23

Po wyjeździe Andrzeja stary Laterna przeniósł się po prostu do jego pokoju, by być wciąż blisko córki. Andrzej bowiem zniknął tak szybko, że wcale nie zdążył wynaleźć, wypróbować i nająć pielęgniarki.

Wbrew spodziewaniu, zdrowie Zosi poprawiało się teraz. Było ciepło, słońce przez dzień cały zalewało pokój. Zosia wygrzewała się, leżąc w ubraniu na szezlongu.

Mały pies Laterny, mieszaniec foksa i buldoga, przeniósł się wraz ze swym panem i teraz tutaj robił nieporządek, a zaraz później, ani słyszeć nie chcąc o tym, co mu zarzucano, z najlepszą miną wskakiwał do Zosi i wdzięczył się do niej w sposób miły i ujmujący.

Binia przychodziła, ale nie siedziała teraz długo jak dawniej. Była niezdrowa i niewiele mogła pomóc. Schudła i wynędzniała, ale nie skarżyła się na to wcale, krzepiąc się jakoś w sobie i z męstwem czekając na wynik sprawy Gondziłła.

Dla niej Julek był jedynie ofiarą intrygi, dziwacznego splotu okoliczności. Był ktoś, kto miał złość na niego i mścił się tak głupio i nikczemnie. Za co — tego nie rozumiała.

— Trzymał się z daleka — mówiła — w nic się nie wtrącał, robił swoje. Czym mógł się tak narazić, żeby aż do tego stopnia go prześladowali? Nawet był zupełnie bezpartyjny...

Tu nagle ożywił się Laterna.

— Bezpartyjny, mówisz?

— Wiem na pewno, że do niczego nie należał.

— Nie należał? To nic nie szkodzi. Ale nie powinnaś, Biniu, podlegać ogólnej sugestii, jakoby bezpartyjność była wyrazem jakiejś moralnej supremacji, tytułem do zasługi, gwarancją bezstronności...

Binia patrzyła na profesora tępymi oczami.

— Bo widzisz, każdy, w coś wierząc lub w pewien sposób o świecie myśląc, wyznaje bezwiednie jakąś religię lub jakąś filozofię, choćby tej przynależności się wypierał. Każdy, w pewien sposób pragnący dobra ojczyzny lub dobra ludzkości, tym samym jest człowiekiem partyjnym politycznie. Można wypierać się swych przekonań, można je zmieniać, ale ostatecznie nie można ich nie mieć. Widzisz, Biniu — zapalał się Laterna — opowiedzenie się za jakąś partią jest zjawiskiem natury bardzo dodatniej, moralnie biorąc, jest sformułowaniem siebie, jest poznaniem siebie, jest wreszcie zawsze pewnym poświęceniem swego egoizmu. Bo właściwie nie jest to przecież określenie siebie zupełne, całkowite, bez reszty. Nie dlatego jednak, że dokonywa się jedynie w płaszczyźnie politycznej, w kategoriach koncepcji państwowych i społecznych. Bo można zaryzykować twierdzenie, że w każdym przekroju dochodzą do ujawnienia wszystkie cechy duszy swymi przedłużeniami w daną sferę. Do każdej płaszczyzny przekroju można przeprowadzić linię przedłużenia od każdej indywidualnej cechy tak, by się tam przecięła, czyli: dała oglądać i od tej strony. Więc nie dlatego. Tylko dlatego, że niektóre z owych przedłużeń dosięgają płaszczyzny przekroju swym biegunem ujemnym. Nie wiem, czy mnie rozumiesz, Biniu — zatroskał się nagle, widząc jej utkwiony w siebie, tępy wzrok. — Znaczy to, że na przykład konserwatysta może uczuć swą przynależność do partii jako pewną ofiarę ze swej indywidualności, jeżeli jest subiektywnie sceptykiem religijnym; narodowy demokrata, jeżeli na przykład ma wrodzoną niechęć do tłumu, obrzydzenie dla pospolitości i motłochu; socjalista, gdy, znając ułomność ludzkiej natury, wie, że zła jest właściwie każda władza i że powoływanie się na jakikolwiek ustrój idealny jest demagogią. A przecież nie podkreślają tych zastrzeżeń, wyrzekają się poniekąd własnego ja, rezygnują z pewnej części światopoglądu na rzecz całokształtu. Dlatego przynależność do partii jest także uogólnieniem siebie. Cóż to jest tedy człowiek bezpartyjny, jak powiadasz, ten nie doktryner, nie podlegający namiętnościom, obiektywny i bezstronny. To jest człowiek, który nie umie siebie określić, człowiek, który nie ma żadnej własnej koncepcji państwa i w ogóle współżycia ludzkiego. Który ani uznaje, że stan rzeczy jest zadowalający, bo tym samym określiłby siebie jako zachowawcę, ani nie pragnie go zmienić, gdyż wówczas określiłby siebie przez wybór jednej z dróg dążenia do reformy. Bo każda krytyka jednej partii czyni nas adherentami1 przeciwnej. Każdy sąd o czymkolwiek kwalifikuje nas pod pewnym względem partyjnie. Każde stanowisko, dające się w dzisiejszym czasie pomyśleć, znajduje swój wyraz w jakimś istniejącym programie partyjnym lub nadaje się na hasło do robienia w jakiejś partii rozłamu. I zajęcie wszelkiego stanowiska jest, moralnie biorąc, już „należeniem” do partii... Jeżeli ktoś mówi: „Jestem ponad partiami, kieruję się tylko dobrem ojczyzny”, to sposób, w jaki to dobro rozumie, jest partyjnością. I nasza ojczyzna, „rozdarta przez waśnie stronnictw”, nie znajduje się wcale w jakimś wyjątkowym, tragicznym położeniu. Wszystkie walki partyjne są walką o jej dobro według różnych koncepcji. Mówi się też, i słusznie, że partie walczą tylko o władzę, protegują tylko „swoich ludzi”. Cóż z tego? Zdobycie władzy jest jedyną drogą przeprowadzenia swoich postulatów, a „swoi ludzie” jedyną rękojmią, że przeprowadzone będą w myśl owych jakichkolwiek „jedynie słusznych” haseł...

Laterna mówił, ale Binia nie była teraz tą dawną, dobrą, wypróbowaną, akustyczną słuchaczką. Jej szczupła twarzyczka wyrażała znużenie i przymus.

— No tak — powiedziała, gdy skończył. — Ale, widzi profesor, Julek naprawdę był zupełnie bezpartyjny. Jego nic nie obchodziło, robił swoje. Dlatego właśnie ja nie mogę zrozumieć, kto mógł mieć do niego złość. On jest niewinny.

Laterna się dziwił. Binia — taka przenikliwa i czujna, gdy szło o jej szczęście, taka zawsze rozumna wobec losu — stała się bezkrytyczna i naiwna, gdy idzie o jej wiarę, bez której nie mogłaby żyć.

I sam przy tej sposobności spostrzegł na sobie, że cała sprawa Gondziłła uległa już w nim samym rozwojowi, że przestała być tym, czym była w pierwszej chwili — ciosem, zdumieniem, nieszczęściem — ale rozpadła się na małe tematy postrzeżeń, odkryć i rozważań. W ten sposób nieszczęścia niejako przystosowują się do życia i roztapiają w nim, nie naruszając jego wartości.

Dłużej niż Binia przebywała teraz u Zosi jej koleżanka z biura, Basia Olinowska. Poważna i nawet surowa, umiała porządnie posprzątać, przesłać, przyrządzić jedzenie, dać dokładne wskazówki i polecenia usługującej Laternom kobiecie. Robiła to jednak bez radości i jakby bez sympatii. Pomimo oceny jej przysług nikt jej właściwie nie polubił.

Za to zupełnie podbiła Zosię Wanda Hennertówna, którą profesor po prostu spotkał raz na ulicy i przyprowadził do córki.

Była taka wesoła i tyle miała w sobie życia.

— Wie profesor, że Lin wyzdrowiał i jest teraz nowym, zupełnie odrodzonym człowiekiem. Zaręczyliśmy się z wielkim hałasem wbrew „woli rodziców” i kochamy się na przekór całemu światu.

Jednego razu przyszła z tym swoim narzeczonym.

— Oboje mieliśmy już nie żyć — powiedziała do niego Zosia, którą znał z dawniejszych wizyt swych u Andrzeja. — Mieliśmy nie żyć, a jakoś...

— A jakoś — powtórzył Lin i uśmiechnął się z zawstydzeniem.

— Otóż to! — oburzyła się Wanda. — Jesteś tym jak gdyby nieprzyjemnie zdziwiony. Profesorze, on jest naprawdę moim narzeczonym, tylko nie chce się przyznać... On ma żal do mnie, że ja nie wierzę, aby kiedyś tam, kiedyś było „lepiej”. A cóż to znaczy. On jest raz socjalistą, raz patriotą, sam nie wie. I ciągle jeszcze się gryzie. Do licha, jest już przecież Polska, to jedno jest pewne, że jest. Nie taka, jakiej żeście pragnęli? No właśnie, jest taka, jaka może być. To jedynie jest ważne, to jedynie jest rzeczywiste i to jest nawet cudowne! Po tych paru latach jest już taka, jakby nigdy nie była w niewoli, jak każde inne państwo: zrujnowana i rozkwitająca, waleczna i chciwa, bohaterska i paskarska. Jest w czym żyć, jest w czym działać. Jesteśmy wreszcie obywatelami, jak wszyscy na świecie odpowiedzialni, walczący, winni. Już nie ofiary tylko, już winowajcy. Nic nas nie usprawiedliwia, nie ma już wykrętów. Ani „Chrystus Narodów”, ani „kajdany Sybiru”, ani „carscy siepacze”. Nic, nic! Jesteśmy tacy, jacy możemy być, jaką jest zawsze gromada...

Zosia, słuchając, uśmiechnęła się wyrozumiale — ona, coś swojego, lepszego wiedząca. I Lin daleki był od tej radości życia, którą usiłowała go ogarnąć i porwać Wanda.

Miał on jeszcze przed sobą rozprawę sądu wojskowego, któremu sam złożył zeznania o swej zdradzie. Przechodził przy tym zawiłą mękę ambicji i wątpliwości — zarówno co do kompetencji sądu w tej sprawie, jak i w zakresie w ogóle jej zakwalifikowania. Wyrok, który sam wydał na siebie, był tu jakby jedynie słuszny i możliwy. A przecież — ponieważ los zrządził inaczej i wbrew najlepszej jego wiedzy i woli zwrócił mu życie — nie umiał już zdobyć się na nic innego jak rezygnację i złożenie całej decyzji w obce ręce.

Jeden profesor Laterna chętnie przytakiwał Wandzie i zdawał się zadowolony. On myślał sobie, jak dobrze jest, że ludzie tak są różnorodni i że ojczyzna nasza „rozdarta” jest przez „waśnie stronnictw”. Reprezentacja narodowa kipi na wierzchu rozkołysanego morza ludu jak piana fali. Jest streszczeniem, skrótem ogromnej rzeczywistości współżycia. Partie walczą ze sobą zajadle, pożerają się nawzajem w zapasach o władzę — aby tylko sprostać potężniejącemu życiu państwa, aby dogonić szalone, cudowne życie narodu.

„W walkach partyjnych”, myślał, ”życie ratuje się przed skostnieniem, ratuje się przed wszelką doskonałością...”.