AKT PIĄTY
Sala zamkowa w Aue. Przez boczne drzwi w głębi widać kaplicę z ołtarzem etc. — Wiszą w niej proporce i herbowe znaki panów z Aue, sztandary krzyżowe etc. — Na prawo od kaplicy, w tym samym położeniu loggia rzymska. Po lewej stronie sali bogate krzesło tronowe z stopniami. Nad tronem baldachim. Promienny poranek późną wiosną.
SCENA PIERWSZA
Hartmann von der Aue w bogatych szatach, ojciec Benedykt i Ottaker w rynsztunku z aktów poprzednich.
Benedykt
Zajęty rozmową z Hartmannem, podczas której stoi z respektem z dala.
jakowyś rycerz ciął go poprzez szyszak.
Ottaker
Hartmann
jak powiadacie, a i ja te same
dostałem wieści o Konradzie Grave,
wówczas — pokorny sługa rzec to może —
podwójnie dziwne są nam drogi Pańskie.
Albowiem teraz... Wiecie, że z trudnością
mogłem utrzymać dla dawnego pana
ten gród warowny! — A więc teraz wiatry
przywiały ku mnie ten list z jego silnej,
męskiej prawicy...
Benedykt
Ottaker
który go przyniósł: jest to pewien węglarz
z doliny Zastel.
Hartmann
Ottaker
ino2 że, wiecie, ten hycel uparty
milczy jak kłoda, z której pali węgiel.
Benedykt
Zastel?
Ottaker
Hartmann
I któż by zresztą pisał list ten — patrzcie!
Jest w nim niejeden ustęp nieco ciemny,
ale odgadnąć można niemal pewno,
że może dziś już będzie razem z nami.
Benedykt
mową łacińską, pochodzi z Wenecji.
Ottaker
że on żadnego nie napisał listu.
Hartmann
Benedykt
wprawdziem3 go kiedyś — powiada — rozgniewał,
lecz po chrześcijańsku chce mi to przebaczyć...
Ottaker
Benedykt
i wczesnym rankiem, w dniu świętego Jana,
mam mu zgotowić4 kaplicę zamkową
w Aue.
Hartmann
Z pełną przeczucia wesołością.
wypełnić jego wolę. Weźcie klucz ten —
zawdzięczam Bogu i mym tysiąc trzystu
dzielnym rycerzom i knechtom5, żem dotąd
mógł go utrzymać na kółku6 — a zasię7
jemu zawdzięczam znowu, żem odzyskał
knechtów... więc bierzcie klucz ten i ze skarbca —
o, hrabia Konrad miał k’temu8 niemałą
chętkę — przynieście ciężkie, szczerozłote
naczynia mszalne z cesarza Karola
pradawnych czasów.
Benedykt
Bierze klucz.
Jak wasza miłość sądzi?... Czy wyzdrowiał?
Hartmann
Wzruszając ramionami.
Benedykt
iże cudowny lekarz sprawił swoje?
Hartmann
mówiono o tym, że umarł w Florencji,
w Padwie, Rawennie, że leży — pochowan10
w Monte Kasyno i że się utopił,
że został przebit11 sztyletem, że w gardziel
Etny się rzucił — a potem stokrotne
chodziły wieści, że go oczyściły
te w Puzzuoli cudowne kąpiele,
że go uzdrowił słynny mistrz w Salernie.
Benedykt
Z westchnieniem.
Hartmann
Benedykt
Hartmann
Jeżeli pan nasz wyzdrowiał, naonczas
powiem, że nieba zesłały mu świętą
ową dziewczynę, aby żył, a śmierć jej
niech pozostanie już zrządzeniem bożym.
Benedykt
dziś go przyjmować: bo com ja w tym czasie
widział i przebył od chwili, gdy dziecko
znikło bez śladu... Myśmy go szukali:
Gotfryd, Brygita i ja — wszędzie, wszędzie
po wsiach i miastach, po wszystkich szpitalach,
w zaułkach nędzy i występku — panie,
to się zapomnąć13 nie da!... Przy tym, panie,
gdybym ja nie był tu spólnikiem14 winy!
Lecz w piersi mojej zarył mi się straszny
wyrzut i nie chce umilknąć.
Hartmann
Znaliście
ową dziewczynę od młodości?
Benedykt
Jak swoją córkę, jak swe własne dziecko!
I obym był ją uważał15 za własną!
Abym był dla niej mógł być16 jako ojciec!
A tak najemcą byłem, nie pasterzem.
Hartmann
To Wenus18 tak ją ubrała...
Benedykt
Ziemska to była miłość... Beznadziejna
była to miłość, która musi wszelką
żywić nadzieję i ból wszelki znosić.
I jam był kiedyś na tej błędnej drodze,
jednak omamion blichtrem niebiańskości,
i teraz, ślepiec, poznać jej nie mogłem.
Hartmann
Dla mnie to dziecko i dziś jeszcze święte.
To, co się tobie wydało niebiańskim,
zostanie zawsze niebiańskim, a miłość
zawsze jest jedna, ziemska czy niebiańska.
Benedykt
takem niewiele miał19 jej w tych okropnych
godzinach próby!
Hartmann
Czemu? Badałem rzecz tę i powiadam:
W śmierci jej miłość święciła tryumfy:
On stał się dla niej miłosnym wyznaniem!
Benedykt
rzecz podziwienia godna, cud miłości!
I ja, zaprawdę, znalazłbym pociechę!
Lecz ja nie wierzę — nie! Ta piękna perła
upadła, panie, i zagasła w błocie!
Boże mój! Przebacz panu, mnie — przenigdy!
Hartmann
Do Ottakera, wyglądającego, jakby chciał uciekać.
Dokąd, Ottaker?
Ottaker
Czyni ruch przeczący; zostając z niechęcią.
Hartmann
do Benedykta
Czy wam jest znany ten pachołek, ojcze?
Benedykt
Hartmann
którymi chełpi się nie tylko w stajni
wobec parobków i dziewek, lecz także
lubi uraczyć nimi małe dzieci.
Ottaker
co chcecie mówić?
Hartmann
kurczy, przysięga, aż ropuchy skaczą,
że nigdy biednej córeczce dzierżawcy
o salerneńskim nie mówił lekarzu.
Benedykt
Ottaker
A niech mnie czarci!... Panie! Kląć się nie chcę —
pozwólcie, panie, odejść mi na szaniec.
Ottaker wychodzi.
SCENA DRUGA
Hartmann
Benedykt
Hartmann
Ta jego czaszka to gniazdo jaj żmiich21,
z których co chwila jedno się wylęga
pod niespokojnym żarem jego ciała.
On wam nabożnie będzie znosił kłody
na stos dla żydów i dla trędowatych,
cały wypchany jest amuletami,
wiarę ma w ptactwo trupie i w złodziejskie
palce i nosi zawsze buteleczkę
krwi ludzkiej w sakwie i klnie się na sprawy
dziwne, nieczyste, zgroźne22, tajemnicze.
Benedykt
człowieka hańbi przeniewierstwo.
Hartmann
Drab ten, co ongi23 odbiegł swego pana24,
jak tchórz, niedawno rzucił się z tej twierdzy
właśnie na wrogów tego pana: straszny
dzik rozjuszony, urągliwy śmierci.
SCENA TRZECIA
Ottaker
Wpada gwałtownie na sceną.
teraz mi dajcie urlop.
Hartmann
Ottaker
i, Boże przebacz, jakieś babsko stare...
Do czarta! Lepiej iść między murzyny!
Hartmann
Z okna patrzy w dziedziniec.
To z Wehrawaldu tych dwoje staruszków.
Ottaker wychodzi.
SCENA CZWARTA
Benedykt
Hartmann
że nie oznacza to nic złego... Teraz
pomyślcie, ojcze, o waszym ołtarzu!
Wszystkie te znaki, a zwłaszcza ostatni,
świadczą wam o tym, iże pan nasz dawny
zaczyna znowu dawnym swym sposobem
i według planu dzierżyć ster. Snać26 dobry
jakowyś święty począł dzień dzisiejszy,
jemu, po Bogu, myślę się poruczyć.
SCENA PIĄTA
Mnich, lewą ręką przysłaniający sobie twarz kapturem, z laską pielgrzymią w prawej, szybkim krokiem przechodzi przez scenę.
Hartmann
Przerażony, zatrzymuje mnicha.
dostał wskroś straże?
mnich daje znak, że chce z nim pozostać sam na sam
Idźcie! Mnie jedynie,
widać, przynosi wieści.
Benedykt odchodzi.
Hartmann
Mnich
Hartmann
Henryk i Hartmann
Milcząc rzucają się w objęcia.
Henryk
«Idźże i pokaż się kapłanom!».
Hartmann
A...
Henryk
oblubienicy mojej, by ci sama
dała odpowiedź.
Hartmann
Więc dziecko żyje?!
Henryk
gdyby nie żyła?... Mniemaszli29?
Hartmann
Stanowczo.
Henryk
Tak samo.
ponownie padają sobie w objęcia; uwolniwszy się z objęć
Ale dość na teraz.
Jak się to stało, że zdrowymi stopy
dotykam znowu tych dawnych kamieni
mojego grodu... cicho! O tym wszystkim,
co wiem, com słyszał, przeżył i przecierpiał —
tak, o tym wszystkim cicho! Sposobniejszej
zostawmy porze te sprawy... Hartmannie,
dobry Hartmannie! Cierpliwości!
Hartmann
że w Akwizgranie leży ciężko chory
wasz krewny Konrad? Zmożon30 jest w turnieju.
Henryk
z siodła przez własną szkapę! Aniołowie,
tak, aniołowie potrząsają kubkiem
z kośćmi... Lecz o tym cicho, przyjacielu!
Pomówmy teraz o ważniejszych sprawach.
Gdzież dzielny ojciec Benedykt?
Hartmann
poszedł, by przybrać ołtarz...
Henryk
aby się spieszył; a w krużganku, drogi,
rozkaż splądrować wszystek krzak mirtowy —
wesele sprawiam — dzisiaj — bez wahania,
a niech odźwierny uwije mi wianek
skromny, lecz zasię31 taki, by wystarczył
na skronie młodej dzieweczki dzierżawcy.
Hartmann
Henryk
tylko to właśnie, drogi przyjacielu:
i com w swej duszy raz już postanowił,
tego przed ludźmi bronić nie mam w myśli.
Wszystko tak będzie, jako jest. I na tym
koniec.
Z tą chwilą, kiedy pierwszy promień
łaski mnie drasnął, gdy zstąpiła ku mnie
ta owa święta, byłem wraz oczyszczon32:
z mojej zatęchłej, potępionej piersi,
znikło od razu wszystko, co w niej było
niskiego; rozwiał się zabójczy opar
mej zimnej duszy — zmarły w niej nienawiść
i żądza zemsty, złość i chęć szaleńcza,
by się narzucić ludziom, choćby nawet
z pomocą mordu! Alem był33 bezradny!
Oszołomiony czepiłem się ręki
mej zbawicielki i w jej aureolę
wciśnięty, szedłem za każdym jej krokiem...
W jej mgławym kole znów mogłem oddychać,
a gdy na skronie kładła mi swą rękę,
tak34 sen, co dotąd unikał mych powiek,
w mym biednym sercu zamknął mi znów przystęp
wrogim demonom...
zjawia się ojciec Benedykt
Ciebie to ja szukam!
Tak, ojcze, ciebie przede wszystkim! Zbliż się!
Pomóż mi, pomóż! Jestem zdrów! Uleczon35!
Jestem u celu, a jednak daleko
od tego celu! Nie mów nic, o, nie mów,
tylko posłuchaj dalej mej spowiedzi...
Wtem spłynął na mnie nowy promień łaski.
Cóż mam powiedzieć? W tym nowym promieniu,
który mi błyszczał spod powieki dziecka — —
żyję! O, nie patrz na mnie, stary człeku,
z taką woskową bladością! — Na nowo
odrodziła się moja miłość w zmarłym,
posępną grozą przepełnionym świecie.
I znowu w fali świetlnego żywiołu
rozpłomieniły się wzgórza radością,
morze rozkoszą, a niebiańskie dale
szczęściem — i znowu w mej piersi poczęły
rwać się do życia i wrzeć świeże siły:
zwarły się we mnie znów w przemożną wolę,
ażeby walczyć, niemal dotykalnie,
przeciwko memu wiądowi36... Lecz jeszczem
nie był wyzdrowion37, ale czułem jedno:
że wyzdrowieję albo też z nią razem
jednakiej doznam śmierci...
Posłuchajcie!
Wbrew mojej woli, na przekór mym prośbom
wiodła mnie z sobą do Salerny. Chciałem
złamać jej śluby — ale mnie przemogła...
Prawda: Południa raje hamowały
nieraz jej kroki; w kwiecistych smaragdach38
gór apenińskich stawała zdumiona,
tknięta ich czarem, albo na błękitnych
milkła wybrzeżach, pobladła z boleści
i szczęśliwości... lecz potem... — o, wielką
wydała mi się tą chwilą39, w mych oczach
rosła do jasnych rozmiarów serafa40!
Potem zamknęła się, mówię, dla świata
i, jakby szarpał ją głód śmierci, znowu
z podwójną mocą ciągła41 mnie za sobą
hen na Południe...
Stanęliśmy razem
wobec lekarza: — o tak, mimo wszystko,
jakem powiedział... daleko! W Salernie...
Przemówił do niej... Pytał, czego pragnie. —
Chce umrzeć dla mnie. Dziwił się, odradzał,
nóż pokazywał i tortury — na nic!
Ani na chwilę nie umiały zachwiać
słowa lekarza jej wolą: i wtedy
zamknął się razem w komorze — z nią razem.
Ja zaś... tak, nie wiem, co się działo ze mną.
Straszne słyszałem huki — jakaś światłość
błyskawicowa wdzierała się we mnie,
paląc i krając mi serce! Straciłem
zmysły! I z dźwierzy42 poleciały trzaski,
krew popłynęła z moich pięści obu,
zdawało mi się, że wszedłem przez ścianę!
I oto, mówię, leżała przede mną
naga, jak Ewa, silnie przywiązana
do deski... Patrzcie, mężowie, naonczas43
trzeci mnie dotknął promień świętej łaski.
Cud się wypełnił, byłem uzdrowiony!
Wierzaj, Hartmannie! Jak ciało bez serca,
jak golem44 będziesz, jak twór czarnoksięski,
nie dzieło boże — z gliny lub kamienia,
albo i skruszon będziesz, póki czysty
i nieskrzywiony, nieprzerwany, prosty
strumień boskości nie wyryje sobie
drogi do owej niezgasłych tajemnic
pełnej łupiny, kryjącej przed naszym
okiem prawdziwy cud stworzenia: — wówczas,
wówczas dopiero przeniknie cię życie.
I z piersi twojej rozszerzą się nieba,
wielkie, bezkreśne45, przecinając ściany
twego więzienia — i ty razem z światem,
wyzwolon jego zbawiającą mocą,
wraz się rozpłyniesz w przedwiecznym żywiole
miłości...
Sprowadź ją tutaj.
Hartmann odchodzi
Tak, ojcze!
Ona jest tutaj! Ale ty — toć mówię —
już jej nie spotkasz takiej, jaką znałeś.
Jeszcze naonczas, kiedym ją odwiązał
od stołu mistrza i uniósł ze sobą
ten dar niebiosów, upadła, złamana.
Naprzód tygodnie długie przeleżała
w ciężkiej gorączce, a potem, powstawszy
z łoża boleści, była przemieniona.
Chociaż ją nogi zaledwie udźwigły46,
nie chciała żadną miarą dosiąść konia,
któregom dla niej najął do podróży.
Przy moim boku, z wielkim biegnąc trudem,
ciężar ołowiu w wątłych mając członkach,
wciąż się zdawała unikać mnie w drodze
i tylko z drżeniem znosić me sąsiedztwo.
Benedykt
Racz wasza miłość przebaczyć: ociężał
ten ci mój język w tej chwili wdzięczności.
Idzie! — Zostawcie nas sam na sam, panie!
Henryk wchodzi do kaplicy.
SCENA SIÓDMA
Ottegeba
Wchodzi, prowadzona przez Hartmanna. Blada i zmęczona, bosa, w ubraniu pielgrzymim, o kiju.
Ottegeba
Hartmann
Ottegeba
Hartmann
Ottegeba
Hartmann
Benedykt
Ottegeba
W uporczywym zamyśleniu.
z lękliwą radością, rzucając mu się na piersi
Ojcze Benedykcie!
Nie mów nikomu! Nie mów, kim ja jestem!
Pomóż! Bądź wierny! Dobry! Litościwy
bądź mi, mój ojcze, iżby mnie nie zabił
ten wstyd bezmierny!...
Benedykt
Ja cię ukryję, jeżeli gdzie indziej
nie masz ukrycia.
Ottegeba
w cichej pustelni...
Benedykt
Ottegeba
w głębokiej puszczy.
Benedykt
ty moje drogą utrudzone dziecię.
Mylisz się: ptactwo śpiewa o tam, w kniejach!
Tu echo tylko odbija się w zamku.
My nie jesteśmy, dziecko, w moim lesie.
Ottegeba
gdzie my jesteśmy... Idźmy głębiej w góry!
Słuchaj... Nie! Później... Idźmy! Nie! Nie jeszcze —
kłamałam... Jestem potępiona, ojcze!
Jestem stracona... ojcze...
Benedykt
Czyn twój przeciwko tobie świadczy, rada
oddałaś życie, by okupić dolę
biednego pana Henryka, atoli50
Bóg ci uczynił, jak Izaakowi —
miłośnie przyjął ofiarę z ołtarza.
Ottegeba
surowy, dziki pochłonął mnie ogień,
który się palił w szpiku moich kości...
Pragnęłam krzyczeć: puśćcie mnie, wy piekła!
Ale ten wyraz milkł na żądnych ustach —
Bij, zanim umrę, bij, ty zły lekarzu —
takem jęczała — daremnie! Truciznę
nieprzyjaciela wessały już w siebie
spragnione członki. I nim aniołowie
poczęli śpiewać «hosanna», ma żądza
zmarła na piersiach szatana.
Benedykt
Podpierając ją i prowadząc do ołtarza.
można powiedzieć? Znasz mnie i wiesz dobrze,
iż na szerokiej ziemi nikt mojemu
tak nie jest bliski sercu, jak ty, dziecię.
Miej na uwadze słowa spowiednika:
Lekarz, być może, jest czartem, lecz właśnie
pan nasz w ostatniej chwili był powołan,
by cię ratować. I tak to leżałaś
nie na szatańskim łonie, lecz w uścisku
tego człowieka, o którego duszę
takeś walczyła51, jak on w owej chwili
walczył o twoją.
Ottegeba
W największym wyczerpaniu pada na krzesło.
Nigdym o jego nie walczyła52 duszę
i przeto53 Bóg mnie postawił pod pręgierz.
Zasłania sobie twarz rękami.
Henryk
Wychodzi po cichu z kaplicy i klęka przed nią.
gołębiem w klatce — a jam nie jest wężem,
abyś drżeć miała przed moim spojrzeniem.
Ale tyś moją, męża, którym jestem,
który jest twoim... a nie kusicielem,
nie! To mnie kuszą, kuszą tak jak ciebie!
A choć ty jesteś czystsza, choć wolniejszaś54
od skaz, to ogień i mnie uszlachetnił,
że, jako pierścień z czystego metalu,
mogę już dzisiaj służyć za oprawę
dla tego wody najczystszej brylantu,
jakim jest dusza twoja.
Przeto55 mała
oblubienico, powiedz mi słóweczko,
ciche słóweczko na ciche pytanie,
a potem możesz wypocząć po strasznych
trudach długiego poranku, co dla nas
skończył się teraz jasnym dniem. Odpowiedz:
żali56 nie chciałaś wrócić mi znów życia
i w zamian za nie dać twego? Więc teraz
daj mi twe życie: moim jest i moim
było od wieków! Wierną, na śmierć wierną
byłaś mi dotąd służebnicą: dzisiaj
po raz ostatni niechaj znajdzie posłuch
u ciebie moja modlitwa: bądź moją
panią! Bądź moją żoną! —
Ottegeba
Rozwarła szeroko oczy, jak w natchnieniu, a potem, jak gdyby oszołomiona wielką światłością, powoli zamknęła je znowu.
Benedykt
światła zasnęła, a jednakże jeszcze
widziała glorię.
Henryk
lub wiekuista śmierć!
SCENA DZIEWIĄTA
Ottaker
Zjawił się we drzwiach. Poznaje Henryka, postępuje kilka kroków ku niemu i pada zemdlony.
Henryk
Wstańże57, mój wierny przeniewierco! Łaska
i przebaczenie spływa na nas wszystkich.
Walczyłeś! Jam się poznał na twej walce!
Żyw ten, kto walczy, a na dobrej drodze
ten, który, błądząc, ciągle dąży naprzód.
A teraz na znak, drogi przyjacielu,
że jestem twoim tak, jak byłem ongi,
gdy ja się będę ubierał w purpurę,
ty jak stróż Grala, staniesz mi przy boku.
SCENA DZIESIĄTA
Benedykt
Ottaker
Stojący obok tronu.
miała lat tysiąc wypoczywać tutaj,
a ja się ruszył z miejsca — kromia58 tego,
iżby mnie zmogła śmierć, to, mój księżuniu,
niech mnie w wieczyste strącą potępienie.
SCENA JEDENASTA
Benedykt
Udał się do kaplicy; widać go zajętego przy ołtarzu. Sala zapełnia się powoli rycerzami zbrojnymi i bez zbroi.
Pierwszy rycerz
Drugi rycerz
Pierwszy rycerz
Drugi rycerz
Ottaker
Pierwszy rycerz
Trzeci rycerz
...którą widziałem jeszcze wczoraj z góry,
z okna Pallady, jak z studni, pod murem,
o tam, przy bramie, piła nachylona
wodę rękami! — Mówię wam, rękami...
Pierwszy rycerz
Ottaker
przy tym to nasza pani.
Czwarty rycerz
Ogólny, serdeczny śmiech rycerzy.
Piąty rycerz
co on powiada? Mary mu się snują —
To jakieś dziewczę wędrowne, nic więcej.
Ottaker
te wasze oczy, pano... — — —
Bogu dzięki:
Żyje!
Pierwszy rycerz
Ottegeba
nawały hymnów...
Drugi rycerz
Ottegeba
Pierwszy rycerz
Ottegeba
Piąty rycerz
Ottegeba
Niesie ją tyle, tyle rąk!...
Trzeci rycerz
powiedz, dziewczyno...
Ottegeba
Przez sen.
Pierwszy rycerz
przed twym urokiem uginam kolana.
Ale nam biedny hrabia z Aue zginął
w dalekim świecie i jest nieżonaty.
Tłumione i wzrastające poruszenie śród rycerzy.
Benedykt
Wychodzi z kaplicy, tajemniczo.
cud ten przywiodła ku nam taka ręka,
że się jej żadna, żadna ludzka wola
oprzeć nie może; nigdy też baldachim
nie krył kobiety czystszej, szlachetniejszej...
Korzcie się przed nią! Ona jest tu panią,
musi być panią... A on, zaginiony
w dalekim święcie książę, Henryk z Aue,
jest między nami i za chwilę, zdrów już,
stanie się dumnym filarem tej sali.
SCENA DWUNASTA
Rycerze tryumfalne wznoszą okrzyki, albowiem Henryk, w purpurze i przy mieczu wchodzi na scenę przy boku Hartmanna; przed nim trzej paziowie, z których pierwszy niesie na wezgłowiu trzy korony.
Henryk
witam was duszy, lecz z dawną miłością!
Pod tą purpurą kryję blizny... Blizny
wzdyć60 kosztowniejsze od purpury! Prawdę
po tysiąckrotniem chwytał61, a com chwycił62,
ranę mi ryło w ciele... Wszystkie strachy,
wszystkiem ja poznał63 leki, wszystkie jadne64,
krwią rozpienione widziałem zapasy.
Sam ci się wiłem65 w mękach potępieńców,
aż mnie znalazła miłość, co nas wszystkich
szuka.
zwrócon do Ottegeby
Gołąbka, nieznająca żółci,
święta Ottgeba... Ustąpcie się od niej!...
Zbudź się, małżonko!
do paziów
Dajcie mi koronę!
bierze koronę i trzyma nad głową Ottegeby
Mą pośredniczką była ta dziewica —
bez pośrednictwa Bóg zbawiać nie może —
to niech wam starczy...
nakłada jej koronę
A teraz się pytam:
Stwórca wybranych swoich koronuje
we śnie — czy chcecie czcić ją jako waszą
panią — goręcej czcić niż mnie — powiedzcie —
pod jej łagodnym berłem żyć czy chcecie?
Czy nam w weselne uderzycie dzwony?
Hartmann
ale w spiżowe uderzym66 puklerze,
a okna tego starego zamczyska
w wielką, jak usta, rozkrzyczą się radość.
Podnoszą tryumfalne okrzyki.
Henryk
Sposępniał, pospiesznie.
co oszałamia, lecz nie budzi — precz z nią,
albowiem ona kazi uroczystość,
przytłacza duszę świętych dni!... Tchórzostwo
słucha dzikiego głosu trąb wrzaskliwych,
a my nie tchórze; mężami jesteśmy
i wierzącymi w każdy czas. Rzecz wzniosła
rozumieć radość i być panem nad nią.
Przepastną głębię ma pod sobą okręt,
na którym płyniem, a gdy się pogrąży
nurek w tych bezdniach i wróci z nich cały,
wówczas śmiech jego, jeśli się zaśmieje,
wart ci67 jest złota. —
Ottegeba
Budzi się.
Benedykt
Henryk
dumnie się podnieś! ...
Ottegeba
Prostuje się z drżącą rozkoszą.
Henryk
Do Benedykta.
Ojciec Benedykt zamienia pierścionki. Przy tym słychać przyciszone dzwony.
Ottegeba
biedny Henryku!
Henryk
Lecz o tym cicho, ty moja małżonko —
wszak mówi Koran, że po tym, co ciężkie,
nastąpić musi zawsze to, co lekkie.
Ottegeba
Benedykt
Henryk
Przytula Ottegebę w długim pocałunku.
Ottegeba
Henryk
Drugą koronę wkładając na głowę swoją.
Śmierć, zmartwychwstanie — oto dwa są dźwięki,
które wybija dzwon wieczności... Wolny
jestem od klątwy... Niech się wzbiją w niebo
te moje orły, te moje sokoły!...
- jużci — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, podwojoną w skróconej do -ć; znaczenie: pewnie, owszem (por. gw. juści). [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko, jedynie. [przypis edytorski] ↩
- wprawdziem go (...) rozgniewał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: wprawdzie go rozgniewałem. [przypis edytorski] ↩
- zgotowić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski] ↩
- knecht (z niem.) — giermek; pomocnik rycerza, pachołek; żołnierz pieszy. [przypis edytorski] ↩
- klucz (...) utrzymać na kółku — tj. zachować dostęp do pomieszczenia (w tym przypadku skarbca) i możność dysponowania jego zawartością. [przypis edytorski] ↩
- zasię (daw.; starop.) — zaś, natomiast; na odwrót, przeciwnie. [przypis edytorski] ↩
- k’temu (daw.) — ku temu, do tego. [przypis edytorski] ↩
- żali, właśc. zali (daw., starop.) — czy; czyż. [przypis edytorski] ↩
- pochowan (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: pochowany. [przypis edytorski] ↩
- przebit (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: przebity. [przypis edytorski] ↩
- gorżki (daw. forma) — dziś: gorzki. [przypis edytorski] ↩
- zapomnąć — forma zarchaizowana; dziś popr.: zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
- spólnik — dziś: wspólnik. [przypis edytorski] ↩
- był ją uważał — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: uważał ją wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski] ↩
- był dla niej mógł być — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: mógł (wtedy, wcześniej, uprzednio) dla niej być. [przypis edytorski] ↩
- mamże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; tu w znaczeniu pytajnym: czy mam. [przypis edytorski] ↩
- Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości. [przypis edytorski] ↩
- takem niewiele miał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tak niewiele miałem. [przypis edytorski] ↩
- mówże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
- żmiich — dziś popr. forma przymiotnikowa: żmijowych; a. forma D. lp (kogo? czego? czyje?): żmii. [przypis edytorski] ↩
- zgroźny (neol.) — wywołujący zgrozę. [przypis edytorski] ↩
- ongi (daw., gw.) — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski] ↩
- odbiegł swego pana — uciekł od swego pana. [przypis edytorski] ↩
- rozumieli — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy rozumie, czyż rozumie. [przypis edytorski] ↩
- snać a. snadź (daw., starop.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. [przypis edytorski] ↩
- jakeś się dostał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jak się dostałeś. [przypis edytorski] ↩
- poszlij (daw.) — dziś popr. forma: poślij. [przypis edytorski] ↩
- mniemaszli — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy mniemasz. [przypis edytorski] ↩
- zmożon (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: zmożony (tj. pokonany). [przypis edytorski] ↩
- zasię (daw.; starop.) — zaś, natomiast; na odwrót, przeciwnie. [przypis edytorski] ↩
- oczyszczon (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: oczyszczony. [przypis edytorski] ↩
- alem był — przykład ruchomej końcówki czasownika; inaczej: ale byłem. [przypis edytorski] ↩
- tak — tu w znaczeniu: więc, zatem, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- uleczon (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: uleczony. [przypis edytorski] ↩
- wiąd — dziś popr.: uwiąd, więdnięcie. [przypis edytorski] ↩
- jeszczem nie był wyzdrowion — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jeszcze nie byłem wyzdrowiony (wyleczony, zdrowy). [przypis edytorski] ↩
- smaragd — forma zarchaizowana; dziś: szmaragd. [przypis edytorski] ↩
- tą chwilą — tu w znaczeniu: w tej chwili. [przypis edytorski] ↩
- seraf a. serafin — tu: anioł; w Biblii istota stojąca najwyżej w hierarchii bytów, najbliższa Bogu, w wizji proroka Izajasza serafiny posiadają trzy pary skrzydeł, unoszą się nad tronem Boga i śpiewają hymn ku Jego chwale (Iz 6,1–6). [przypis edytorski] ↩
- ciągła — dziś popr.: ciągnęła (tu: forma krótsza, daw. i gw. użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca). [przypis edytorski] ↩
- dźwierze (daw.) — drzwi. [przypis edytorski] ↩
- naonczas (daw.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- golem — tu: bezduszne stworzenie, ulepione z gliny na kształt ludzki przez człowieka (w akcie niedoskonałego naśladowania aktu stwórczego Boga), lecz pozbawione duszy, zdolności rozumienia, własnej woli i umiejętności mowy; słowo „golem” występuje w Biblii w Psalmie 135 (w. 15–17), lecz ginie w przekładach (por. „Bożki pogańskie to srebro i złoto,/ dzieło rąk ludzkich./ Mają usta, ale nie mówią, / mają oczy, ale nie widzą./ Mają uszy, ale nie słyszą;/ i nie ma oddechu w ich ustach”). Golem jako „twór czarnoksięski” to postać należąca do legend kultury żydowskiej w Europie. Najbardziej znaną jej wersją jest opowieść o rabinie Maharalu z Pragi, żyjącym w XVI w., oczytanym w literaturze mistycznej, który aby ochronić członków swej gminy wyznaniowej przed prześladowaniami, utworzył glinianego olbrzyma i ożywił go dzięki magicznym formułom. Opowieść ta jest późniejsza wobec akcji utworu, ale mogła być znanym kontekstem dla autora. [przypis edytorski] ↩
- bezkreśny — dziś: bezkresny; niemający kresu. [przypis edytorski] ↩
- udźwigły — dziś popr.: udźwignęły (tu: forma krótsza, gwarowa użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca). [przypis edytorski] ↩
- powróćże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
- przypomnąć — forma zarchaizowana; dziś popr.: przypomnieć. [przypis edytorski] ↩
- Jać sobie (...) przypomnąć nie mogę — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego „ja”. [przypis edytorski] ↩
- atoli (starop.) — mianowicie. [przypis edytorski] ↩
- takeś walczyła — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tak walczyłaś. [przypis edytorski] ↩
- nigdym (...) nie walczyła — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: nigdy nie walczyłam. [przypis edytorski] ↩
- przeto (daw.) — przez to, dlatego; z tego powodu, zatem. [przypis edytorski] ↩
- wolniejszaś — przykład konstrukcji z czasownikiem „być” skróconym do końcówki fleksyjnej dodanej do przymiotnika; inaczej: wolniejsza jesteś. [przypis edytorski] ↩
- przeto (daw.) — przez to, dlatego; z tego powodu, zatem. [przypis edytorski] ↩
- żali, właśc. zali (daw., starop.) — czy; czyż. [przypis edytorski] ↩
- wstańże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
- kromia a. kromie, krom (daw.) — oprócz; poza. [przypis edytorski] ↩
- dank (z niem.) — dzięki; podziękowanie. [przypis edytorski] ↩
- wzdyć właśc. wżdyć (daw.) — wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: „zawsze, jednak, przecież”, oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). [przypis edytorski] ↩
- po tysiąckrotniem chwytał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tysiąckrotnie chwytałem (a. po tysiąckroć chwytałem). [przypis edytorski] ↩
- com chwycił — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: co chwyciłem. [przypis edytorski] ↩
- wszystkiem ja poznał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: wszystkie ja poznałem. [przypis edytorski] ↩
- jadny — tu: jadowity, trujący. [przypis edytorski] ↩
- sam ci się wiłem — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci. [przypis edytorski] ↩
- uderzym (daw.) — tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: uderzymy. [przypis edytorski] ↩
- ci — tu: w funkcji partykuły wzmacniającej. [przypis edytorski] ↩
- miast (daw.) — zamiast, w miejsce. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Gerhart Hauptmann
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Biedny Henryk · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hauptmann-biedny-henryk/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Jan Kasprowicz
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.