Źródło i licencja tłumaczenia
3
co na śniegu rozkwitł
wyszedł Szela świtem-traktem
do sąsiedzkich wiosk — zwid.
uszedł dalej jeszcze.
Aż się spotkał z nim Pan Jezus
na smarzowskiej ścieżce.
skłonił mu się po pas:
«A dokąd też Bóg prowadzi,
że aż u nas popasł1?»
jako flet z kapeli,
to skłaniając się, Pan Jezus
odpowiada Szeli:
chociaż idę z bliska.
Odpowidzcież mi, Jakubie,
gdzie tu wieś Siedliska.
co pokryła kra ją,
ponoś chłopy panów biją,
piłami ich krają.
krwawi rana, gwóźdź gdzie,
a tam pono krwi po kostki
w każdziuteńkiej bruździe.
co ją miedzą skracasz.
Powidzcież mi, gospodarzu,
czy tam zdążę na czas».
to nie pohuk sowi —
Odpowiada Jakub Szela
Panu Jezusowi:
wiedzą pańskie posły,
kiedy słuchy o ich krzywdzie
już do nieba doszły.
z tego w niebie pnie gnie,
kiej aż sam Pan Jezus światem
im na pomoc biegnie.
krzywd przelała kwarta!
Widać garnca pańskiej kaszy
chłopska krew nie warta.
stąpaj pomalutku,
bo tu naszą krwią polana
każdziuteńka grudka.
za złamany szeląg!
Czemużeś się, Panie Jezu,
tak o pańską przeląkł?
przyszły raz te dnie choć!
Ale ty, Prześwięty Panie,
dziś tam lepiej nie chodź.
w twarz się spotkać twarzą?
Dziś tam z krwi tej, co ją pędzą,
tęgie piwo warzą.
z łzyś go zlepił naszej!
Idźże lepiej je pozbieraj
i na kubrak naszyj.
nie splamiłś ich pracą.
Dzisiaj chłopcy takich wiążą,
tylko gdzie zobaczą.
skarżyć ci na kij mój.
Idźże, bramę dla nich przystrój
i w swój raj ich przyjmuj.
byś się o nich nie bał».
a Jezus — do nieba.
kole6 czterech kopcy,
namawiali się ze sobą
gorzejowscy chłopcy.
w zimie chodził boso,
siekierką się opasywał,
podpierał się kosą.
w polu samych brzdący,
podkasały kiecki-ściany
po śniegu lecący.
w dyrdy7 biegł przez odłóg,
ruszył w taniec opętaniec,
poszły wióry z podłóg.
ani więcej, ani mniej.
runął dwór jak zgniły kloc.
i po drogach, i po wsiach.
Tryskał, pryskał śnieg spod nóg.
Biegł zbieg. W mróz wrósł.
Z ust krew — as kier.
Znad drew mgła skier.
kto po lodzie, kto przez most.
Od Smarzowy aż do Siedlisk
poszły w tan gałęzie jedlisk.
milczkiem-boczkiem koło ścian.
Tańczył rządca, tańczył dziedzic,
żaden nie chciał w miejscu siedzieć.
z sieni oknem i na klomb.
Tańcowali z góry na dół,
coraz któryś w tańcu padał.
chłopska kosa, pański pas.
Od ogródka do ogródka
ciekła rowem krew jak wódka.
Była noc jak biały dzień.
cały dwór był na nic,
brali panów rankiem,
kładli ich przed gankiem.
jechał księżyc wierzchem,
w srebrnych był sandałach,
siwy pod nim wałach.
zwalniał konia stępa.
Gdzie schlustała krew je,
skręcał z pól — na rewję8.
wolo wolna,
wolo polna!
po polepie śniegowej, w noc miałką
kulą śnieżną — ulęgałką.
w cichem polu grającem,
kiełbiem ozimin — zającem.
spuszczonym wiatrem na złość ci
ze szpagatu11 codzienności.
siwym roztopem z tych stron tu
aż na margines horyzontu.
polem za wąskiem, za pustem,
tańcem — łomotem — zapustem
lawiną!
w zamróz poważył cię lęk.
Głód twój w nas wzbierał jak bąbel —
wezbrał i pękł!
tańczył ogień we dworze,
krzesał iskry obcasem,
pokrzykiwał «hop!» czasem.
trzaskał pułap pół na pół.
Co nadłupał go tak tu,
przyśpiewywał do taktu:
ratowniki nie lada —
ile razy już gasłem,
dogaszały mnie masłem.
gaszą ogień aż piszczy,
w rozskrzypieniu kół gorzkiem
wożą wodę półkoszkiem14».
Hulaj, gromada, wiatrom na schwał!
W polach odprzęgaj konie od landar,
żaden nie pośmie15 bruździć16 ci żandarm!
Byli — ubyli, jechał ich sęk!
Hola na pola orki się uczyć,
orać karbowym, rządcą nawłóczyć!
Wozy z dobytkiem do zagród pchaj!
Klamki złociste do wsi poznoścież!
Rygle otwarte — ziemia na oścież!
Czy to kurze pierze sypie z chmur?
Zamajaczył trakt od czarnych kapot,
tupot kopyt i łopot piór.
To nie w kojcu nieba lament psi.
To zstępuje traktem glid17 za glidem
wojsko cesarskie w dół ku wsi.
wierzbowymi pniami biegły w takt.
Ustawili we wsi gwery18 w kozły,
sztachetami rzędów spruli trakt.
odrąbaną łapą tłuc do bram:
«Przysłał cesarz z Wiednia dekret!
Dzielić, co dworskie! Ziemia — nam!».
papier w zanadrzu: co i jak.
Załomotał werblem w bęben, w bęben.
Posypała z bębna cisza-mak.
Król Austro-Węgrii — Bośni — Czech,
kazujemy chłopom przestać ferii,
wrócić na pańskie do dni trzech.
dwory zaprzepaści wsiom na żer,
wciągnąć mi go kapral zaraz w spis19 ma,
pójdzie w żołnierze, dźwigać gwer».
długo jeszcze słowa na wiatr kładł.
A już po wsi cisza szła jak z studni,
ołowianą chmurą skryła świat.
— wszystko chłopcy ładni —
przepadł Szela nie wieść20 dokąd,
nie było go dwa dni.
nim zbudziła wieś cię,
ponoś gadał coś z drzewami
w kamienickim leśsie.
zdziebko21 siwe brwi miał.
Tak się skoblem22 w sobie zaparł,
jakby wyolbrzymiał.
tam, gdzie głów jak makiem,
krąg jak namiot czapką zamiótł,
mówił słowem takiem:
na nas ręką machaj!
Snadź już wieczna dola chłopa
cierpieć pański nahaj23.
ani cesarz — cesarz.
Nie obetrzeć chustką nieba
już tych naszych łez aż.
wrósł weń świerkiem smęt ów,
wziął nas cesarz sprzedał panom
za trzydzieści centów.
hań, na modrych Węgrzech.
Niech się kiedyś ciężką śmiercią
pomści na nim ten grzech.
wyjdźże ty i stań z twem.
Sam ci cesarz ją podmawiał,
jak się pogryzł z państwem24.
piąty stanął na tem,
że tę zgodę w chłopskiej skórze
spiszą oba batem.
nowe pakty knują.
Darmo czekać, by sie ktosić25
naszej krzywdy ujął!
Nie oddamy ani źdźbła!
Wprzódy cała wioska spłoń!
Nasza pasza, nasza błoń27!
pańskie jarzmo, chłopski kark.
Jakeś ubił — idź i rządź!
Łatwo kupić, trudniej wziąć!».
Dziś sam — cap cep!
Z rąk front. Chcesz? — Masz!
Bier28 gront29! Gront — nasz!
na zielonej darni,
przyjechali zabrać Szelę
tarnowscy żandarmi.
po zielonej łące,
jak wkładali mu na rączki
kajdanki dzwoniące.
wzdłuż tych czarnych sztachet,
wysypała cała wieś,
z płaczem za nim szła het.
pod ten biały kasztan,
zakapały z nieba gwiazdki,
toczyły się aż tam.
tamtą kładką giętką,
wyszły ryby na przerębel
łapać ludzi wędką.
narobiły ruch tem,
jak po lodzie jak te kundle
biegły za nim truchtem.
tym, co śmierci dar ma,
wyszli wilcy, zjedli w lesie
jednego żandarma.
ten uschnięty modrzew,
popędzały go żandarmy,
mówiły mu: «chodźże!».
malowany dziadku,
pilnujże mi tego lasu,
daję ci go w spadku.
jak jaworu powój,
Przyjdzie czas, że twych gałęzi
trza nam będzie znowuj.
nie trza stać markotnie.
Przyjdzie wiosna tylko patrzeć,
drzewom pąki potnie.
plewić chwast, rumianek.
Sielne31 zboże wzejdzie latoś32,
pańską krwią rumiane.
ruń nam rosła smętna.
Będziem zbierać chleb na własnem,
każde ziarno — centnar.
nie być z wami zgody!
Prędzej ogień przyjdzie latem
upić z studni wody.
trakt ten, gdzie mój dom stał,
czarnym kłosem na tej ziemi
wzrośnie na was pomsta.
zboże na pniu żęli,
nie zapomni wieś-gęsiarka
kołodzieja Szeli.
wystraszył się los tem,
wyszedł w pole, za oborę,
chlusnął z wiadra postem.
Dalej, pany, jedziem!
Zwiśnie chłop na szubienicy
popielcowym śledziem».
- popasać — zatrzymać się w drodze, odpocząć. [przypis edytorski] ↩
- drogim ubiegł — inaczej: drogi ubiegłem (uszedłem drogi), konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika. [przypis edytorski] ↩
- być komu krzyw — być na kogoś zagniewanym. [przypis edytorski] ↩
- raić coś — nakłaniać do czegoś, zachwalać coś. [przypis edytorski] ↩
- rączkiś przykrył — inaczej: przykryłeś rączki (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
- kole — koło, obok. [przypis edytorski] ↩
- w dyrdy — pędem, migiem. [przypis edytorski] ↩
- rewja — dziś: rewia; widowisko. [przypis edytorski] ↩
- wola (gw.) — wolność. [przypis edytorski] ↩
- gręba (gw.) — pagórek. [przypis edytorski] ↩
- szpagat — sznur. [przypis edytorski] ↩
- redlina a. radlina — nieduży wał ziemi pomiędzy dwiema bruzdami. [przypis edytorski] ↩
- grąbla, właśc. grobla — wał ziemny utrzymujący wodę w stawie, kanale a. innym sztucznym zbiorniku. [przypis edytorski] ↩
- półkoszek — daw. wóz konny z wykładziną wyplataną z wikliny, w kształcie dwóch połówek kosza. [przypis edytorski] ↩
- nie pośmie — nie będzie śmiał. [przypis edytorski] ↩
- bruździć komuś — przeciwstawiać się komuś, działać przeciw komuś. [przypis edytorski] ↩
- glid (z niem. Glied) — rząd, szereg. [przypis edytorski] ↩
- gwer (daw.) — karabin. [przypis edytorski] ↩
- wciągnąć w spis — zapisać na liście (tu: rekrutów do wojska). [przypis edytorski] ↩
- nie wieść dokąd — nie wiadomo gdzie. [przypis edytorski] ↩
- zdziebko — trochę. [przypis edytorski] ↩
- skobel — zamknięcie drzwi w chacie chłopskiej. [przypis edytorski] ↩
- nahaj — bicz, bat. [przypis edytorski] ↩
- państwo — tu: szlachta. [przypis edytorski] ↩
- ktosić — ktoś; ktokolwiek. [przypis edytorski] ↩
- źgać — dźgać; kłuć. [przypis edytorski] ↩
- błoń — łąka. [przypis edytorski] ↩
- bier (gw.) — bierz. [przypis edytorski] ↩
- gront (gw.) — grunt, ziemia. [przypis edytorski] ↩
- dziwki (daw.) — dziewki. [przypis edytorski] ↩
- sielny (gw.) — mocny, dorodny, bujny. [przypis edytorski] ↩
- latoś (daw., gw.) — w tym roku, tego roku. [przypis edytorski] ↩
- ciarachy — pogardliwie: szlachcic. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Bruno Jasieński
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Słowo o Jakubie Szeli · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowo-o-jakobie-szeli/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.