AKT V
Teść, Lekarz.
TEŚĆ
wraca z miasta, za nim idzie Lekarz
Gdy czekam na lekarza, aż wróci z zajęcia.
Nareszcie, ledwie wrócił pokraka od chorych,
Nogę, mówi, złamaną musiał opatrywać
Eskulapowi2 — mówi — ramię Apollowi!3
Teraz myślę, że nie wiem, kogo tu prowadzę:
Lekarza czy stolarza, co bogów naprawia!
No, wreszcie już nadchodzi.
do Lekarza
Lekarz nadchodzi drobnym kroczkiem.
LEKARZ
Opętany czy wariat? Powiedzże, chcę wiedzieć.
Czy ma śpiączkę? Lub może ma wodną puchlinę4?
TEŚĆ
I jego sam uzdrowił.
LEKARZ
Na mą cześć cię zapewniam, że on będzie zdrowy.
TEŚĆ
LEKARZ
Z wielką ci troskliwością chorego wyleczę.
TEŚĆ
Menechmus I, Teść, Lekarz.
MENECHMUS I
wchodzi, powracając z miasta
Com miał za mą tajemnicę, to wszystko rozgłosił
Ten pasożyt, co mnie wtrącił w taki strach i hańbę,
Mój Ulikses7, co tak ślicznie swego pana wsypał!
Już ja mu tu — bym tak zdrów był — wydrę jego życie —
O ja głupi! Wszak nie „jego”, to jest moje życie,
Żyje przecież moim kosztem i moim jedzeniem.
Nie — ja duszy go pozbawię8. — A ta znów hetera
Tak zrobiła jak hetery: że proszę o suknię,
By ją odnieść nazad9 żonie — mówi, że mnie dała!
Oj, doprawdy, jakiż biedny dzisiaj ze mnie człowiek!
TEŚĆ
na stronie do Lekarza
LEKARZ
TEŚĆ
LEKARZ
do Menechma I
spostrzega, że Menechmus, gestykulując żywo, odsłonił jedno ramię
Nie wiesz, jakie to szkodliwe w tej twojej chorobie!
MENECHMUS I
zirytowany
TEŚĆ
do Lekarza na stronie
LEKARZ
To się nie da łatwo zrobić. Nawet całym morgiem10
Ciemierzycy11 nie poradzisz. — Lecz słuchaj, Menechmie!
MENECHMUS I
LEKARZ
Białe, ciemne?12
MENECHMUS I
TEŚĆ
do Lekarza
Znów zaczyna szał go chwytać.
MENECHMUS I
do Lekarza
Czy chleb jadam ciemny, jasny lub może żółtawy?13
Czy jem drób okryty łuską, a ryby pierzaste?
TEŚĆ
do Lekarza
Coś do picia jeszcze naprzód, nim szał go pochwyci?
LEKARZ
TEŚĆ
zirytowany
LEKARZ
spokojnie dalej do Menechma I
Czy ci czasem twoje oczy nie robią się sztywne?
MENECHMUS I
LEKARZ
spokojnie dalej
MENECHMUS I
LEKARZ
do Teścia
A czy zwykle śpisz do rana? Czy masz sen spokojny?
MENECHMUS I
już ma dosyć tych pytań
A niechże cię, wywiadowco, Jowisz, wszystkie bogi!!...
LEKARZ
do Teścia
TEŚĆ
W porównaniu, co wpierw gadał, gdy żonę nazywał
Suką wściekłą!
MENECHMUS I
TEŚĆ
MENECHMUS I
TEŚĆ
Roztratujesz! Wiem, widziałem, ja świadczę na ciebie!
MENECHMUS I
w pasji
Wiem, że za to cię za karę w więzienie wtrącili,
Wiem, że gdy cię wypuścili, byłeś bity w dybach17,
Wiem, żeś zabił swego ojca i żeś matkę sprzedał!
No, czy dość, jak na zdrowego, tych obelg za twoje?
TEŚĆ
do Lekarza
Czy nie widzisz, że szaleje?
LEKARZ
do Teścia
Każ go do mnie zanieść.
TEŚĆ
LEKARZ
Będę mógł go tak kurować, jak zechcę.
TEŚĆ
LEKARZ
do Menechma, grożąc mu
MENECHMUS I
LEKARZ
do Teścia
TEŚĆ
LEKARZ
Czterech najmniej.
TEŚĆ
LEKARZ
który się boi sam zostać z szaleńcem
Co potrzeba. Ty każ służbie, niech mi go przyniosą.
TEŚĆ
LEKARZ
Odchodzi w uliczkę.
TEŚĆ
Odchodzi ku miastu.
MENECHMUS I
sam
Co w tym jest, że mnie ci ludzie mają za wariata?
Tożem przecież, odkąd żyję, ni dnia nie chorował,
Nie szaleję ani bitek, ni kłótni nie wszczynam,
Jestem zdrów i innych widzę, że są całkiem zdrowi,
Ludzi przecież rozpoznaję, do nich się odzywam —
Może oni zwariowali, a we mnie wmawiają?
Co tu robić? Chcę do domu — żona nie pozwala!
Tu znów
wskazuje na dom Erotium
po chwili namysłu
Messenio, Menechmus I, Teść, czterej Pachołkowie.
MESSENIO
nadchodzi z miasta po swojego pana, w myśl poleceń
Co o sprawy swego pana troszczy się i stara19,
Co je zawsze ma na oku i o nich pamięta —
Że choć pana jego nie ma, on strzeże spraw pańskich
Tak troskliwie, jakby pan sam, albo jeszcze lepiej.
Kto ma skromne wymagania, ten więcej dbać winien
O swój grzbiet niż o swe gardło20, a nad brzuch przeniesie
Swe golenie. — I pomyśli, jaką to nagrodę
Mają od swych panów tacy, co to są nicponie
I leniuchy lub gałgany: więc baty, kajdany,
Żarna21, wielkie umęczenie, głód i ostre zimno.
To nagroda za lenistwo. Tego zła się boję22.
I dlatego też być wolę nie złym, ale dobrym,
Znacznie łatwiej znieść wyrazy — ja razów nie lubię.
Chętniej wolę zjeść coś z mąki, niż mąkę wyrabiać!
Więc rozkazów pana słucham i trzymam się tego
Należycie i spokojnie — i jest mi z tym dobrze.
Jeśli inni są takimi, jak to im dogadza,
To ja wolę już być takim, jakem być powinien,
Tego muszę się obawiać, w tym się strzec przestępstwa,
Żeby panu być pod ręką wciąż, na każdym miejscu.
Słudzy, którzy są niewinni, a przecież się boją23,
Ci są panom swym przydatni. Ci, co się nie boją,
Ci dopiero, gdy coś zbroją — to wtedy się boją24.
Niezbyt długo bać się muszę; bo już niedaleko,
Jak mnie mój pan wynagrodzi za tę służbę moją25.
Ja tak służę, jak uważam, że grzbiet na tym zyska.
Skorom służbę i bagaże umieścił w gospodzie,
Idę tu naprzeciw niego, tak jak kazał. — Teraz
Tutaj do tych drzwi zapukam, by wiedział, że jestem
I by go tu stąd wydobyć, z tej jaskini zguby,
Lecz czym ja tu nie za późno, czy już nie po wszystkim?
TEŚĆ
prowadzi czterech pachołków ze sznurami i mówi do nich
Byście dobrze uważali, com kazał i każę:
Patrzcie, żeby mi ten człowiek był tam zaniesiony
Do lekarza — jeśli miłe wam wasze golenie,
Wasze boki!26 — Co stoicie? Co się namyślacie?
On powinien być już dawno do góry porwany!
Idę naprzód do lekarza, będę tam przed wami.
Odchodzi ku miastu.
Pachołkowie zbliżają się powoli, potem biegiem ku Menechmowi.
MENECHMUS I
przerażony
Co wy chcecie? Co szukacie? Co mnie osaczacie?
A gdzież wy mnie porywacie? Gdzież wy mnie niesiecie?
O, już po mnie! — Ja zaklinam! — Hej, Epidamczycy,
Ratujcie, obywatele! — Mówię wam, puszczajcie!
Szamoce się bezskutecznie z pachołkami, którzy go już związali i niosą wysoko na barkach.
MESSENIO
myśli, że to jego pan w opresji
Mego pana porywają jacyś niegodziwcy!
MENECHMUS I
MESSENIO
podbiega
Co za zbrodnia niegodziwa. Hej, Epidamczycy!
Żeby tak w spokojnym mieście, za dnia, na ulicy
Mego pana mi porywać, co wolny tu przybył?
Puśćcie go!27
MENECHMUS I
Pomóż mi, nie dopuść na mnie takiej strasznej krzywdy!
MESSENIO
Ja ci zginąć nie pozwolę — lepiej niech ja zginę!
Wydrzyjże mu oko, temu, co cię za bark trzyma,
Ja tym tutaj po ich gębach me pięści rozsieję!
Dobrze mi dziś zapłacicie za ten napad! Puśćcie!
Rzuca się na pachołków.
MENECHMUS I
MESSENIO
wali pachołków
PACHOŁKOWIE wszyscy
PACHOŁEK z podbitym okiem
MESSENIO
MENECHMUSI
do Messeniona
MESSENIO
okłada ich dalej i pędzi ich
Uciekają.
Alem im przejechał gęby! To mi się udało!
Alem też i tobie, panie, w sam czas przyniósł pomoc.
MENECHMUS I
Bogi darzą. Bo bez ciebie — już bym do wieczora
Pewnie nie żył.
MESSENIO
Mnieś powinien dziś wyzwolić.
MENECHMUS I
MESSENIO
MENECHMUS I
MESSENIO
MENECHMUS I
Że nie jestem twoim panem.
MESSENIO
MENECHMUS I
Ni też nigdy mnie mój sługa tak się nie przysłużył.
MESSENIO
Żem jest nie twój.
MENECHMUS I
Gdzie sam chcesz.
MESSENIO
MENECHMUS I
Jeśli mogę ci coś kazać.
MESSENIO
uradowany
udaje, że odbiera gratulacje
Lecz, patronie — jak cię proszę — tak mną rozporządzaj,
Jak gdym był twym niewolnikiem. U ciebie zamieszkam
I zabiorę się wraz z tobą, kiedy będziesz wracał.
MENECHMUS I
na stronie
MESSENIO
Twe bagaże z tej gospody i twoje pieniądze.
Kiesa jest tam w tym koszyku pod dobrą pieczęcią,
W niej pieniądze są na drogę: w lot ci to przyniosę.
MENECHMUS I
chytrze
MESSENIO
Wszystko, tak jak ty mi dałeś. Poczekaj tu na mnie.
Odchodzi ku miastu.
MENECHMUS I
Jedni mówią, żem tym nie jest, kim jestem — i ci mnie
Za drzwi tu wręcz wyrzucają30 — a drudzy znów mówią,
Żem jest tym, kim wiem, żem nie jest — i pragną koniecznie
Być mymi niewolnikami31. Jak i ten, co twierdził,
Że jest moim niewolnikiem, com go tu wyzwolił32.
Mówi, że mi tu przyniesie sakiewkę z pieniędzmi:
Wtedy każę mu, niech idzie, gdzie chce, gdy jest wolny —
Żeby, gdy do zdrowia wróci, zwrotu nie zażądał.
Teść i lekarz, ci twierdzili, żem jest wariat. Dziwne.
Wszystko mi się tak wydaje, jakby sen. — A teraz
Pójdę tu, do tej hetery, choć się gniewa na mnie,
Może suknię tę wyproszę, by ją oddać w domu.
Wchodzi do domu Erotium.
Menechmus II, Messenio
wchodzą, żywo rozmawiając.
MENECHMUS II
Po tym, jak ci tu kazałem przyjść po mnie?
MESSENIO
Tum cię wyrwał przed tym domem, co cię czterech ludzi
Na swych barkach w górze niosło33. Tyś bogów przyzywał,
Ludzi wszystkich — ja przybiegam: po walce zaciętej
Wyrywam cię im przemocą. Za toś mnie wyzwolił,
Żem ci życie uratował. Lecz skorom powiedział,
Że odchodzę po pieniądze i bagaż, tyś pobiegł
Naprzód34, ile tylko siły, ażeby zaprzeczyć
Wręcz wszystkiemu.
MENECHMUS II
MESSENIO
MENECHMUS II
Sam zostanę niewolnikiem, niż ciebie wyzwolę!
Menechmus I, Messenio, Menechmus II.
MENECHMUS I
wychodzi z domu Erotium
Tego nigdy nie zrobicie, że ja stąd zabrałem
Suknię i ten naramiennik!
MESSENIO
spostrzega Menechma I
Co ja widzę!
MENECHMUS II
MESSENIO
wskazuje na Menechma I
MENECHMUS II
MESSENIO
MENECHMUS II
spogląda
MENECHMUS I
do Messeniona
MESSENIO
Bądź tak dobry.
MENECHMUS I
Bym ci tego miał żałować. Zowię się Menechmus.
MENECHMUS II
MENECHMUS I
Ze Syrakuz.
MENECHMUS II
MENECHMUS I
MENECHMUS II
MESSENIO
myląc się we wszystkim i sądząc, że Menechmus I jest jego panem
To jest pan mój. I ja jestem jego niewolnikiem.
Lecz myślałem, żem jest tego.
wskazuje na Menechma II i podchodzi do Menechma I
Jemum także tu dopomógł. Zechciej mi przebaczyć,
Jeślim ci coś po głupiemu niechcący powiedział.
MENECHMUS II
do Messenia
Żeś dziś ze mną wysiadł z statku?
MESSENIO
od razu przekonany, przechodzi do Menechma II
Tyś pan mój.
do Menechma I
do Menechma II
do Menechma I
wskazuje na Menechma II
MENECHMUS I
MENECHMUS II
do Menechma I
MENECHMUS I
MENECHMUS II
MENECHMUS I
Ani zająć, ani porwać twojego rodzica.
MESSENIO
Niespodzianą, me domysły! Bo, jeślim nie w błędzie,
To są przecież ci bliźniacy i bracia rodzeni:
Obaj ojców i ojczyznę tak samo podają.
Mego pana tu odwołam. Menechmie!
MENECHMUS I i MENECHMUS II
obaj razem
MESSENIO
MENECHMUS I
MENECHMUS II
MESSENIO
Chodź tu na bok.
MENECHMUS II
MESSENIO
Albo to jest brat twój bliźni. Nigdy nie widziałem,
Żeby człowiek do człowieka mógł być podobniejszy.
Nigdy woda wszak do wody ni mleko do mleka,
Wierz mi, nie jest podobniejsze niźli on do ciebie,
Albo ty do niego znowu; potem znów tę samą
I ojczyznę on podaje, i ojca. — Najlepiej
Wprost przystąpić i wypytać.
MENECHMUS II
Dzięki! Róbże dalej wszystko. Będziesz wyzwolony,
Gdy wykryjesz, że to brat mój.
MESSENIO
MENECHMUS II
MESSENIO
zwraca się do Menechma I
MENECHMUS I
MESSENIO
Ze Sycylii, ze Syrakuz. I ten stamtąd rodem.
Że twym ojcem miał być Moschus. I z nim jest to samo.
Teraz oba się przysłużcie mnie i sobie razem36.
MENECHMUS I
Będę twoim niewolnikiem, tak jakbyś mnie kupił!
MESSENIO
I bliźniacy z jednej matki i z ojca jednego,
I w dniu jednym urodzeni.
MENECHMUS I
Spełnić przyrzeczenie!
MESSENIO
Mówcie, co was tu zapytam.
MENECHMUS I
Ja odpowiem. Nic nie skryję. Co tylko wiem, powiem.
MESSENIO
do Menechma I
MENECHMUS I
MESSENIO
do Menechma II
MENECHMUS II
MESSENIO
do Menechma I
MENECHMUS I
MENECHMUS II
MESSENIO
do Menechma I
MENECHMUS I
MESSENIO
do Menechma II
MENECHMUS II
MESSENIO
do Menechma I
MENECHMUS I
Żem się mu zagubił w ciżbie i że mnie ktoś uwiózł.
MENECHMUS II
zdumiony
MESSENIO
do Menechma I
MENECHMUS I
I już nigdym potem ojca nie widział.
MESSENIO
Ojciec wasz miał wtedy synów?
MENECHMUS I
Dziś pamiętam.
MESSENIO
MENECHMUS I
W równym wieku.
MESSENIO
MENECHMUS I
MENECHMUS II
uradowany
MESSENIO
zirytowany
Milczę.
MENECHMUS II
MESSENIO
znów do Menechma I
Obaj mieliście te same?
MENECHMUS I
To, co dziś, to jest Menechmus; tamten był Sosikles.
MENECHMUS II
nie posiadając się z radości
obejmuje i ściska brata
MENECHMUS I
MENECHMUS II
Że cię porwał ktoś w Tarencie]37 i że ojciec umarł,
Dziadek zmienił moje imię i mnie nadał twoje.
MENECHMUS I
MENECHMUS II
MENECHMUS I
MENECHMUS II
MENECHMUS I
uradowany, rzuca się bratu w objęcia
MENECHMUS II
Trudów różnych i przykrości! Szczęście, żeś się znalazł!
MESSENIO
do Menechma II
Jego imię! I zapewne, prosząc cię na ucztę,
Ciebie brała za tamtego!
MENECHMUS I
Kazał tu dziś ucztę zrobić, w skrytości przed żoną,
Com jej suknię ściągnął z domu i dał tej.
Wskazuje na dom Erotium.
MENECHMUS II
pokazuje suknię, którą miał schowaną pod płaszczem
Suknię, bracie, co tu trzymam?
MENECHMUS I
Mogła się do ciebie dostać?
MENECHMUS II
Tu na obiad i mówiła, żem ja jej darował.
Zjadłem obiad doskonały, piłem, z nią leżałem,
Wziąłem suknię i to złoto.
Pokazuje naramiennik.
MENECHMUS I
śmiejąc się
Jeśli ci tak dobrze poszło z mojego powodu.
Bo ta, ciebie zapraszając, mnie miała na myśli!
MESSENIO
do Menechma II
MENECHMUS I
MENECHMUS II
do Messeniona
MENECHMUS I
gratuluje mu
MESSENIO
MENECHMUS II
Wróćmy obaj do ojczyzny.
MENECHMUS I
Tutaj zrobię licytację: sprzedam, co mam, wszystko.
Lecz tymczasem chodźmy tutaj.
MENECHMUS II
MESSENIO
MENECHMUS I
MESSENIO
MENECHMUS II
MESSENIO
MENECHMUS I
MESSENIO
zwraca się do widzów i obwołuje urzędowym tonem
Licytacja na dom z gruntem, służbę, sprzęty — wszystko,
Sprzeda się za ile można, ale za gotówkę.
Sprzeda się i żonę nawet, jeśli kupiec będzie!
Całe kupno wynieść może — głupie pięć milionów41;
Teraz żegnam was, widzowie — a głośno klaskajcie! 42
- Akt V — w tym dopiero miejscu należy przyjąć przerwę i koniec IV aktu, a nie po w. 714, jak mają aż do końca XVIII w. wszystkie wydania Plauta (p. Brix) i co zachowuje również Lindsay. Unika się w ten sposób rażącego nieprawdopodobieństwa, że już po 5 wierszach wraca Teść z Lekarzem, pomimo iż, jak sam zaznacza, musiał długo na niego czekać. [przypis tłumacza] ↩
- Eskulap (mit. rzym.) — zlatynizowana forma imienia Asklepiosa, greckiego boga sztuki lekarskiej. [przypis edytorski] ↩
- Nogę (...) musiał opatrywać Eskulapowi (...) ramię Apollowi! — przechwałki lekarza, należącego w „komedii nowej” do rodziny samochwałów, p. Wstęp. Stary dowcipnie bierze to na serio, ale... jako opowiadanie rzemieślnika o naprawianiu posągów: prowadzę lekarza czy stolarza, co bogów naprawia (ducere medicum an fabrum): przekład jest zarazem objaśnieniem, by uratować Plautyński dowcip. [przypis tłumacza] ↩
- puchlina wodna (med.) — historyczne sformułowanie medyczne odnoszące się do gromadzenia nadmiernej ilości płynu w tkankach. [przypis edytorski] ↩
- Toż ja w niego nawlewam dość przez dzień — Quin mystilabo plus sescenta ei in die według Ussinga; suspirabo plus † sescenta † in dies (Lindsay). [przypis tłumacza] ↩
- dzień (...) przewrotny, przeciwny — dies pervorsus atque advorsus. [przypis tłumacza] ↩
- Mój Ulikses... — być może, że chodzi tutaj o rolę Odyseusza, który zmusił Agamemnona, swego króla, do ofiarowania Ifigenii i podstępem ją do Aulidy sprowadził. [przypis tłumacza] ↩
- Nie, ja duszy go pozbawię — ponieważ duszą pasożyta jest jedzenie, oznacza to pozbawienie go wszelkich zaprosin. [przypis tłumacza] ↩
- nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski] ↩
- mórg a. morga — dawna miara powierzchni gruntu; pierwotnie oznaczała obszar, który człowiek mógł zaorać zaprzęgiem w ciągu jednego dnia pracy. [przypis edytorski] ↩
- całym morgiem ciemierzycy (ellebori iungere; iungus = Ζεύγος, Lindsay) — ciemierzycę (elleborum) uważali ówcześni lekarze za lekarstwo przeciw pomieszaniu zmysłów; w tym wypadku jednak sądzi Lekarz, że nawet taka ilość ciemierzycy, jaka urośnie na morgu pola, nie zaradzi. [przypis tłumacza] ↩
- Powiedz (...) jakie wino pijasz, białe, ciemne? (album an atrum vinum potas) — zaczyna się „badanie” chorego; „czarnym” (atrum) nazywano wino, które my nazywamy zwykle czerwonym. [przypis tłumacza] ↩
- Czy chleb jadam ciemny, jasny lub może żółtawy? — purpureum panem soleam ego esse an luteum — Zirytowany Menechmus zaczyna kpić z lekarza i jego pytań. [przypis tłumacza] ↩
- mnie masz za szarańczę — wyobrażano sobie, że szarańcza ma sterczące, sztywne oczy. [przypis tłumacza] ↩
- Mówi niby Nestor — mówi jak najzdrowszy i najmądrzejszy człowiek; Nestor [najstarszy uczestnik wojny trojańskiej; red. WL] uchodził za typ rozsądnego człowieka. [przypis tłumacza] ↩
- żeś święty wieniec ściągnął Jowiszowi — za posądzenie (oczywiście niesłuszne, gdyż dotyczy tamtego Menechma) odpowiada całą serią równie niesłusznych posądzeń. [przypis tłumacza] ↩
- byłeś bity w dybach (caesum virgis sub furca) — furca, „widły”, oznacza pewien rodzaj ram, widocznie w kształcie litery Y, do których przywiązywano skazanego na chłostę. [przypis tłumacza] ↩
- A ja kłuć cię na wisząco... (te pendentem fodiam stimulis) — mowa tu o karze polegającej na tym, że skazańca wieszano za ręce lub nogi i smagano batami lub kłuto bodźcami, używanymi do popędzania zwierząt zaprzęgowych. [przypis tłumacza] ↩
- Po tym zawsze poznać sługę, co dobry naprawdę, co o sprawy swego pana troszczy się i stara — tyrada na temat obowiązków wzorowego sługi, co ma działać jako pewnego rodzaju „odtrutka” na rzymskich widzów, którym Plautyńskie sztuki przedstawiają najczęściej niewolnika jako sprytnego gałgana. Por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- ten więcej dbać winien o swój grzbiet, niż o swe gardło... — więcej niż o najedzenie się i napicie powinien dbać o to, by jego grzbiet nie był narażony na chłostę, a nogi na kajdany. [przypis tłumacza] ↩
- żarna — do obracania żaren używano zwierząt pociągowych, a za wielką karę występnych niewolników. [przypis tłumacza] ↩
- Tego zła się boję. I dlatego też być wolę nie złym, ale dobrym (id ego male malum metuo: propterea bonum esse certumst potius quam malum); Znacznie łatwiej znieść wyrazy, ja razów nie lubię (magi’ multo patior faciliu’ verba, verbera ego odi); wolę zjeść coś z mąki, niż mąkę wyrabiać (edo lubentius molitum, quam molitum praehibeo) — wielkie skupienie gry słów, ulubione przez Plauta. [przypis tłumacza] ↩
- a przecież się boją... — wielokrotne powtarzanie komiczne tego samego słowa (metuont). [przypis tłumacza] ↩
- Ci dopiero, gdy coś zbroją, to wtedy się boją — postquam malum promeriti, atque i metuont, według poprawki Lindsaya. Przekład nie unika czasem rymu, bo nie jest on obcy Plautowi jako figura retoryczna (όμοιοτέλευτον). [przypis tłumacza] ↩
- Jak mnie mój pan wynagrodzi za tę służbę moją (prope est quando hoc erus quae faciam pretium exsolvet) — według poprawki Lindsaya. [przypis tłumacza] ↩
- jeśli miłe wam wasze golenie, wasze boki! — grozi im kajdanami i chłostą. [przypis tłumacza] ↩
- Puśćcie go! — zaczyna się bijatyka i okładanie pachołków pięściami, na co publiczność rzymska bardzo chętnie patrzyła. Dlatego też Plautus nieraz takie sceny wprowadza. Jest to taki sam prymitywny środek komizmu, jak wszystkie podobne sceny cyrkowe i wszystkie coups de bâton Guignola, czy innych teatrów marionetkowych. [przypis tłumacza] ↩
- Rwij! Dziurę mu zostaw! (face ut oculi locus in capite appareat) — wyrwij mu oko, tak by pusty oczodół został. Nie należy tego tak bardzo brać na serio. [przypis tłumacza] ↩
- Witaj mój patronie! — z chwilą wyzwolenia pan (erus) stawał się opiekunem (patronus) wolnego już obywatela. [przypis tłumacza] ↩
- Jedni mówią, żem tym nie jest, kim jestem, i ci mnie za drzwi tu wręcz wyrzucają — pewna nieścisłość, bo przecież i żona, i hetera nie dlatego go wyrzuciły, „jakoby nie był, kim jest”, ale z powodu sukni; całe to miejsce w rękopisach zniekształcone. [przypis tłumacza] ↩
- a drudzy znów mówią, żem jest tym, kim wiem, żem nie jest, i pragną koniecznie być mymi niewolnikami (Alii me esse aiunt qui non sum ac servos se esse meos volunt) — wiersz dodany przez Ritschla dla nawiązania myśli, p. Ussing. [przypis tłumacza] ↩
- Jak i ten, co twierdził, że jest moim niewolnikiem, com go tu wyzwolił (Vel ille qui servom esse se meum aibat, quem ego emisi manu) — według poprawki Ussinga; następujące dwa wiersze u Lindsaya, jako złożone z pomieszanych szczątków wierszy poprzednich, opuszczono. [przypis tłumacza] ↩
- Toż właśnie tum cię wyrwał przed tym domem, co cię czterech ludzi (...) niosło (quin modo erupui, homines qui ferebant te... quattuor apud hasce aedis) — niedbały styl mowy codziennej. [przypis tłumacza] ↩
- tyś pobiegł naprzód... — Messenio sądzi, że Menechmus, któremu się potem żal zrobiło, iż niewolnika swego wyzwolił, pobiegł naprzód, by go wyprzedzić i spotkawszy w mieście, wyprzeć się wszystkiego. [przypis tłumacza] ↩
- przysięgały na oczy (per oculus iurare) — jedno z zaklęć, spotykanych zwłaszcza w ustach kobiet. [przypis tłumacza] ↩
- Teraz oba się przysłużcie mnie i sobie razem — Messenio, mając już prawie pewność, iż to są właśnie obaj bliźni bracia, przeprowadza ostateczne ich przesłuchanie, konfrontację i doprowadza do rozpoznania. Takimi scenami rozpoznania (άναγνώρισις) kończą się najczęściej sztuki greckie. Plautus bardzo często je opuszcza, uważając je za mało zajmujące, zwłaszcza gdy widzowie już wiedzą, jak się rzecz skończy. I tu ta scena hamuje przy samym końcu znakomite tempo całej sztuki; sytuację mógł uratować do pewnego stopnia Messenio, o ile grał swą rolę z należytą werwą. [przypis tłumacza] ↩
- donieśli o tym, [gdy okręt powrócił, / że cię porwał ktoś w Tarencie] (renuntiatumst [ubi navis rediit retro, / Puerum surrputum Tarenti] te) — lukę wykazał Ritchl, uzupełnienie według Ussinga. [przypis tłumacza] ↩
- Jak się cieszę, Messenio, żeś wolny! — nieścisłość, bo nie wiadomo, skąd Menechmus I (z Epidamnus) zna imię Messeniona, którego (w sztuce) nigdy nie słyszał. [przypis tłumacza] ↩
- Byle tylko z lepszym szczęściem... (sed meliorest opus auspicio) — żeby znów drugi raz jego wyzwolenie nie okazało się tak krótkotrwałe, jak poprzednio (w. 1057 i 1094). [przypis tłumacza] ↩
- Żebym ja był woźnym przy tej licytacji (praeconium mi ut detis) — praecones to woźni zajmujący się licytacją z ramienia rządu; przeprowadzenia prywatnych licytacji podejmowali się dla zysku prywatni, zawodowi praecones. [przypis tłumacza] ↩
- głupie pięć milionów — na ówczesne stosunki olbrzymia suma; w tym zaskoczeniu niejako gotowych do licytacji widzów leży żart. [przypis tłumacza] ↩
- głośno klaskajcie (clare plaudite) — epilogi Plautyńskie kończą się zwykle wezwaniem do oklasków, a to wezwanie bywa zresztą często w jakiś komiczny sposób uzasadnione; tak np. w Stichusie każą każdemu w nagrodę za oklaski iść na ucztę... „do swego własnego domu”, a w Komedii oślej epilog zapewnia widzów, że tylko bardzo głośnymi oklaskami ocalą uciemiężonego męża przed zemstą żony. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Plaut
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Bracia · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-bracia/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Gustaw Przychocki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.