V

Doświadczenie odwieczne poucza, że gdy nastąpi nieurodzaj, trwa on co najmniej dwa lata. Izak stał się cierpliwy i dostosował się do danych warunków. Zboże wypaliło się, a sianokosy były średnie, lecz ziemniaki wyglądały znowu tak, jakby się miały poprawić. Było zatem wprawdzie źle, ale nie rozpaczliwie. Izak miał jeszcze na wszelki wypadek drewno sążniowe i belki przeznaczone na dostawę do wsi, ponieważ zaś połów śledzi dopisał na całym wybrzeżu, przeto ludziska będą mieli dosyć pieniędzy i na zakup drewna. Było to poniekąd nawet szczęśliwe zrządzenie losu, że zboże w tym roku zawiodło, bo jakże mógłby młócić, nie posiadając spichlerza z klepiskiem? Bądź co bądź jakoś to będzie!

Gorsza rzecz w tym, co wypłynęło niespodzianie i mocno go niepokoiło. Co miały znaczyć owe słowa Lapończyka, że gruntów tych nie kupił? Miałże je kupować, czemu? Ziemia przecież była, był i bór, wszystkie te pola karczował własnoręcznie, na pustoszy urządził sobie dom, utrzymywał swoją rodzinę i swój inwentarz, nikomu nie był nic dłużny, pracował, pracował bez wytchnienia. Idąc do wsi, kilka razy już wybierał się do sołtysa, aby z nim pogadać, ale zawsze jakoś gadanie to odkładał na później. Sołtys nie był lubiany, a Izak był mrukiem. Co zresztą miał powiedzieć, od czego zacząć, jaki podać powód swego przybycia?

Tymczasem pewnego dnia zimowego sołtys sam przyjechał na osadę, przyjechał w towarzystwie innego mężczyzny i przywiózł tekę wypchaną aktami. Był to sam sołtys Geissler. Rozejrzał się po rozległej hali, która równa jak stół rozciągała się pod całunem śniegowym, i domyślił się zapewne, że cała ta przestrzeń to grunt uprawny. Dlatego też rzucił na wstępie:

— Jak widzę, to tu spora posiadłość, myślisz, że dostaniesz ją za darmo?

Stało się! Izak przeraził się i nic nie odpowiedział.

— Powinieneś był zgłosić się do mnie i grunta te kupić — ciągnął dalej sołtys.

— Tak.

Sołtys mówił o taksie, o ustaleniu granic, o podatku państwowym. Zorientowawszy się po trosze, Izak widział coraz jaśniej, że to wszystko nie bez kozery1. Sołtys przywołał do izby swego towarzysza i zapytał:

— A więc, taksatorze, jak wielka jest osada?

I nie czekając odpowiedzi, zapisał wielkość na chybił trafił. Następnie wypytywał Izaka, ile miał kopiec siana i kopców ziemniaków i w jaki sposób oznaczą granicę. Przecież nie mogą jej wymierzyć teraz, w takim śniegu, a latem trudno się tu wdrapać. Ile Izak przeznacza gruntu na pastwiska, a ile na las?

Tego Izak nie wiedział, dotychczas myślał, że wszystko, dokąd okiem sięgnie, należy do niego. Sołtys oświadczył, że rząd ustanowi granice.

— A im więcej otrzymasz gruntu, tym większy będzie podatek.

— Aha.

— A tak, nie dostaniesz tyle, ile byś sam chciał, lecz tyle, ile ci potrzeba.

— Aha.

Inger podała mleko, które sołtys i jego towarzysz wypili. Inger przyniosła więcej mleka. To ten osławiony sołtys, co miał być taki ostry? Toć on pogłaskał nawet Elizeuszka i zapytał:

— Jak widzę, bawi się kamieniami. Pokażcie mi je! Co to za kamienie? Ciężkie, na pewno zawierają jakiś kruszec!

— Nie wiem, przyniosłem je z pobliskich gór — powiedział Izak.

Sołtys wrócił do właściwej sprawy:

— A więc najkorzystniejsza dla ciebie będzie zapewne strona południowa i zachodnia? — zapytał Izaka. — Powiedzmy jakie ćwierć mili!

— Co, całe ćwierć mili!? — zawołał towarzysz sołtysa.

— Ty naturalnie nie potrafiłbyś wykarczować ani dwustu łokci — rzucił sołtys krótko i stanowczo.

Izak zapytał:

— Co kosztuje2 ćwierć mili?

— Tego nie wiem — odparł sołtys — tego nikt nie wie. Lecz podam cenę najniższą. Osada twoja leży przecie w głębi pustoszy bez nijakiego dojazdu.

— Tak, ale całe ćwierć mili! — mruknął znowu towarzysz.

Sołtys zapisał w aktach ćwierć mili na południowy zachód, po czym zapytał:

— A w wyż ku górom?

— Tak, tam muszę mieć dostęp do wody. Tam jest duży potok — odparł Izak.

Sołtys pisał dalsze uwagi.

— A teraz północ?

— Tego nie wiem tak dokładnie, są tam mokradła, a na nich lichy las — zauważył Izak.

Sołtys zanotował według własnego uznania jedną ósmą mili.

— A na wschód?

— Tego również nie wiem tak dokładnie. Są tam góry graniczące ze Szwecją.

Sołtys pisał.

Ukończywszy pisanie, zliczył całość błyskawicznie i oświadczył:

— Będzie to oczywiście duży folwark; gdyby znajdował się na dole w obrębie powiatu wiejskiego, byłby w ogóle nie do nabycia, byłby za drogi. Wyznaczę na wszystko to razem wziąwszy sto talarów3. Jak myślisz? — zwrócił się do swego towarzysza.

— To przecież za bezcen — brzmiała odpowiedź.

— Sto talarów! — wmieszała się Inger. — Tyle gruntu przecież ci nie potrzeba.

— Nie — odparł Izak.

Towarzysz zawołał skwapliwie:

— A co, nie mówiłem? Co byście robili z takim sporym szmatem ziemi?

— Wykarczuje i będzie uprawiał — odezwał się sołtys. Zamyślił się na chwilę, po czym ruchem zdecydowanym wsunął dokument do teki. — Idź i zaprzęgaj! — rozkazał swemu towarzyszowi. Następnie zwrócił się do Izaka: — Właściwie powinieneś otrzymać to wszystko za darmo, a w dodatku rząd powinien ci wypłacić nagrodę za to, co dotychczas zdziałałeś. Taką też propozycję uczynię. A potem zobaczymy, ile rząd zażąda za swoją opiekę.

Bóg tam wie, jak Izakowi było na duszy. Zdawało się, że nie miałby nie przeciwko wysokiemu oszacowaniu swej osady i swej ogromnej pracy. Suma stu talarów widocznie go nie przerażała, zapłacenie jej z czasem nie przedstawiało snadź4 dla niego rzeczy niemożliwej. Dlatego też milczał. Wolno mu przeto nadal pracować, uprawiać ziemię, stary bór zamieniać na drewno sążniowe. Izak nie był z tych, co to jeno węszą i czatują na szczęśliwy przypadek, nie — on pracował.

Inger dziękowała sołtysowi, prosząc, aby dobrym słowem poparł ich u rządu.

— Owszem. Rozstrzygnięcie jednak nie ode mnie zależy, do mnie należy tylko dostarczenie opinii... Ile ma to najmłodsze?

— Przeszło pół roku.

— Chłopak czy dziewczynka?

— Chłopak.

Sołtys nie był sztywny i srogi, lecz trochę jakby powierzchowny, nie był także formalistą. Wcale na to nie zważał, co mówi jego taksator i woźny sądowy, Brede Olsen. Ważną tę sprawę rozstrzygnął na chybił trafił według własnego widzimisię, wielką tę sprawę, decydującą o losie Izaka i żony jego oraz ich potomstwa, rozstrzygnął na ślepo, spisywał wszystko, ot, aby coś napisać. Okazał jednak osadnikom wiele życzliwości, dobył z kieszeni srebrną koronówkę5 i wcisnął ją w rączkę małego Sywerta. Po czym skinął przyjaźnie i opuścił izbę.

Przed domem zapytał nagle:

— A jaka nazwa waszej osady?

— Nazwa?

— Jak nazwaliście ją? Przecie musimy ją jakoś nazwać.

O tym dotychczas nie pomyśleli, więc Izak i Inger spojrzeli na siebie bezradni.

— Sellanrå? — rzucił sołtys. Nazwę tę wymyślił zapewne na poczekaniu, może ona coś oznaczała, a może i nie, dosyć, że powtórzył: — Sellanrå! — skinął raz jeszcze i odjechał.

Wszystko bez długiego namyślania się: oznaczenie granie, cena, nazwa...

W kilka tygodni później Izak, będąc we wsi, dowiedział się, że z sołtysem niedobrze. Poszukiwano pieniędzy, z których nie umiał się wyliczyć, i z tego powodu podano go do sędziego okręgowego. Tak, do tak smutnego końca można doprowadzić; niektórzy pędzą przez życie w odurzeniu, aż wreszcie rozbijają sobie czerep o tych, co kroczą powolnie a rozważnie!

Pewnego dnia, gdy Izak, zawiózłszy do wsi ostatnią furę drewna, wracał do domu, zdarzyło się, że spotkał sołtysa. Z torbą podróżną w ręku wychynął z lasu i powiedział bez ogródek:

— Wsiądę do ciebie na wóz!

Długą chwilę jechali w milczeniu. Kiedy niekiedy sołtys wyciągał butelkę i pociągał z niej, częstował także Izaka, ale Izak podziękował grzecznie.

— Boję się o swój żołądek podczas tej podróży — powiedział sołtys.

Następnie mówił o sprawie folwarku Izaka i powiedział:

— Całą sprawę pchnąłem natychmiast dalej i poleciłem ją gorąco. Sellanrå to ładna nazwa. Grunt ten powinieneś otrzymać właściwie za darmo, ale gdybym to był napisał, rząd mógłby stać się łatwo bezwstydny i ustanowić własną cenę. A ja podałem pięćdziesiąt talarów.

— Ach tak, to pan nie zapisał stu talarów?

Sołtys nastroszył brwi, zastanowił się, po czym rzekł:

— O ile sobie przypominam, zapisałem pięćdziesiąt talarów.

— A teraz dokąd pan jedzie? — zapytał Izak.

— Do Vesterbotten6, do rodziny mojej żony.

— O tej porze? Przeprawa przez góry niebezpieczna.

— Jakoś tam będzie. Nie chciałbyś mi trochę towarzyszyć?

— Ano! Nie radzę panu iść samemu.

Zajechali do osady i sołtys przenocował w komorze. Nazajutrz pociągnął znowu ze swej butelki i rzekł:

— W tej podróży zmarnuję sobie do reszty mój żołądek.

Poza tym zachował się jak podczas pierwszej bytności: pod każdym względem życzliwie, ale nieco nerwowo, jakby podrażniony własnym losem, a może sprawa jego nie przedstawiała się tak beznadziejnie. Na uwagę Izaka, że nie cała hala znajduje się pod uprawą, lecz tylko mała jej cząstka, kilka pól zaledwie, dał sołtys odpowiedź zgoła nieoczekiwaną:

— Siedząc tu wówczas i pisząc, wiedziałem o tym doskonale. Ale woźnica mój, Brede, nie znał się na tym, bo głupi jak stołowe nogi. Ministerstwo posiada pewnego rodzaju tabelę. Jeżeli tedy na tak wielkim obszarze tak mało sprząta się siana i ziemniaków, natenczas tabela ministerium wykazuje, że ziemia danej miejscowości7 jest licha, nędzna, a więc tania. Trzymałem twoją stronę i psikusa tego biorę chętnie na swoje sumienie. Tak, tak, gdybyż ojczyzna nasza miała dwa do trzech tysięcy takich jak ty pracowników! — Sołtys skinął głową i zwrócił się następnie do Inger:

— Ile ma najmłodsze?

— Trzy kwartały.

— Chłopak?

— A jakże.

— Ale sprawę swego folwarku musisz doprowadzić do porządku ile możności jak najszybciej. Zgłosił się bowiem drugi człowiek, który pragnie się okupić mniej więcej na połowie drogi pomiędzy waszą osadą a wsią. A wtedy podniesie się wartość ziemi. Postaraj się kupić pierwszy, a potem niech drożeje. Wtedy przynajmniej będziesz miał coś za swoją pracę. Tyś zrobił początek tu na pustkowiu, tobie więc, a nie komu innemu, należy się nagroda.

Izak i Inger byli mu wdzięczni za radę i zapytali go, czy on sam nie przeprowadzi sprawy tej do końca. Oświadczył, że wszystko, co było w jego mocy, uczynił, reszta zależy już tylko od rządu.

— Teraz wyjeżdżam do Vesterbotten i nigdy już tu nie powrócę — rzucił bez ogródek.

Inger dał koronę, było to naprawdę o wiele za dużo.

— A pamiętaj też czasem o mojej rodzinie we wsi, gdy będziesz miał jakiegoś cielaka albo skopa na zabicie, moja żona zapłaci rzetelnie. Od czasu do czasu zawieź też trochę koziego sera, dzieci moje przepadają za nim — powiedział, zabierając się do odejścia.

Izak towarzyszył mu w drodze przez góry; grzbiet górski pokryty był grubą warstwą mocnego, zamarzniętego śniegu, droga więc była łatwiejsza. Przy pożegnaniu otrzymał Izak całego talara.

Tak tedy sołtys Geissler opuścił wieś i nigdy już do niej nie powrócił. Ludzie twierdzili, że im to zgoła obojętne — uważali go za pędziwiatra i awanturnika. Nie wynikało to stąd, jakoby za mało był umiał, o nie, to był człowiek bardzo mądry, wielce uczony, ale postępował zbytnio według swego widzimisię i zużywał cudze pieniądze. Rozgłoszono, że zemknął skutkiem ostrego napomnienia starosty Pleyma. Rodzinie jego nie stało się jednak nic złego, składała się ona z żony i trojga dzieci. Pozostali we wsi jeszcze czas dłuższy. Zresztą na zwrot brakujących pieniędzy nie czekano długo, nadesłano je ze Szwecji; rodzina sołtysa więc pozostawała we wsi nie pod przymusem, w charakterze zakładników, lecz wolna, z własnej woli.

Sołtys w oczach Izaka i Inger nie był złym człowiekiem. Przeciwnie. Bóg raczy wiedzieć, jak teraz nowy sołtys odnosić się będzie do ich sprawy i czy w ogóle nie unieważni zabiegów poprzednika.

Starosta przysłał do wsi jednego ze swych pisarczyków, był to nowy sołtys. Miał około czterdziestki, był synem włodarza i nazywał się Heyerdal. Za biedny był, aby studiować i zostać urzędnikiem, ale uczył się w kancelarii sądowej i był pisarczykiem już od lat piętnastu. Ponieważ brakło mu pieniędzy na ożenek, przeto trwał w stanie starokawalerskim; starosta Pleym odziedziczył go w spadku po swym poprzedniku i wypłacał mu nadal tę samą głodową pensję. Heyerdal pobierał swoją pensję i pisał a pisał. Z czasem zgorzkniał zupełnie i wysechł; był jednak pracownikiem niezawodnym i uczciwym, a nadto w miarę swego uzdolnienia bardzo dzielnym w czynnościach, których niegdyś był się wyuczył. Teraz, gdy zajął stanowisko sołtysa, wzrosło znacznie jego poczucie własnej godności.

Izak uzbroił się w odwagę i poszedł do niego.

— Sellanrå... tak, ministerium zwróciło właśnie wszystkie akta tej sprawy. Panowie ci żądają wielu jeszcze wyjaśnień, protokół Geisslera bowiem to wielka gmatwanina — oznajmił sołtys. — Rząd królewski zapytuje, czy tam nie ma przypadkiem większych i urodzajnych terenów malin bagiennych. Czy jest las wysokopienny. Czy góry tamtejsze nie zawierają przypadkiem rudy lub innych jakichś kruszców. Czy duży potok górski wymieniony w aktach obfituje w ryby. Geissler wprawdzie udzielił tych i owych wyjaśnień, ale na nim nie można przecież polegać. Muszę sprawdzić wszystko dokładnie. Gdy więc tylko będzie możliwe, przybędę do ciebie na Sellanrå, a wtedy zbadam wszystko osobiście i oszacuję. Jak daleko jest do twojej osady? Rząd królewski żąda dokładnego odmierzenia twych granic.

— Będzie to bardzo trudne przed nastaniem lata — rzekł Izak.

— Ach, jakoś to się zrobi. Nie mogę przecież pozwolić na to, aby ministerium czekało na odpowiedź aż do lata — odparł Heyerdal. — Przybędę tam w najbliższych dniach. Przy tej sposobności odbędzie się sprzedaż kawałka ziemi innemu osadnikowi.

— Czy temu, który chce osiedlić się na połowie drogi pomiędzy mną a wsią?

— Tego nie umiem powiedzieć, ale możliwe. Zresztą on stąd pochodzi, jest to mój taksator i woźny. Starał się o kupno już u Geisslera, ale Geissler odprawił go z kwitkiem, twierdząc, że nie umiałby wykarczować nawet dwustu łokci. Wobec tego napisał do sądu powiatowego i teraz sprawę tę przysłano mnie do zaopiniowania!

Sołtys Heyerdal przybył do Izaka w towarzystwie taksatora Bredego. Zmachali się rzetelnie w drodze przez grzęzawiska, a już doszczętnie przemokli, przeprawiając się przez skały zasypane topniejącym śniegiem wiosennym. Pierwszego dnia wykazał sołtys ogromną gorliwość, był po prostu niestrudzony. Drugiego dnia jednak czuł się zmęczony, leniwym krokiem zawlókł się w pole, przystanął i już tylko nawoływał raz po raz i wskazywał ręką tu i tam. Nie, nie było już mowy o tym, aby obejść cały folwark, a czy na bagnach rosną maliny, zbada się w drodze powrotnej.

Ministerium postawiło liczne zapytania, widocznie według swej tabeli. Ale z nich wszystkich jedno tylko posiadało jakiś sens, a mianowicie dotyczące lasu. Istotnie, było tam trochę lasu wysokopiennego, ale drzewa sążniowego na sprzedaż nie było, a to, co było, wystarczyło zaledwie do użytku domowego. Zresztą, choćby i były tu pnie liczniejsze, któż by chciał się trudzić dostawą ich do tak odległej wsi? Tego mógł był dokonać jedynie mocny człowiek, Izak, który zimą zwiózł do wsi kilka pni i otrzymał za nie gotowe deski.

Okazało się, że ten dziwak, Geissler, spisał sprawozdanie, którego istotnie nie można było obalić. Siedział tam więc nowy sołtys, który usiłował za wszelką cenę przyczepić jakąś łatkę swemu poprzednikowi i wynaleźć błędy, ale wysilał się na próżno. Tak tedy częściej niż Geissler zapytywał swego towarzysza i taksatora o radę i wskazówki. Ów taksator zaś jakoś się zmienił i snadź innego nabrał przekonania, odkąd sam ubiegał się o kupno gruntu na pustkowiu.

— Co myślisz o tej cenie? — zapytał sołtys.

— Pięćdziesiąt talarów aż nadto dosyć dla tego, kto kupić musi — odparł taksator.

Sołtys spisał swoją opinię w pięknych a kunsztownych słowach. Geissler pisał w swoim sprawozdaniu: „Izak będzie teraz opłacał podatek roczny. Za oznaczony grunt nie może jednak więcej zapłacić niż pięćdziesiąt talarów w dziesięciu ratach rocznych. Warunki te rząd powinien przyjąć i zatwierdzić, inaczej pozbawiłoby się uczciwego człowieka jego ziemi i warsztatu pracy”. Heyerdal natomiast pisał: „Izak uprasza Wysokie Ministerium najuniżeniej o pozwolenie zatrzymania gruntu, który nie jest jego własnością, lecz w który włożył bardzo dużo pracy, za cenę pięćdziesięciu talarów, płatnych w ratach oznaczonych według łaskawego uznania Ministerium”.

— Sądzę, że uda mi się grunt ten przewłaszczyć dla ciebie — rzekł sołtys Heyerdal do Izaka.