem co innego, miał wszystko, czego tylko zapragnął.

I znowu panoszyła się straszna susza, rok nieurodzajny. Lapończyk Os-Anders, który z psem swoim zatrzymał się na pustkowiu, mógł był zaświadczyć, że ludzie we wsi skosili już całe zboże na paszę.

— Hm, to już pozbyli się wszelkiej nadziei? — zapytał Izak.

— O, co to, to nie, mają za to dużo śledzi. Twój wuj, Sywert, otrzyma swoją część. A przecie pozostały mu jeszcze łońskie14 zapasy. Tak, a jak u ciebie, Inger?

— Ano, Bogu dzięki, nie mogę narzekać. A co tam o mnie gadają?

Os-Anders kręcił głową, uśmiechnął się i oświadczył pochlebczo, że brak mu po prostu słów!

— Jeżeli chcesz, dam ci kubek słodkiego mleka — odparła Inger.

— Nie szkoduj15 się... Ale może masz co dla mojego psa?

Przyniosła mleko i strawę dla psa również. Lapończyk usłyszał muzykę w izbie i nasłuchiwał:

— Co to jest?

— To nasz zegar, bije właśnie godzinę — wyjaśniła Inger, taka przy tym dumna, że aż strach.

Lapończyk znowu pokręcił głową i rzekł:

— Macie szkapę, chałupę i dobrobyt, czy mogłabyś mi powiedzieć, czego wy nie macie?

— O nie, Pan Bóg jest dla nas bardzo łaskaw.

— Olina kazała cię pozdrowić.

— Aha. Jak jej się wiedzie?

— Ujdzie. A gdzie twój mąż?

— Na polu.

— Mówią, że tego wszystkiego nie kupił — rzucił gość od niechcenia.

— Nie kupił? Kto to powiedział?

— Tak mówią.

— A od kogo miał kupić? Przecież tu puszcza.

— Ano, ano.

— I w tę ziemię tu wsiąkło dużo jego potu.

— Powiadają, że wasze grunta to własność rządowa.

Inger nic z tego nie rozumiała:

— Ano, może być. A może to powiedziała ona, Olina?

— Nie pomnę16 już, kto mówił — odparł Lapończyk, a niespokojne jego oczy goniły po wszystkim dokoła.

Inger dziwiła się, że o nic nie prosił, Os-Anders żebrał zawsze, wszyscy Lapończycy żebrzą. Lecz Os-Anders siedzi spokojnie, napycha swoją fajeczkę i zapala ją powoli. Och, ta fajka! Kopcił, spluwał i pykał, a pomarszczona twarz jego podobna była do kawałka kory.

— No, nie potrzebuję chyba pytać, że to twoje dzieci — schlebiał. — Podobne do ciebie jak dwie krople wody. Akurat takie ładne jak ty, gdy byłaś taka mała.

Inger wiedziała o tym, że od urodzenia patrzeli na nią wszyscy jak na dziwoląga i wyrzutka, że gość dopuścił się w tej chwili obłudy, mimo to duma rozpierała jej serce. Nawet taki Lapończyk może rozradować serce matczyne.

— Gdyby wór twój nie był tak wypchany, dołożyłabym coś niecoś — powiedziała.

— Nie potrzeba się szkodować!

Inger z dzieckiem na ręku wchodzi do izby, a Elizeusz pozostaje z gościem przed chatą. Zaprzyjaźnili się z sobą. Stary dobywa z worka coś bardzo ciekawego, coś włochatego i daje dzieciakowi do pogłaskania. Na widok tego czegoś pies skomli i szczeka. Inger, wyszedłszy z izby z paczką żywności, krzyknęła, jęknęła i osunęła się na próg domostwa...

— Co ty tam masz? — zapytała po chwili.

— Ach, nic takiego, to zając.

— Toć widzę.

— Dzieciak chciał go zobaczyć. Piesek mój upolował go dzisiaj.

— Masz tam swoje jadło. — Inger rzuciła mu tłumoczek pod nogi.