Źródło i licencja tłumaczenia
AKT IV
Żona Menechma I, Zmiotka.
Wychodzą oboje z domu Menechma I.
ŻONA
zawodząc
Gdy mąż chyłkiem wykrada, co tylko jest w domu,
I niesie do kochanki?
ZMIOTKA
Schwycisz go na uczynku. Tylko tu chodź za mną.
Niósł właśnie do hafciarza, z wieńcem i pijany,
Tę suknię, którą dzisiaj tu z domu ci ściągnął.
spostrzega i podnosi porzucony wieniec
O, tu odszedł, w tę stronę, jeśli iść za śladem.
spostrzega wracającego z miasta Menechma I
Lecz tej sukni nie niesie.
ŻONA
ZMIOTKA
Żona reaguje gestem
Chodźmy teraz tu na bok. Czatuj tu w zasadzce.
Chowają się oboje w uliczkę, za węgiel domu.
Menechmus I, Zmiotka, Żona.
MENECHMUS I
wracając z rynku, opowiada
Przykry, podły — a tym więcej ulega mu każdy,
Im kto lepszy! Tak chcą wszyscy mieć wiele klientów:
A czy zacni są, czy podli, nikt o to nie pyta;
Dbają więcej o majątek niż o ich uczciwość:
Gdy jest biedny, choć człek niezły, dla nich to jest nicpoń,
Gdy bogaty, chociaż gałgan, dla nich dobry klient!
Ci, co ni praw nie szanują, ni dobra, słuszności,
Takich mają za patronów, co się za nich trapią.
Zaprzeczają, gdy co wezmą, pełni kłótliwości,
A drapieżni i podstępni — pieniądze zbijają,
Czy na lichwie, czy oszustwie, i skargi im w głowie!2
Gdy ich ktoś do sądu pozwie — to patronów wzywa,
Bo nam tego bronić trzeba, co oni przeskrobią:
Czy w urzędzie, czy przed sędzią, czy na zgromadzeniu3.
Jak i mnie dziś pewien klient cały czas zaprzątnął,
Żem już nie mógł nic załatwić, com chciał, z kim być miało,
Tak mnie zajął, tak zatrzymał! Otóż przed edylem
Ja broniłem jego sprawek najgorszych, rozlicznych,
I warunki-m musiał stawiać4 krętackie, podstępne:
Przemawiałem na los szczęścia, sprawę przetrzymując,
Chcąc mieć sponzję. Cóż ten na to, co dał zakładnika?
Nie widziałem jeszcze nigdy, żeby kogoś lepiej
Na uczynku przyłapano: na wszystkie łajdactwa
Było po trzech tęgich świadków. — Niech go wszystkie bogi,
Że mi dzień ten dzisiaj zepsuł. — Niech mnie! Bym tak nigdy
Nie był spojrzał dziś na rynek. Dzień śliczny straciłem:
Ucztę-m kazał przygotować — tak — czeka kochanka.
Skorom tylko mógł się wyrwać, pędzę tutaj z rynku.
Pewnie się już na mnie gniewa: suknia ją ugłaska,
Com ją dzisiaj zwędził żonie i dał tej Erotium.
ZMIOTKA
na stronie do Żony
ŻONA
ZMIOTKA
ŻONA
MENECHMUS I
podchodzi do drzwi Erotium
Tu mnie czeka coś dobrego!
ZMIOTKA
wypada z boku, łapie go i zatrzymuje
ŻONA
wpada na niego z drugiej strony
ZMIOTKA
triumfująco
ŻONA
O twych sprawkach?
MENECHMUS I
przerażony, próbuje jednak udać niewinnego i Żonę ugłaskać
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
ZMIOTKA
podjudza ją
MENECHMUS I
ŻONA
ZMIOTKA
do Żony
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
ZMIOTKA
do Menechmusa I
MENECHMUS I
ZMIOTKA
drwi
zniżonym głosem
Zjeść obiadu bez mej wiedzy!
do Żony
MENECHMUS I
do Zmiotki
ZMIOTKA
do Żony
MENECHMUS I
ŻONA
zaczyna zawodzić
MENECHMUS I
zbliża się, obejmuje ją, chce uspokoić
ZMIOTKA
do Żony
MENECHMUS I
(To ci dosyć?), żem ja jemu bynajmniej nie migał.
ZMIOTKA
MENECHMUS I
ZMIOTKA
MENECHMUS I
ZMIOTKA
Nie dba o swą własną sprawę.
MENECHMUS I
do Żony
Może ci odpowiadają słudzy lub służące?
Powiedz! Zaraz ich ukarzę.
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
przymilając się, głaszcząc Żonę
ZMIOTKA
do Żony
MENECHMUS I
ŻONA
wyrywa się
ZMIOTKA
do Menechma I
Potem w wieńcu stój przed domem, drwij ze mnie pijany!
MENECHMUS I
Dziś nie stąpił.
ZMIOTKA
MENECHMUS I
ZMIOTKA
Co dopiero w wieńcu z kwiatów? Jakeś do mnie mówił,
Że mam głowę nie w porządku, że mnie całkiem nie znasz,
I żeś tu jest całkiem obcy?
MENECHMUS I
Odkąd z tobą się rozstałem, tu wracam do domu.
ZMIOTKA
By się zemścić. Mam: twej żonie wszystko powiedziałem!
MENECHMUS I
ZMIOTKA
MENECHMUS I
O co chodzi? Czemuż milczysz? Czemu nic nie mówisz,
O co chodzi?
ŻONA
Suknię z domu mi ktoś ściągnął!
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
ZMIOTKA
do Menechma I
Wie dokładnie! Wszyściuteńko jej opowiedziałem.
MENECHMUS I
ŻONA
Dobrowolnie się nie przyznasz — to słuchaj, uważaj:
Wnet się dowiesz, czemum chmurna i co on mi mówił:
Suknię z domu mi ktoś ściągnął.
MENECHMUS I
ZMIOTKA
do Żony
do Menechma I
Bo gdyby ją tobie ściągli — już by jej nie było!9
MENECHMUS I
do Żony
ŻONA
Z domu dziś mi zaginęła.
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
Co za jeden ten Menechmus?
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
MENECHMUS I
ŻONA
ZMIOTKA
I tuś zaniósł, tej kochance, Erotium.
MENECHMUS I
ŻONA
ZMIOTKA
By ci ciągle „ty-ty” mówił?10 Myśmy już zmęczeni.
MENECHMUS I
(To ci dosyć?), żem jej nie dał.
ZMIOTKA
Żeśmy prawdę powiedzieli.
MENECHMUS I
Tylko tak... wypożyczyłem.
ŻONA
Nie pożyczam twej chlamidy11 ani płaszcza twego.
Żona może wypożyczyć gdzieś suknię kobiecą,
A mąż męską.
po chwili, gdy mąż milczy
MENECHMUS I
ŻONA
z pasją
Bo tu progu nie przestąpisz, gdy z suknią nie przyjdziesz.
Ja odchodzę.
ZMIOTKA
ŻONA
Wchodzi do domu.
ZMIOTKA
wściekły
Z mężem, żoną — niech was bogi!12... Ja śpieszę na rynek,
Bo tu, w tej familii, myślę, nie mam już co robić.
Wygrażając się, odchodzi na rynek.
MENECHMUS I
sam
Jakbym nie miał gdzie się podziać, gdzie mi lepiej będzie.
Jeśli ci się nie podobam, to małe zmartwienie.
Tej Erotium się spodobam. Ta mnie nie odtrąci,
Ale wtrąci w ten swój domek13. Teraz pójdę do niej,
Z prośbą, by zwróciła suknię, com jej dał przed chwilą,
Inną, lepszą jej odkupię.
puka do drzwi
Otwierajcie! Niech kto tutaj Erotium poprosi.
Erotium, Menechmus I.
EROTIUM
wychodzi
MENECHMUS I
EROTIUM
MENECHMUS I
Czy wiesz, po co tu przychodzę?
EROTIUM
MENECHMUS I
Zwróć mi, proszę. Żona moja już się dowiedziała
O tym wszystkim najdokładniej! Ja ci ją odkupię,
Jaką tylko zechcesz suknię, ba, dwa razy droższą!
EROTIUM
zdziwiona
Do hafciarza; a z nią razem także naramiennik,
Byś go zaniósł do złotnika, żeby go odnowił!
MENECHMUS I
Wszak jakem ci suknię wręczył i odszedł na rynek,
To dopiero teraz wracam, teraz cię znów widzę.
EROTIUM
zirytowana
Chcesz mi zwędzić przez ten podstęp! Do tego ty zmierzasz!
MENECHMUS I
Że się żona dowiedziała —
EROTIUM
przerywa mu, krzycząc
Sameś ją tu do mnie przyniósł, sameś mi darował!
Teraz żądasz jej z powrotem. — Dobrze. Trzymaj sobie,
Zabierz, noś ją, ty czy żona, wrzućcie nawet w skrzynię.
Ale ty mi tutaj progu od dziś nie przestąpisz,
I nie próbuj! Gdym ci dobra, a ty mną pomiatasz,
Bez pieniędzy mnie nie będziesz próżno za nos wodzić!
Szukaj sobie teraz innej, żebyś ją tak mamił.
MENECHMUS I
Podbiega do drzwi
Wróć się! Stańże przez wzgląd na mnie! Przecież wróć się! — Poszła.
Dom zamknęła. Teraz jestem naj-najwyrzuceńszy14.
Ni w domu, ni u kochanki, nikt mi nic nie wierzy.
Pójdę się przyjaciół radzić, co mam teraz robić.
Idzie ku miastu.
Menechmus II, Żona Menechma I.
MENECHMUS II
wraca z miasta, suknię ma na ręce
Powierzyłem przed chwilą tę kiesę z pieniędzmi.
Musiał wsiąknąć z pewnością gdzieś w jakąś garkuchnię15.
ŻONA
wychodzi z domu z Decjonem
A otóż i on właśnie. Ślicznie! Suknię niesie.
MENECHMUS II
ŻONA
do siebie
do Menechma II
Ty, ohydny człowieku, z tą szatą?
MENECHMUS II
zdziwiony
Co cię nosi kobieto?
ŻONA
Śmiesz pisnąć jedno słowo lub mówić coś do mnie?
MENECHMUS II
ŻONA
MENECHMUS II
„Suką” Grecy nazwali?16
ŻONA
MENECHMUS II
Kogo tylko ujrzała — z pyskiem na każdego.
I słusznie ją dlatego „suką” nazywali.
ŻONA
zaczyna zawodzić
I wolę całe życie już wdową pozostać17,
Niźli wszystko to znosić, co ty tu wyrabiasz!
MENECHMUS II
Wytrzymać, czy też odejść? Czy tu taki zwyczaj,
Żeby obcym przybyszom bajki opowiadać?
ŻONA
dalej płacze
I wolę wdową zostać, niźli ciebie znosić.
MENECHMUS II
Nawet dotąd, jak długo królem będzie Jowisz.
ŻONA
jak wyżej
Teraz mi ją na oczach, tutaj trzymasz. Wstydź się!
MENECHMUS II
Śmiesz mówić, żem ci ściągnął, co mi ją tu dała
Całkiem inna kobieta, bym ją dał odświeżyć?
ŻONA
jak wyżej
Jemu wszystko opowiem, co ty tu wyrabiasz.
Idź, Decjo, szukaj ojca — proś, niech razem z tobą
Przyjdzie do mnie; i powiedz, że tak sprawy stoją.
Chłopiec biegnie.
MENECHMUS II
ŻONA
Kradniesz z domu twej żonie — i twej przyjaciółce
Zanosisz. No, czy dosyć wyraźnie to mówię?
MENECHMUS II
Co mam zażyć, by ścierpieć tę twoją bezczelność?
Kogo we mnie ty widzisz — ja nie mam pojęcia;
Ja ciebie znam tak samo, jak... jak Portaona19.
ŻONA
wskazując na zbliżającego się Teścia
Z ojca, który tu idzie. Przecież się oglądnij!
No, czy jego też nie znasz?
MENECHMUS II
ogląda się
W ten sam dzień go widziałem, co i ciebie przedtem.
ŻONA
MENECHMUS II
ŻONA
Teść, Żona, Menechmus II.
TEŚĆ
nadchodzi od strony miasta, strudzony, wspierając się na lasce; mówi:
Idę, śpieszę — lecz nie taję, że mi to niełatwo.
Żwawość znikła, starość gniecie i ciężkie już ciało,
Sił już brak; o, wiek niedobry, niedobry to towar!
Bo przynosi, gdy przychodzi, moc rzeczy najgorszych;
Gdybym chciał wyliczać wszystko, za długo bym gadał!
Ale to mnie niepokoi i w sercu mnie trapi,
Co to jest, że mnie ma córka tak nagle tu wzywa,
Nic nie mówi, o co chodzi. Po cóż mnie przyzywa?
Lecz już prawie się domyślam, co to jest za sprawa:
Pewnie jakaś kłótnia z mężem. Bo one tak zwykle:
Chcą, by mąż im zawsze służył, przez swoje posagi
Pewne siebie i zuchwałe21. Choć i oni często
Nie ustrzegą się od winy. Jest przecież granica,
Pokąd żona winna znosić, ni też córka nigdy
Nie przyzywa swego ojca, gdy nie ma przyczyny
Czy z przewiny, czy też z kłótni. Lecz już się tu dowiem.
Otóż ona tu przed domem i jej mąż, coś chmurny,
To jest to, co przypuszczałem. — Więc do niej przemówię.
ŻONA
TEŚĆ
Więc przychodzę w dobrą chwilę? W dobry czas mnie wzywasz?
Czemuś chmurna? Cóż on znowu, zły, z dala od ciebie?
Posprzeczaliście się o coś między sobą. Powiedz,
Kto z was winien, ale krótko, nie lubię mów długich!
ŻONA
Ale tutaj żyć nie mogę, ni wytrwać nie sposób!
Więc mnie zabierz stąd!
TEŚĆ
ŻONA
TEŚĆ
ŻONA
TEŚĆ
Wielem razy ci nakazał, byście mi się strzegli,
By z was żadne nie szło do mnie ze skargą?
ŻONA
Jakże ja się mogę ustrzec?
TEŚĆ
ŻONA
urażona tym ofuknięciem
TEŚĆ
Byś dla męża była dobra i nie szpiegowała
Ni co robi, ni gdzie chodzi?
ŻONA
wybucha płaczem
W tej heterze zaraz obok...
TEŚĆ
Ja ci na złość tu pokażę, że się jeszcze więcej
Kochać będzie!
ŻONA
dalej zawodzi
TEŚĆ
Mniej pić będzie, czy to u niej, czy gdzie mu się zachce?
Co — do licha — za bezczelność! Tak samo zażądaj,
By zaproszeń nie przyjmował lub gościa żadnego
Sam nie przyjął! Lub tak samo wyznacz mu robotę:
Każ, niech siedzi pośród dziewek i wełnę grępluje!
ŻONA
zirytowana
Lecz dla męża. Jego bronisz, stojąc po mej stronie!
TEŚĆ
Skarcę niźli ciebie nawet. Lecz jeśli dba dobrze
O twe stroje i klejnoty22, dostarcza, jak trzeba,
Czy służących, czy zapasów, to lepiej, kobieto,
Miej ty rozum!
ŻONA
me suknie23 ze skrzyń w domu — i mnie tak obdziera,
Moje stroje potajemnie do heter wynosi!
TEŚĆ
Ty źle robisz24, pomawiając człeka niewinnego.
ŻONA
I ten naramiennik właśnie, który do niej zaniósł,
A żem ja się dowiedziała, więc teraz odnosi.
TEŚĆ
Więc podejdę i zagadam.
do Menechma II, który stoi cały czas na boku
O cóż to wy się spieracie, niech wiem. Czemuś chmurny?
Cóż ta znowu zagniewana, z daleka od ciebie?
MENECHMUS II
Klnę się na Jowisza władcę, na bogów...
TEŚĆ
przerywa
Po co, na co?
MENECHMUS II
Tej kobiecie, co mnie skarży, żem jej suknię z domu
Ściągnął, porwał —
ŻONA
przerywa
MENECHMUS II
Nogą wstąpił do jej domu, niech będę ze wszystkich
Nieszczęsnych najnieszczęśliwszy!
TEŚĆ
Że się tutaj tak przysięgasz i przeczysz, żeś nigdy
Nogą tu w ten dom nie wstąpił, gdzie mieszkasz, wariacie?
MENECHMUS II
TEŚĆ
MENECHMUS II
TEŚĆ
Chyba żeś się wyprowadził dzisiaj w nocy.
do córki, biorąc ją na bok
Czyście się wyprowadzili?
ŻONA
na stronie
TEŚĆ
na stronie
ŻONA
na stronie
TEŚĆ
MENECHMUS II
w ostatecznej pasji
Ty, czy ona, co mnie tutaj zadręcza bez końca!
ŻONA
do ojca, przerażona wyglądem rzekomego męża
Z skroni, z czoła — popatrz tylko, jak mu oczy płoną!
MENECHMUS II
z nagłą decyzją, do siebie
Udam szał i ich w ten sposób od siebie odstraszę!
Zaczyna rozdziawiać usta, toczyć oczyma, rzucać się itd.
ŻONA
z przerażeniem
TEŚĆ
MENECHMUS II
patetycznym tonem, udając nieprzytomnego
Słyszę, lecz nie mogę odejść z tych tutaj okolic,
Bo mnie tu od lewej strzeże wściekła suka ludzka,
A tu znowu kozioł stary, co nieraz w swym życiu
Zabił człeka niewinnego fałszywym świadectwem!
TEŚĆ
zamierza się laską
MENECHMUS II
Bym ja oczy jej wypalił płonącą pochodnią!
ŻONA
chowa się za ojca
MENECHMUS II
na stronie
TEŚĆ
na stronie
ŻONA
TEŚĆ
jak przedtem
Pójdę do nich, niech go wezmą i w domu skrępują,
Zanim jeszcze tu narobi więcej zamieszania.
MENECHMUS II
do siebie
na głos
Jeśli z oczu mych nie zejdzie na karku złamanie!
Zrobię tak, jak chcesz, Apollo!
Posuwa się ku Żonie.
TEŚĆ
do córki
By cię nie zbił!
ŻONA
By się stąd gdzieś nie oddalił. Jakażem ja biedna!
Zawodząc, wchodzi do domu.
MENECHMUS II
do siebie
Obrzydłego, brodatego, drżącego Tytana30,
Co za ojca miał Cyknusa31.
na głos
Bym mu członki razem z kośćmi i wraz ze stawami
Poprzetrącał własną laską!
TEŚĆ
Gdy mnie tkniesz lub jeśli tylko do mnie się przybliżysz!
MENECHMUS II
dalej w „natchnieniu”
Na kawałki tu posiekam starucha z kościami!
TEŚĆ
trochę w strachu, do siebie
Bo naprawdę się go boję, by mi coś nie zrobił,
Tak jak grozi.
MENECHMUS II
Teraz każesz mi pochwycić czwórkę koni dzikich
I ognistych — i wsiąść na wóz, by zetrzeć lwa tego
Zgrzybiałego, smrodliwego, całkiem bezzębnego.
I już stoję na tym wozie, trzymam lejce, bodziec32,
Nuże, konie! Niechaj zagrzmi tętent waszych kopyt,
A od pędu niech się wygną wasze chyże nogi!
TEŚĆ
MENECHMUS II
Każesz runąć mi na tego, co stoi na drodze,
i uśmiercić —
Chce niby wpaść na starego, ale ostatecznie woli nie ryzykować
Przeinacza twe rozkazy i nakaz Apolla!
Pada na ziemią i leży niby w konwulsjach, nieprzytomny.
TEŚĆ
* * * * * * * * * * * * * * * Bogi!
Jakiż zdrowy był przed chwilą — teraz szał go łamie!
Jak go niespodzianie wzięła tak straszna choroba!
Pójdę wezwać jak najprędzej jakiego lekarza.
Odchodzi ku miastu.
MENECHMUS II
zrywa się
Co mnie gwałtem chcą zrobić, zdrowego, wariatem?
Ale czemuż nie zmykam, pókim jeszcze cały?
Zwraca się do widzów
Nie zdradźcież mnie, którędy stąd dałem drapaka!
Ucieka w uliczkę.
- Jaki też to zwyczaj mamy... — całe opowiadanie odnosi się do czysto rzymskich stosunków między patronem a klientami i jest przykładem na to, jak swobodnie romanizuje Plautus greckie partie (p. Wstęp). [przypis tłumacza] ↩
- i skargi im w głowie! — tekst uszkodzony; przyjęto: mens est in querelis, według pierwszych wydań. [przypis tłumacza] ↩
- Czy w urzędzie, czy przed sędzią, czy na zgromadzeniu — w urzędzie (in iure), gdy sprawę rozstrzygał sam pretor lub czasem edyl, jak tutaj; przed sędzią (ad iudicem), gdy do rozstrzygnięcia sprawy pretor wyznaczał kogoś jako sędziego; na zgromadzeniu (ad populum), gdy była sprawa karna (causa publica) i rozstrzygało zgromadzenie ludowe (comitia). [przypis tłumacza] ↩
- I warunki-m musiał stawiać... — Menechmus, widząc, że sprawa jego klienta stoi kiepsko, chciał go ratować przez uzyskanie tzw. zakładu, sponsio, polegającego na tym, że jedna i druga strona formułuje pewne warunki, condiciones, i stawia pewną sumę w zakład za prawdziwość danej formuły. Strona wygrywająca zakład co do formuły nie tylko zyskuje sumę, ale wygrywa też i całą sprawę. Menechmus, dążąc do sprytnego sformułowania swych condiciones, nie cofa się przed krętackim i podstępnym ich ujęciem (condiciones tetuli tortas confragosas), ale klient upiera się przy normalnym postępowaniu sądowym i daje nawet zakładnika (praedem) za to, że rozstrzygnięciu się podda, pomimo iż wobec tylu świadków nie ma szans wygrania. [przypis tłumacza] ↩
- Żem źle wyszła, za złego człowieka — viro me malo male nuptam. [przypis tłumacza] ↩
- Już ci wierzy co do „niego”, lecz wróć do tamtego! — Już ci wierzy: wypowiedziane ironicznie; wróć do tamtego: tzn. do sprawy skradzenia sukni. [przypis tłumacza] ↩
- Ależ głupstwa gadasz... (nugas agis) — Jeden z ulubionych Plautyńskich środków komizmu słów, polegający na kilkakrotnym, nieraz kilkunastokrotnym, powtarzaniu tego samego wyrazu czy zwrotu. [przypis tłumacza] ↩
- Strasznieś chmurna — przyjęto: tristis admodum es, według Niemeyera. [przypis tłumacza] ↩
- Bo gdyby ją tobie ściągli, już by jej nie było! — a teraz jest, bo jest oddana do hafciarza. [przypis tłumacza] ↩
- puchacza przynieść, by ci ciągle „ty-ty” mówił? — w oryginale brzmi to lepiej: quae „tu-tu” usque dicat tibi. [przypis tłumacza] ↩
- chlamida — część ubioru męskiego; był to rodzaj jakby peleryny z kołnierzem, zapinanej na piersiach na guzik. [przypis tłumacza] ↩
- Z mężem, z żoną, niech was bogi!... (cum viro, cum uxore, di vos perdant!) — w wielkiej pasji, wygrażając całemu domowi, przeklina wszystkich razem, odchodzi i nie pojawia się już w sztuce. [przypis tłumacza] ↩
- Ta mnie nie odtrąci, Ale wtrąci w ten swój domek — quae me non excludet ab se, sed apud se occludet domi. [przypis tłumacza] ↩
- Teraz jestem naj-najwyrzuceńszy (nunc ego sum exclusissumus) — Plautus nieraz dla komicznego efektu stopniuje wyrazy, których właściwie stopniować nie można. Podobnie: ipsissumus: „najsamszy” (Trinummus 988), ostium occlusissumum: „drzwi najzamkniętsze” (Curculio 16), occisissumus omnium qui vivont: „najzabitszy ze wszystkich żyjących” (Casina 694), itp. [przypis tłumacza] ↩
- garkuchnia — podrzędna, tania jadłodajnia. [przypis edytorski] ↩
- Hekubę suką Grecy nazwali — było podanie, że Hekuba, żona Priama, rozżalona wszystkimi nieszczęściami, jakie ją spotkały po zdobyciu Troi przez Greków, i rozszalała strasznym gniewem na swych wrogów, zamieniła się w końcu w zajadłą sukę. [przypis tłumacza] ↩
- wdową pozostać — p. wyżej w. 115. [przypis tłumacza] ↩
- suknie i klejnoty — przyjęto poprawkę Vahlena: pallas, zamiast pallam (Lindsay). Rozżalona kobieta z jednej sukni zrobiła już suknie. Tak samo dalej w. 816. [przypis tłumacza] ↩
- jak Portaona — Porthaon, dziadek Dejaniry, żony Herkulesa; chodzi o podkreślenie nieprawdopodobieństwa, tak jak i dalej, gdy mowa o Kalchasie, wieszczbiarzu u Greków pod Troją. [przypis tłumacza] ↩
- jak Kalchasa — p. wyżej w. 759. [przypis tłumacza] ↩
- przez swoje posagi pewne siebie i zuchwałe (doter fretae, feroces) — stałe w „komedii nowej” narzekanie na „żonę posażną” (uxor dotata); p. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- O twe stroje i klejnoty... — p. wyżej w. 122. [przypis tłumacza] ↩
- me suknie — p. wyżej w. 753. [przypis tłumacza] ↩
- To źle robi, gdy tak robi. Lecz jeśli nie robi, Ty źle robisz (Male facit, si istuc facit; si non facit, tu male facis) — celowe powtarzanie wyrazu dla efektu komicznego. [przypis tłumacza] ↩
- Toż on kłamie! — przyjęto poprawkę Schölla: peierat, zamiast deierat Lindsay. [przypis tłumacza] ↩
- Patrz, zielenią mu się oczy! — żona zaczyna go naprawdę podejrzewać o szaleństwo, widzi już nawet jego symptomy, co było tym łatwiej, że Menechmus był we wściekłej pasji; zielony kolor i zielone plamy na twarzy i głowie uważano za oznaki rozlanej żółci, w czym ówczesna medycyna widziała powód ataków szału; szał określano przecież czasem wyrazem „czarną żółć” μελανχολία. [przypis tłumacza] ↩
- Eú-ho-e, Eú-ho-e, Bromiu! (akcent na Eú) — okrzyk szalejących Bakchantek; Bromios nazywa się Dionizos-Bakchus od zgiełku i hałasu, jakim odznaczały się jego pochody; Menechmus udając szał, wpada w komicznie patetyczny ton i naśladuje styl, jakim przemawiają w tragedii osoby „opętane przez bóstwo”, a więc szaleńcy i wróżbiarze. [przypis tłumacza] ↩
- Apollo (mit. gr., mit. rzym.) — bóg słońca, sztuki, wróżbiarstwa, uzdrawiania i gwałtownej śmierci, przewodnik dziewięciu muz. [przypis edytorski] ↩
- A Apollo każe mi wyrocznią... — mitologia klasyczna uważała wszelką ekstazę, a więc równie szał, jak i natchnienie wieszcze, za „opętanie przez bóstwo”, zwłaszcza przez Apolla, patrona poetów i wszystkich wróżbiarzy, np. Pytii w Delfach (por. okrzyk wpadającej w szał wieszczy Kasandry w Odprawie Kochanowskiego: „Po co mnie próżno, srogi Apollo, trapisz”). Menechmus udaje zatem, że jest w tej chwili w mocy Apolla i jego tylko rozkazy wykonuje. [przypis tłumacza] ↩
- drżącego Tytana (tremulum Titanum) — kpiąc, nazywa Tytanem bezsilnego starca [Tytan: jeden z bogów z pokolenia olbrzymów, poprzedzającego pokolenie bogów olimpijskich; red. WL]; być może jednak, że jest tu pomyłka w naszych rękopisach i czytać należy Tithonum (tak Ussing); Tithonos, mitologiczny starzec, kochanek bogini Eos, dzięki jej wstawiennictwu u Zeusa cieszył się nieśmiertelnym życiem, choć starzał się coraz więcej, i to lepiej by tutaj odpowiadało. Ale nie jest też wykluczone, że pomylił się Plautus sam, który nie był bardzo mocny w greckiej mitologii i nie dbał tu wiele o ścisłość. [przypis tłumacza] ↩
- Co za ojca miał Cyknusa — było podanie o Cyknusie, zamienionym w łabędzia (cycnus: łabędź); prawdopodobnie dlatego siwowłosy starzec nazwany jest synem białego ptaka, ale kto wie, czy i tutaj Plautus nie przekręcił czegoś, co było w greckim oryginale. Zresztą małe zmartwienie dla rzymskiej publiczności, która i tak o żadnym Cyknusie nie słyszała, a wszystko to zapewne uważała za jakieś egzotyczne przezwiska. [przypis tłumacza] ↩
- trzymam lejce, bodziec (iam lora teneo, stimulus iam in manust) — według Ritschla, p. Lindsay; bodziec (stimulus): do popędzania, zamiast bicza. [przypis tłumacza] ↩
- choroba ostra, ciężka — po tych słowach wykazał lukę Schöll, p. Lindsay. [przypis tłumacza] ↩
- A was wszystkich tu proszę... — celowe przełamanie iluzji scenicznej; Plautus każe często swoim aktorom, dla wywołania efektu komicznego, komunikować się z publicznością i w najrozmaitszy sposób wypadać z roli, i to nie tylko wtedy, gdy aktor mówi monolog, ale nawet w ciągu rozmowy z innymi osobami sztuki. Tak np. w Punijczyku (w. 550 i nast.) młodzieniec, chcąc wywieść w pole stręczyciela, sprowadza „adwokatów” i chce im cały swój plan wyjaśnić, gdy ci nagle mu przerywają: „My już o tym wszystkim wiemy. Tu o widzów chodzi,/ Dla nich przecież gra się tutaj tę oto komedię./ Ich więc raczej poobjaśniaj, żeby zrozumieli/ Twoją rolę. O nas nie dbaj. My już wszystko wiemy:/ Myśmy przecież razem z tobą wszyscy się uczyli,/ Żeby wiedzieć, jak ci mamy w roli odpowiadać!”. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Plaut
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Bracia · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-bracia/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Gustaw Przychocki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.