24

W jedno upalne popołudnie Omski w zupełnie cywilnym negliżu szukał chłodu za opuszczonymi żaluzjami swego biało-szafirowego pokoju. Sztywno wyciągnięty, z rękami pod głową, leżał na wznak na twardej sofie, bardziej podobnej do ławki i też wrośniętej w ścianę. Było mu gorąco, nazbyt już gorąco, duszno i jakoś dziwnie.

„Chyba będzie burza”, myślał.

Doprawdy, nie myślał nic więcej, raczej drzemał, gdy pośród ciężkiej ciszy nagle usłyszał warkot i dyszący huk Hennertowskiej „maszyny”. Poderwał się i podbiegł do okna — chociaż ten przyjazd pana domu niewiele tu właściwie ważył — ale przez szczelinę żaluzji wyjrzawszy, nie zobaczył już nic oprócz odjeżdżającego sprzed ganku auta.

Położył się znów i nasłuchiwał. Na dole jednak było cicho.

Nasłuchując, zadrzemał znowu. I śniło mu się coś przykrego. Miał przed sobą zadanie nad siły: nocą, wąską ulicą między drewnianymi szopami i parkanami musi oto zejść na podmurowany wysoko brzeg tego jeziora czy morza, gdzie grzęzną w wodzie wielkie kadłuby czarnych statków towarowych, wielkich łodzi, szkut1 i berlinek2. I z tego brzegu zeskoczyć musi do wody, wyminąć stojące okręty i płynąć, odpływać jak najdalej.

Był już tam w dole! Czuł lepki ciężar czarnej wody, chlupot fal, klekoczących w tajemniczym cieniu, pogłębionym przez noc. Płynął z wysiłkiem i obrzydzeniem, przeciskał się u spodu, mając wysoko nad głową stykające się prawie burty statków, w wąskich, straszliwych przejściach ocierał się o czarne, zawsze mokre deski kadłubów okrętowych. Opływał je w tej ciemności, w bezdennym smutku sunięcia tam dalej, dalej — do jakiegoś nieznanego, fatalnego celu, aż na środek, w beznadziejną rozległość wody pod niebem, gdzie już nie będzie ratunku...

Ocknął się z wrażeniem śmiertelnej grozy, oblany potem. Wesoły pokój pełen był światła, naokoło trwała głęboka cisza. Omski z wysiłkiem rekapitulował szczegóły przebytej zmory. Rozumiał teraz, że była reminiscencją pewnej nocy na brzegu Morza Czarnego3, gdy z portu wypływał łodzią, omijając potworne cielska okrętów. Ale tamto nie było straszne, było wobec tej zmory małe i niewinne — zaledwie budzące tę oto myśl, że bezpieczny byt okrętowego pomostu jest niejako zawieszony nad tajemnicą, że to, co jest pod spodem, jest jednak nieznane i okropne — i jest stale. Jest zawsze — nie tylko wtedy, gdy zapadnie się dno statku.

Zasnął powtórnie — i znowu miał wizję nocy, tylko pogodnej, pełnej księżyca, zupełnie jasnej. Ale obcy ludzie byli w domu, w Chowańcach — ci sami bandyci, którzy wieczorem szukali tu przytułku, a teraz jest ich wielu i nic nie da się już poradzić. W przestrachu, gorszym od najostrzejszego cierpienia, Omski uciekł po kryjomu z domu w las — uciekł od Basi, której groziło niebezpieczeństwo — w las, zalany światłem. Pełznie po igłach i liściach, szuka cienia, wciska się w jakieś przyziemne zarośla, ale nie ma ukrycia, wciąż goni go światło księżyca, wszędzie jest widno. I wtedy — co za dziwadło — ze światłem oblanego, wielkiego, starego modrzewia przy domu wychyla się ta straszliwa zjawa, postać żywa nadnaturalnej wielkości, do połowy ciała wyrastająca ponad drzewne gałęzie, uśmiechająca się wielkimi ustami, doskonale widzialna w świetle. Uśmiech sztuczny, niby wesoły, ukłon, powitalne ruchy rąk — to Basia... Kłania się, kłania, otwiera usta, oczami szuka go gdzieś daleko, jakoś konwencjonalnie, uprzejmie, tając strach, przyzywa jego ratunku — nic nie wiedząc, że on jest tu, tuż blisko, o parę kroków, że się ukrywa w tym małym krzaku przyziemnym, całym srebrnym od światła. Nic nie słychać, ale widać, że tymi wielkimi ustami woła go jeszcze, prosi, by przyszedł, uśmiecha się niby od niechcenia, zaprasza.

Krył się, bez ruchu, bez tchu czekał. O Boże, więc tu przyszła, tu duchem przebywa po nocy — w tym dawnym miejscu, w tym straconym ogrodzie — tu się zjawia, potwornie wielka i straszliwie smutna w tym daremnym uśmiechu w pustkę drzew, w daremnym oczekiwaniu na ratunek od niego...

Usłyszał swój krzyk i przebudził się. Ach, to było straszne, od tego serce łomotało i pot zimny oblewał od stóp do głowy.

„Coś niedobrego jest ze mną”, pomyślał.

Podstawił głowę pod kran, cały oblał się wodą.

— Z samego gorąca można zwariować — mruknął, uspokojony.

Ubrał się i zszedł na dół.

W hallu siedzieli Hennert i Sednowski z jakimś jeszcze nieznajomym gościem. Teresy nie było z nimi w tej chwili.

Omski na krótką chwilę zatrzymał się w drzwiach, a zaraz potem przywitał panów ze zwykłą sobie posępną grzecznością, nie patrząc na nich prawie. Zrozumiał, że to dziś wszystko się rozstrzygnie. Po krótkim namyśle zasiadł w fotelu, wespół z nimi oczekując zbliżającej się pory przejścia do jadalni. Hennertowi wyznał, że pragnąłby dziś wyjechać, wobec jego gościnnych perswazji jednak natychmiast ustąpił i wyjazd odłożył do jutra.

Po arteriach przelatywała mu krew jak ogień płynny, męka stawała się nie do zniesienia, śmierć była rajem. Myślał: „Uciec? Co, i zostawić ich razem? Nigdy, nigdy!”.

Ów Sednowski był jakby cokolwiek mniej pewny siebie i rozlewny niż dawniej. Jednak głos jego słychać było najczęściej — dobrotliwy, protekcjonalny, łaskawy. Omski nie patrzył w tę stronę.

Słyszał tylko, że tamci mówili o sprawie Gondziłła. Więc nie tylko nadużycia — śledztwo dostarczyło podobno dowodów...

Teraz dopiero przyszła Teresa. Omski nie spuszczał z niej oczu. Była uśmiechnięta, trochę jakby nieśmiała i pobladła. Nie przywitała nikogo, widocznie więc widzieli się już przedtem. Zauważył też, że nie mówili do siebie nic — ona z nim — i nie patrzyli na siebie. Usiadła na chwilę, ale prawie zaraz przeszli wszyscy do jadalni.

— Więc w sprawie Gondziłła — ciągnął Sednowski swym pobłażliwym sposobem — wyszły jednak zupełnie inne rzeczy. Oprócz tych, o które oskarżono go pierwotnie. Znacznie, znacznie poważniejsze... I wtedy zaczęto mówić o tym ulubieńcu pani, Andrzeju Latarnie...

— Co? — zdziwiła się Teresa.

Tak, teraz ona i on mówili ze sobą.

— Tak, tak, pani Tereniu — po ojcowsku moralizował Sednowski — brzydkie, bardzo brzydkie historie. I Lin to też była jego sprawa...

Tak, o Linie już tutaj wiedziano, ale Lin rehabilitował się, sam oskarżając siebie wobec prokuratury, i były wszelkie widoki, że wobec tej skruchy i wiadomego wypadku... Ale Laterna?

— Tymczasem Laterny nie ma. Wyjechał zupełnie z kraju i to razem z Curllem. Nie wiadomo, czy na wschód czy na zachód...

Omski pamiętał nazwiska, wymienione w owym anonimowym liście, który otrzymał był w sprawie Gondziłła. Pamiętał je i milczał. Cóż mógł mówić, siedząc tutaj, przy tym samym stole... „Oto, jakie są skutki z polskich oficerów”, pomyślał tylko cytatą z tegoż listu.

Teraz okazało się, że trzeci pan był kimś z sądownictwa. On tu utrzymywał, że poprzednie oskarżenie Gondziłła jest po prostu bezpodstawne, że naprawdę idzie o zupełnie wyraźne przestępstwo polityczne...

— Tamto wszystko jest w porządku — uspokajał — zupełnie w porządku. A obecnym tu panom szło przecież tylko o „wszystko tamto”.

Więc zaczęto mówić o małżeństwie Eli z Niemeńskim. Ślub już się odbył, a „najbliżsi” dostali zaledwie zawiadomienia. Mimo to cieszyli się szczerze. Nawet Teresa rozjaśniła się teraz i jakby uspokoiła.

Wreszcie mogli być sami.

— Może w nocy będzie burza — westchnęła Teresa, gdy szli razem przez jakiś zielony korytarz strzyżonych krzaków.

— Ty śmiesz to mówić — z oburzeniem powiedział Omski.

Oczy jej napełniły się łzami.

— O Boże, więc czego chcesz, cóż ja zrobię, co ja mogę zrobić, sam powiedz. Czy chciałam, żeby przyjechał...

Załamywała ręce, usta jej drżały z męki.

— Już powiedziałem. Jeżeli to nieprawda, jeżeli nie kłamiesz, to weź teraz płaszcz i kapelusz i odejdź ze mną natychmiast...

— Dokąd?

— Do mnie, na zawsze stąd.

Patrzyła na niego ze zgrozą, z przerażeniem, że wszystko się wali, że niczego nie będzie już można uratować — z tego miłego, dobrego, ładnego życia.

— Poczekaj, pomyśl — błagała go. — Czyż było ci źle, czy mi naprawdę nie wierzysz?...

Uczynił jakiś ruch ręką ku jej twarzy — i uczuła na nosie, między oczami dotknięcie lufy. Odsunęła ręką jego rękę z rewolwerem, cofnęła się ruchem powolnym, patrząc mu w oczy okrągłymi oczami. Nie wiedział, co miała w duszy — może nawet pogardę, ale oczy jej były proszące.

— Pamiętaj! — powiedział.

Popatrzył na mały rewolwer i schował go do kieszeni. Nie czuł wcale wstydu, tylko bezsilną rozpacz.

Cokolwiek uczyni, pojedzie z nim czy zostanie, cokolwiek powie — nic to nie znaczy. Tajemnica jej duszy i jej serca była dla niego czymś potwornym.

Uśmiechnął się i ucałował na jej twarzy to samo miejsce między oczami.

— Kochasz mię? — zapytał.

— Kocham — odpowiedziała i westchnęła.

Dała się poprowadzić wiadomą aleją w błękitny zmierzch sztucznych, strzyżonych zarośli.

— Tutaj? — spytała łagodnie, gdy rozścielał na trawie swój trencz.

— Miła moja — wyszeptał.

Była noc, gdy znalazł się u siebie. Ale natychmiast znowu zszedł do ogrodu. Obszedł dom, stanął pod oknami Teresy. Białe zasłony były zaciągnięte, nie widział nawet cieni — tylko światło płonęło wciąż, małe złotawe światło lampki przy łóżku.

Sednowski musiał mieć pokój na górze, jeden z gościnnych. Hennert spał w gabinecie — w odległości jednego pokoju od jej sypialni. Ale nigdzie indziej nie było już światła.

Do Omskiego podeszła cicho Klinga, suka Teresy, szara, wcale niewidoczna w ciemności. Nie zauważył, żeby była wyszła z nim. Była przeto w ogrodzie już przedtem — czy sama? Nosem podrzucała jego rękę, więc pogłaskał ją machinalnie.

— Gdzie pani, szukaj pani — mówił cicho do psa, który go nie rozumiał i wąską paszczą wysuwał się ku niemu z cieniów.

Omski krążył po ogrodzie, szukając czegoś na próżno i bezsensownie. Wracał, znowu stawał pod oknem oświetlonym i martwym. Półgłosem zawołał:

— Tereso!

Nikt nie odezwał się w domu. Była cisza.

Nie, nie było ciszy. Teraz coś słyszał na pewno. Jeszcze raz obchodził dom. Czy z otwartego okna na górze szedł ten głos czy był złudzeniem...

Miał jeszcze mięśnie pełne rozkoszy i duszę pełną męki po niedawnej pieszczocie. Był gotowy, był zupełnie szalony.

— Tereso! — zawołał jeszcze raz.

Teraz usłyszał już wyraźnie szelest wewnątrz domu, tupot nóg biegnących — może po schodach, może tylko po posadzce... Światło jednak w jej oknie płonęło jeszcze ciągle, gdy ona zeszła już z ganku. I była przy nim... „Skąd idziesz?”, chciał zapytać, ale powiedział tylko:

— Chodź...

Poszła z nim znowu tą samą aleją między gładkimi ścianami szpaleru, prowadzona zwyczajnie za rękę. Zeszli w ciemności na brzeg jeziora i brzegiem kawałek poszli do miejsca, gdzie stały łódki. Nie puszczając jej ręki, Omski omackiem odczepiał łódkę od kołka — tę zwykłą łódkę rybacką.

— Chodź — powtórzył.

Zawahała się, uczuł lekki jej opór.

— Nie, nie chcę — powiedziała jakoś niezręcznie.

— Chodź!

Pociągnął ją mocniej i teraz już zrozumiał z nienawiścią, że się go boi.

Przełożył jej rękę, nie puszczając, do drugiej dłoni, wyjął rewolwer i z bliska strzelił w to upatrzone miejsce między oczy. „Klap, klap”, klasnęło mokre echo po jeziorze, gdy ona leżała już na piasku, tuż przy wodzie, jak kupka czegoś białego.

Omski schylił się i z wysiłkiem, ostrożnie przeciągnął ją na łódkę. Uspokoił się, gdy już leżała na jej dnie — w tym samym miejscu, gdzie składano zwykle złowione ością, krwawiące ryby. Usiadł naprzeciwko, na zwykłej swej ławeczce, i wiosłował z wysiłkiem, śpiesznie. Myślał bowiem, że to miejsce musi być jak najdalej od brzegu, tam na środku jeziora, na największej głębi.

1922–1923 r.