Źródło i licencja tłumaczenia
2
kapie deszczu wymieniem koziem1.
Gorzki smak przypalonej krzywdy
ma brunatny twych grud czarnoziem.
kędy krztę twego soku znajdą.
Wykarmiłabyś wszystkich ich, Ziemio,
swojej skiby razową pajdą.
gdy pomiesza kto wiecznych miar cel.
Zawisł dwór — szklanooki pająk —
w pajęczynie twych pól i parcel.
płacze świerszczów lamentem zza grud.
Zamotały się w nitkach drożyn
wątłe muchy wieśniaczych zagród.
trysłe soki się w ściernie zsoplą.
Zachłysnęły się kłosy żytnie
swego ziarna złocistą kroplą.
wyłaź z pługiem i zagon kop z kim.
Złoży snop umęczoną swą głowę
na ramieniu, na parcie2 chłopskim.
parzy stóp natarczywy dotyk.
Pręży pole swą ranę miękką,
drelowaną palcami motyk.
i w jelitach cię, Ziemio, boli.
Nadwarzyło się w faskach3 chałupin
kwaśne mleko twej melancholii.
Coś ich ciągnie w dalekość mglistą.
Na księżycu siadł diabeł Srala,
spuszcza haczyk na nitce z glistą.
choć zębami ją chwyć i wypruj.
Każdy z nas w swego wnętrza kadzi
nosi śliskich, błyszczących ryb rój.
Drzemią konie, swój trakt zmierzywszy.
Siwym lasem, zza krat haberdzi4,
wstaje świt, z każdym dniem nieżywszy.
Prędkoż mrok znów i kres nasz bliskoż?
Na mieniącej się wędce diablej
w męce skręca się serca piskorz.
ni ma, jak pańszczyzna,
żyje sobie wesół,
drugim się nie przyzna.
a i weź mu zrób co,
zwozi zboże panu
ani dba o kupca.
krew w dziewuchach wrząca,
co napocznie dziedzic,
to dokończy rządca.
nie narzeka na nic
tatuś byli chamy,
syn co drugi — panicz.
stoi wóz bez later5
chłop jak piórko letki,
sam go nosi wiater.
nie borgują6 sznapsa7.
Pan co z stołu nie zje,
to zostawi dla psa.
chłop go zmani: naści!
urznie psu ogona,
kapustę omaści.
siwa gęś nad wodą:
«Nie zmawiajta się po karczmach,
idźta, chłopy, do dom!».
kary kur na grzędzie:
«Nie zmawiajta wy się, chłopy,
nic z tego nie będzie!».
pokuśnico czarcia.
Nie namawiaj ty ich na złe
za tę miskę żarcia,
w pańskich kadziach zaśmierdź.
Jak ich zajdzie pan ekonom,
pozabija na śmierć.
babiej rady zdrowej.
Mówił w karczmie kamienickiej
Kuba z Gorzejowy:
jakoś nisko zwisasz?
Oj, zapomniał musi o nas
nasz wideński cysarz!
czyli wesprzeć namżeć?8
Już nam widać wszystkim chłopom
przyjdzie teraz zamrzeć.
nikt mu nie opowie,
chyba Jasny Pan Namiestnik
na wysokim Lwowie.
panom bardzo nie rad,
jeno myśli, jakby z chłopa
zrzucić pański kierat.
zawżdy jako żyw da,
niech się tylko zwie, że chłopom,
gdzie u pana krzywda.
pismo-skargę prześle,
zaraz czyta ją siedzący
na złocistym krześle.
chłopskie listy giną.
Trzaby chłopa umyślnego
wysłać całą gminą.
jak tych ziarn do siejby —
Niech choć wyda taki befel9,
żeby chłopom lżej by».
Spadła cisza kroplą wody.
za sto stajań10 i o ha!
z kim miał złość pan mandatariusz11.
Była cisza. Nie wstał nikt.
wstał spod ściany Jakub Szela.
Poszły pręgi w kręgi wkrąg,
Coś żadnemu w świat niesporo.
Niż masz panu iść na złość.
pańskie oko konia tłucze!
w biegu w ziemię wrósł po pas.
ale panu się nie naraź.
panu ziarno, chłopu — kłoć12.
Nie chce żaden — pójdę ja sam!
nogi drogą ćmią od lat.»
W czapce na brwi szedł do izby.
Jak wychodził — był już świt.
Oj, ty, drogo, nieschodzona, niebliska!
Cztery wierzby i olszyna-kaleka,
i na plecach ciężka nieba walizka.
że cię dziedzic ich rózgami nie zasiekł?
A i wijesz ty się, drogo, i wijesz
jak litania robaczywych zdrowasiek.
póki chłody brzozom liści nie potną,
klepie kościół kijankami pacierzy
chłopską dolę, jak ta szmata wilgotną.
sinym ustom nie zamilknąć od gliny.
Czworgiem ramion macha wiatrak-topielec,
ciężkie nieba odgarniając mydliny.
anim pytał się, czy ciężar mój uznasz.
Białym krzyżem umęczonych cierpiętnic
położyłaś ty się, drogo, pod wóz nasz.
niech mu koła własnym potem oleim!
Mdłymi łzami zieleniących się kałuż
patrzą bruzdy twoich ślepych kolein.
lepiej w ciszy twoim bólem frymarczmy13.
Pół-pijanym, ślepym dziadem odpustnym14
wolno wleczesz się od karczmy do karczmy.
toczy wiater, pędziwiater, gonikąt.
Okłamałaś ty mię, drogo, oszustko!
Nie prowadzisz ty, zwodnico, donikąd!
więcej lamp jak ziaren w gumnie.
Z boków domy jak te cacka,
środkiem droga jak posadzka.
w każdym domu okien dwieście,
w każdym oknie jasna pani,
szyta złotem suknia na niej.
każdy dom jak plaster pszczeli:
z góry płaski, z wierzchu gładki,
w środku izby jak szufladki.
chodzą pany jak indory,
a dziedziczki jak te pawie
nie podnoszą nóżek prawie.
stoi żandarm z kurzym piórkiem,
którzy w takt nie chodzą też tu,
takich bierze do aresztu.
rosną drzewa gniado-bure,
jak bocianów rząd przy drodze
stoją śpiąc na jednej nodze.
rośnie na nich kamień-diament,
popod17 każdym stoi strażnik —
urwać z nich — ani się waż nikt.
stoi kościół przy kościele.
Po kościołach suma co dzień,
aż się pstrzy od złotych odzień.
człek biedniejszy wstępu ni ma.
Jedzie państwo sznurem karet,
jak królowie do Nazaret.
siedzą dziady jeszcze łzawsi,
z szmat im żebro lśni na żebrze,
każdy siedzi, każdy żebrze.
Przejdzie pani — rzuci halerz19.
Przejdzie financ20, co się upasł —
komu areszt, komu ciupas21.
z wierzchu szklanne, w środku próżne,
spod nich wędlin całe mendle,
jak spod kloszów patrzą zwiędle.
każdy zajrzeć przez szkło pcha się,
każdy stoi, ślinę łyka,
aż mu szczurem skacze grdyka.
chodzi nocą nędza chłopska,
puka w cegłę, jaki ton da,
w pańskich szybach się przegląda.
buchnie zgiełk jak setek bab ryk,
aż przez domy przejdzie mrowie
w białym mieście, w mieście Lwowie.
bronią się liście, które krzepsze.
Dziwią się lwowscy kanceliści,
co też ten chłopski upór przeprze.
niźli przed urząd wniść22 nie z datkiem.
Cóż to za chłop już trzeci miesiąc
kurz w kancelariach ściera zadkiem?
Nigdy nie zbadał, jak to jest, nikt.
Natknął się raz na chłopa rankiem
w dusznym urzędzie sam Namiestnik.
Trafisz na dobry — pewny sojusz.
Kazał Namiestnik chłopu siadać,
wszystko wysłuchał: jak i co już.
ręka na klapie, pasterz trzodom.
«Wszystko — powiada — sam rozpatrzę.
Chybaj24 na pańskie nazad do dom».
stanął, na mury spojrzał: twierdza.
Daleka droga, dalszy powrót
z centem jałmużny w torbie serca.
wszystkich nas zmiecie smugami strzał.
Na szczycie wieży blaszany kogut,
trzy razy skrzydłem trzepocąc, piał.
i nocą wilki owyły stóg,
a deszcz spocony wilgotną garścią
mięsił i mięsił ciasto dróg.
zdychają zmierzchy pod lament wierzb.
Wychudłym drzewom kościste palce
osypał nocą wróbli świerzb.
na grzędach duszy wypielesz chwast.
Do beczki nieba Niebieski Bednarz
nabija nocą gwoździe gwiazd.
kłębkiem skrwawionych ramion i nóg?
Z krwi naszej ciepłej okrągłe mace
wypieka w niebie cadyk25-bóg.
Z wiatrem w huśtawie po nocach trzeszcz!
Zmokłym kropidłem pociechy księżej
zboża nam w polach pognoił deszcz.
Inne, uczeńsze przyjmij i ziść!
Tylko ta chłopska zawszona boleść
z torbą po prośbie w świat musi iść.
łbem tłuc o ziemię w pokorze psiej,
głębiej tę gruntu nieswoją połać,
zęby ścisnąwszy, oraj i siej.
potem zapładniaj każdy jej kąt,
cudzy ci na niej wyrośnie jęczmień,
obcy jak bękart nie wiedzieć skąd.
o tę — pokoleń toczy się targ.
Śpi, rozwaliła na słońce skiby
tysiącem czarnych sromowych warg.
Ciężko żyć dalej z jedną we dwóch
Trzy wskazujące paluchy wideł
wskazują pański, kosmiczny brzuch.
wyżej skrzyń — samodział27.
Wrócił Szela ode Lwowa,
gdzieś się nam zapodział.
jeno blisko gdzieści.
Siódmy tydzień z pańskich lochów
nie ma o nim wieści.
jak ten jasny sokół,
kazał pan go bić kijami,
łańcuchami okuł.
Dzień już za dniem brzydszy.
Zupę z pomyj jadł na wilię28,
na święcone — wszy trzy.
w bożym lesie grubsze.
Nie wypędzić życia z chłopa,
jak się przy nim uprze.
siedzi koń na jedli.
Wypuścili Szelę z lochu,
gdzieś go będą wiedli.
«Później zbója stłamszę.
Wiedźcie mi go na Nowy Rok
do kościoła, na mszę.
niech się zrobi bladszy,
żeby był dla całej wioski
postrach, jak się patrzy».
opętanej polką,
Rozsadziło kościół ludem,
jak gadzinę kolką.
ani wetknąć dłoń jak.
Aż zapachniał kościół nędzą
cierpką jak amoniak.
wejściem-frontem przednim,
zachybotał cały naród,
rozstąpił się przed nim.
zmiótł mu przestrzeń wielką,
przygnieciony nagle ciszą
jak olbrzymią belką.
pchnął go Wicek-strażnik.
Sine oko miał pod szmatą,
nie poznał go w twarz nikt.
ksiądz niósł w górę kielich,
nie opuścił się na płyty,
na zbutwiałą biel ich.
sztywny stał jak fantom
i zadzwonił łańcuchami
w odgłos ministrantom.
boso wieść przez wieś miał,
ustawiła wieś mu szpaler,
nikt się jakoś nie śmiał.
wyszła z wiatrem na błoń,
tańcowali w dworskim sadzie,
przewrócili jabłoń.
wzszedł na niebie cichszem,
zapaliła się obora
pode dworskim spichrzem.
znikąd wody nawieź,
Trzy dni sadza czarnym śniegiem
z chmur pruszyła na wieś.
koło nosa — krosta.
Nie pozwolił zgubić Szeli
tarnowski starosta.
dziś — choć łaski proście —
Czwórką koni zjechał traktem
do Smarzowy w goście.
przywiózł z miasta zakup.
«A czy jest też u was we wsi
taki Szela Jakub?
jak ten kopiec mrówczy,
kazał mu się nisko kłaniać
i zapytać: zdrów czy?».
i przywiedli przedeń,
jakoś bardzo głową kręcił,
a wspominał Wiedeń.
i po polsku cosik,
aż we dworze szyby drżały
jak te listki osik.
wiatr zmiótł parę zgłosek
«Żeby mi tu temu chłopu
nie spadł z głowy włosek!
aż do samych pól den!».
I w kosmatą czapkę Szeli
kapnął srebrny gulden.
raz na tydzień, raz na dwa?
Czy na jarmark, hań, po odzież?
Czy po frykas? Czy po drwa?
jeno musi ważniej gdzieś,
kiedy w karczmie późno w noc cię
czeka nieraz cała wieś.
jedna droga — tęcza.
Wrosła w mech ta ścieżka płowa,
coś nią chodził wtenczas.
Mówił Szeli Breinl-starosta
«Rok do roku — minus — plus —
chłopskim krzywdom prędko szlus31».
powyrzynać wszystkich nas tu.
Uzbierali prochu funt,
na cesarza knują bunt.
jak z nas tylko krew wysysasz?
Siódmą skórę z nas byś kradł,
jenoś chłopom za pan brat.
szerzysz po wsiach bałamuctwo,
wietrzysz belkę w każdem źdźble:
tu im krzywda, tam im źle.
Rządźmy Polskę rządem pańskim!
Który chłopom mąci w łbach,
tego drągiem po łbie — bach!».
Ja się z nimi bił nie będę.
Mają chłopy do nich złość,
jest ich na to po wsiach dość.
Jażem krzywdom ich nie winien34.
Zrobią tak, by bunt ten ścichł,
panom fora35, ziemia — ich.
Tyś do Lwowa chodził pieszo.
Tobie mówię: tak a tak,
Przyjdzie chwila — daj im znak.
Com ci mówił, dobrze rozważ:
Komu ziemia — komu grób.
Co masz robić — idź i rób».
Mówił: «Rada — rzecz gromadzka.
Wieś odmierzy w garść jak w ćwierć
komu wola, komu śmierć».
Cożeś słyszał, rozważ dobrze.
Chodzą lasem wilcy trzej.
Myśl domyśleć w lesie lżej.
Stoją w śniegu pnie jak w wapnie.
Trzeszczy las jak pokrak srok.
Ziemia — niebo — śnieg i krok.
- koziem — dawna końcówka fleksyjna, dziś: kozim. [przypis edytorski] ↩
- part — grube płótno domowej roboty, konopne a. lniane, bez domieszki wełny czy bawełny; por. parciany. [przypis edytorski] ↩
- faska — beczka do przechowywania produktów spożywczych. [przypis edytorski] ↩
- haberdzie — gałęzie. [przypis edytorski] ↩
- latry — boczne deski, drągi a. drabiny u wozu. [przypis edytorski] ↩
- borgować — pożyczać na kredyt. [przypis edytorski] ↩
- sznaps — wysokoprocentowy napój alkoholowy. [przypis edytorski] ↩
- czy zdjąć cię, słonko, czyli wesprzeć namżeć — inaczej: czy mamy się zdjąć, słonko, czy wesprzeć; namżeć: konstrukcja z partykułami wzmacniającymi -że- i -ć. [przypis edytorski] ↩
- befel (z niem. Befehl) — rozkaz. [przypis edytorski] ↩
- stajanie a. staje — daw. miara odległości (etymologicznie: dystans, po przebiegnięciu którego koń musi się zatrzymać i odpocząć); staje staropolskie było równe ok. 135 m, staje nowopolskie (XIX w.) to ok. 1000 m. [przypis edytorski] ↩
- mandatariusz — osoba posiadająca mandat (tj. pełnomocnictwo) do sprawowania jakiejś funkcji publicznej. [przypis edytorski] ↩
- kłoć — rodzaj rośliny, tu: chwast. [przypis edytorski] ↩
- frymarczyć — handlować zamiennie bądź czymś, co nie powinno być przedmiotem handlu. [przypis edytorski] ↩
- dziad odpustny — wędrowny żebrak. [przypis edytorski] ↩
- ryński — właśc. reński, srebrna moneta Cesarstwa Austriackiego. [przypis edytorski] ↩
- szóstka — moneta o niskim nominale. [przypis edytorski] ↩
- popod (daw.) — blisko. [przypis edytorski] ↩
- nikiej (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski] ↩
- halerz — moneta w Austro-Węgrach. [przypis edytorski] ↩
- financ — urzędnik administracyjny. [przypis edytorski] ↩
- ciupas (daw.) — odsyłanie do więzienia. [przypis edytorski] ↩
- wniść — wejść. [przypis edytorski] ↩
- biadać — tu skrócone od: biada ci. [przypis edytorski] ↩
- chybać — iść. [przypis edytorski] ↩
- cadyk — charyzmatyczny przywódca odłamu judaizmu (chasydyzmu), zwany też rebe. [przypis edytorski] ↩
- kruchta — część kościoła, przedsionek usytuowany przed głównym wejściem, niekiedy również przed bocznym – do naw lub zakrystii. [przypis edytorski] ↩
- samodział — tkana na ręcznym krośnie tkanina. [przypis edytorski] ↩
- wilia — wigilia. [przypis edytorski] ↩
- stójka — osoba odpowiedzialna za porządek na dworze. [przypis edytorski] ↩
- cięgiem — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski] ↩
- szlus (daw., z niem.) — dość. [przypis edytorski] ↩
- fochy — niezadowolenie, kaprysy. [przypis edytorski] ↩
- dosić — dość. [przypis edytorski] ↩
- Jażem krzywdom ich nie winien — dziś: „Ja krzywdom ich nie jestem winien”, konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika i partykułą wzmacniającą -że-. [przypis edytorski] ↩
- fora (daw.) — przecz (okrzyk wyrażający żądanie natychmiastowego opuszczenia przez kogoś jakiegoś miejsca); por. fora ze dwora. [przypis edytorski] ↩
- idźże, (...) skrobże — przykłady daw. konstrukcji z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Bruno Jasieński
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Słowo o Jakubie Szeli · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowo-o-jakobie-szeli/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.