Źródło i licencja tłumaczenia
AKT PIERWSZY
CHARINUS
wychodzi z domu Demifona
Treść sztuki opowiedzieć — i mą miłość zdradzić.
Ja jednak nie tak zrobię4, jak zresztą w komediach
Widywałem, że ludzie pod wpływem miłości
Skarżą się Nocy, Dniowi, Słońcu, Księżycowi
(A bóstwa te, dalibóg5, najwięcej się martwią
O to, czego w swych skargach ludzie chcą czy nie chcą!).
Nie, ja raczej wam powiem6 o moich nieszczęściach:
Emporos Filemona7 sztuka zwie się grecka,
Po łacinie zaś Kupiec Makcjusza Tytusa8.
Mnie ojciec stąd na kupno wyprawił na Rodos9 —
Dziś dwa lata już mija, odkąd wyjechałem —
Tam dziewkę pokochałem niezwykłej urody,
I to wam chcę powiedzieć, jak się w nią wplątałem10,
Jeśli słuchać zechcecie i dobrze uważać.
Ale wszystko to czynię nie jak zakochany11,
Gdy mą sprawę tu z miejsca zaczynam wyłuszczać12,
Bo z miłością przychodzą13 wszystkie te przywary,
Jako to troska, miękkość i zbytnia wytworność
(Ta, bo wtrąca nie tylko kochanków w nieszczęście,
I to w wielkie, rzetelne, lecz — kto się nawinie;
I dalibóg nikt ciężkiej nie uniknął biedy,
Kto więcej, niż się godzi, służył wytworności).
A nadto jeszcze rzeczy, których nie wspomniałem:
Bezsenność, utrapienie, niepewność, lękliwość,
Niedorzeczność, głupota, a nawet szaleństwo,
Lekkomyślność bez sensu i niepowściągliwość,
Zuchwałość, pożądliwość, nie brak i zawiści,
Nawet chciwość14, lenistwo i niesprawiedliwość,
Kłótliwość, nędza przy tym w parze z rozrzutnością,
A wreszcie dużomówność i zamałomówność15.
To pierwsze zaś dlatego, że człek zakochany
Często mówi od rzeczy, bez celu, nie w porę.
A tę znów szczupłomówność dlatego wymieniam,
Że żaden zakochany nigdy nie jest tyle
Sprytny w swojej wymowie, by rzec, co się patrzy.
Więc wy się nie gniewajcie za mą dużomówność;
Wenus16 mi ją nasłała w ten dzień, co i miłość:
Do niej trzeba powrócić; powiem, com rozpoczął:
Naprzód kiedym już z wieku wyrósł młodzieńczego
I przestały mnie bawić chłopięce zajęcia,
Zakochałem się mocno w jednej tu heterze17:
Do niej mienie ojcowskie skrycie wędrowało.
Rajfur18 bowiem bezczelny, a pan tej kobiety,
Co mógł tylko, zachłannie porywał do domu.
Nuż więc ojciec mnie łajać o to dniem i nocą,
Wytykać wiarołomstwo, oszustwa rajfurów,
Że mu mienie zbyt szargam, rajfura wzbogacam —
Tak na mnie całą gębą; czasem znowu z cicha
Nuż wypierać się nawet, żem jest jego synem,
Po całym mieście krzyczeć, ludziom zapowiadać,
Żeby wszyscy się strzegli grosza mi pożyczać;
Że miłość niejednego zrobiła rozrzutnym:
Że bezczelnie, bez miary, nawet nieuczciwie
Drę, dobywam, co mogę, z ojcowskiego domu;
Że pod wpływem miłości trwonię i rozrzucam —
I to w sposób najgorszy — to, co najuczciwiej
On sam zebrał, ponosząc tyle różnych trudów;
Że hańba, iż mnie żywi przez tak długie lata
I że jeśli mnie nie wstyd, to lepiej, bym nie żył.
On — mówi — skoro wyrósł z wieku młodzieńczego,
Nie parał się miłością jak ja ni próżniactwem
Bez zajęć (bo też nie miał po temu okazji,
Tak krótko zwykł go trzymać jego własny ojciec),
Ale trudził się na wsi ciężką, brudną pracą
I tylko raz na pięć lat przychodził do Aten19,
A ledwie że popatrzał na szatę bogini,
Już go na wieś z powrotem ojczulek wypędzał.
Tam to w pracy wyprzedzał wszystkich domowników,
A ojciec zwykł do niego przemawiać w ten sposób:
„Sobie orzesz i włóczysz, sobie siejesz, zbierasz,
Tobie wreszcie samemu z tej pracy pociecha”.
Skoro życie odeszło z ciała ojcowskiego,
On grunt sprzedał i za te zakupił pieniądze
Okręt, który mógł dźwigać jakieś trzysta korcy20,
I na nim zwoził zewsząd tak długo towary,
Aż zdobył ten majątek, który miał naówczas.
Że więc ja bym powinien — mówi — też tak robić,
Gdybym żył rzeczywiście tak, jakem powinien.
Ja więc skoro to widzę, żem ojcu niemiły
I że mnie nienawidzi, on, co mnie miał kochać,
Choć szalony z miłości, siłą się przemagam
I mówię, że pojadę na handel, gdy zechce,
Że się zrzekam miłości, byle być posłusznym.
On dziękuje mi za to, mój charakter chwali,
Lecz — nie omieszka moich pilnować przyrzeczeń:
Statek wielki buduje, towary nabywa,
Ładuje je na statek, gdy gotów do drogi,
Mnie nadto własnoręcznie daje talent21 srebra;
Dodaje niewolnika, co mnie wychowywał,
Gdym był jeszcze chłopięciem, by mi był za stróża.
To wszystko załatwiwszy, podnosim kotwicę.
Przybywamy do Rodos, gdzie wszystkie towary
Przywiezione sprzedaję podług mojej myśli,
Zysk zbieram znakomity, znacznie ponad cenę
Wyznaczoną przez ojca: tak wielki zarobek
Zdobyłem! Lecz gdy sobie tam chodzę po porcie,
Spotyka mnie znajomy i na obiad prosi.
Przychodzę i do stołu — przyjęcie, powiadam,
I wesołe, i sute — a gdy spać idziemy,
Wieczór, do mnie przychodzi kobieta, nad którą
Nie masz żadnej piękniejszej. (Ona ze mną była
Przez noc według rozkazu mego gospodarza).
Patrzcież sami, jak strasznie mi się spodobała:
Gospodarza nazajutrz błagam, by ją sprzedał22,
Że za jego przysługę z wdzięcznością zapłacę.
I co gadać? Kupiłem i wczoraj przywiozłem.
Nie chcę jednak, by ojciec o tym się dowiedział,
Właśniem23 w porcie na statku zostawił ją z sługą —
Lecz cóż to, widzę sługę pędzącego z portu?
Wszak wzbroniłem się ruszać z statku — co się stało?
Akantio, Charinus.
AKANTIO
wbiega od portu zdyszany i krzyczy, żywo gestykulując
Byś panicza swym wysiłkiem ocalił, Akantio!
Nuże, odpędź to zmęczenie, strzeż mi się lenistwa!
Zadyszanie mnie zabije — przebóg25, ledwo dycham —
A ci tu się na mnie pchają — chodnik pełny — spędzaj,
Spychaj, strącaj na gościniec! Cóż to za zły sposób,
Że gdy biegniesz, gdy się śpieszysz, nikt ustąpić nie chce!
Tak to jedną rzecz zacząwszy, trzy wraz czynić muszę:
Biec i walczyć, i użerać trzeba się po drodze!
CHARINUS
na stronie, niewidziany przez Akantiona
Cóż to może być za sprawa? Co on niesie?
AKANTIO
na stronie
Im się więcej zatrzymuję, tym dla sprawy gorzej!
CHARINUS
j. w.
AKANTIO
j. w.
Biada! Burzy się śledziona, uderza na serce!27
Biada! Tchu nie mogę złapać, kiepski trębacz ze mnie!
CHARINUS
j. w.
AKANTIO
j. w.
Czy też jest Charinus w domu?28
CHARINUS
j. w.
Chciałbym wiedzieć, o co chodzi, lepsza niż strach — pewność.
AKANTIO
j. w.
puka silnie do drzwi Demifona
puka jeszcze silniej
CHARINUS
podchodząc do Akantiona
Wszak mnie szukasz!
AKANTIO
jeszcze rozzłoszczony, że mu nikt nie otworzył
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
Naszym wrogom!
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
Wszak przez ciebie zdarłem płuca, dawno już krwią pluję!
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
Mieć zupełnie bez cierpienia, bez troski posiadać?
AKANTIO
Tego dobra, co z złem w parze, bynajmniej nie pragnę.
CHARINUS
AKANTIO
Podaje mu rękę.
CHARINUS
AKANTIO
Co się stało. Wszak dla ciebie rozdarłem się w biegu,
By ci zaraz donieść o tym, com się sam dowiedział.
CHARINUS
AKANTIO
niedowierzająco
CHARINUS
Przecież już nim zacznę mówić, ty wiesz, gdy chcę skłamać!32
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
zamierzając się na Akantiona
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
Już mnie nie ma!
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
ironicznie
CHARINUS
Gdyż jak widzę, kornie błagać trza własnego sługę!
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
Co się stało, żeś po mieście właśnie gonił za mną?
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
Myślę, jakbyś ty nalegał, gdybym wieść miał dobrą,
Jeśli teraz, gdy złą niosę, tak dręczysz, bym mówił!
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
przerywa mu
AKANTIO
CHARINUS
znów mu przerywa
AKANTIO
CHARINUS
Powiedz, co cię teraz pytam —
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
I coś nawet z nią rozmawiał.
CHARINUS
załamuje ręce
A ty — czemuś jej, hultaju, nie strzegł, by nie ujrzał?
Czemuś ojca nie odepchnął, łotrze, by nie widział?
AKANTIO
Tu zwijaniem, tam składaniem sprzętów okrętowych —
W czasie tego on podpływa na maleńkiej łódce
I nikt go nie spostrzegł nawet, aż wyszedł na okręt.
CHARINUS
z patosem, ręce przed siebie wznosząc jak przy modlitwie do bóstw morza
Jużem myślał, żem na lądzie i w bezpiecznym miejscu,
A tu mnie okrutne fale znów na skały niosą!
do Akantiona
AKANTIO
Zaczął pytać, czyja ona.
CHARINUS
AKANTIO
Ja podbiegam i wraz wtrącam, żeś ją matce kupił
Na służącą.
CHARINUS
AKANTIO
Lecz nuż do niej się zabierać, szelma!
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
Kropla w kroplę się roztapia, jak gdyby sól w wodzie!
Ach, już po mnie!
AKANTIO
z ironią
Głupstwa pleciesz!
CHARINUS
Nie uwierzy, gdy mu powiem, żem ją matce kupił.
Wreszcie — grzech to, by do ojca odzywać się z kłamstwem;
Lecz ni ojciec nie da wiary, ni to nie do wiary,
Bym dziewczynę tej urody na służbę kupował
Dla mej matki!
AKANTIO
Ja ci mówię, że uwierzy, już mnie wierzył!
CHARINUS
Żeby ojciec nie wpadł na to, jak to wszystko było,
Więc mi powiedz, o co pytam.
AKANTIO
CHARINUS
AKANTIO
Wszystko wierzył, com mu mówił.
CHARINUS
AKANTIO
CHARINUS
Lecz cóż tu w lamentach ginę, do statku nie idę?
Chodźże ze mną!
Chce iść w stronę portu.
AKANTIO
Wraz cię ujrzy zmieszanego, strwożonego; wtedy,
Jak cię złapie, nuże pytać: „Gdzieś kupił, za wiele?”.
W twym zmieszaniu cię podchwyci.
CHARINUS
idzie w stronę rynku, Akantio za nim
Że już odszedł od przystani?
AKANTIO
Żeby ciebie nie zaskoczył, nie zbadał.
CHARINUS
Obaj odchodzą.
- Akt I — mówione są ww. 1–111, 226–364, 554–597, 682–845 (w oryginale w jambicznych senarach), przełożone wierszem trzynastozgłoskowym; cała reszta to tzw. partie śpiewane, względnie recytowane przy akompaniamencie muzyki (cantica, por. Wstęp do Braci, s. 18, Plautus, s. 422–432), przełożone wierszem czternastozgłoskowym (por. Wstęp do Braci, s. 47). [przypis tłumacza] ↩
- Dwie rzeczy — prolog i monolog zarazem (p. wyżej Wstęp). Co do podziału sztuk Plautowskich na akty, p. Bracia, s. 47. [przypis tłumacza] ↩
- wyczynić (agere) — celowo użyte w przekładzie nieliterackie wyrażenie. O języku i stylu przekładu por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
- Ja jednak nie tak zrobię... — komiczna krytyka maniery motywowania monologów przez zwracanie ich do bóstw i sił przyrody, tak jak to np. czytamy w jednym fragmencie Turpiliusza, epigona rzymskiej komedii (II w. p.n.e.), gdzie lamentuje zakochany młodzieniec: „Ciebie, święty Apollonie, pomóż, ja przyzywam, / Ciebie także, o Neptunie, wzywam wszechpotężny / I was Wiatry!.../ Bo i po cóż mam wzywać Wenery?” (w. 116 i nast., Ribb. C. R. F., wyd. III) lub u Menandra: „O Nocy, ty największe masz przecież znaczenie / Wśród bóstw, dla Afrodyty...” (Men., Ad., frg. 739, K. III. 209), co wszystko, podobnie jak Charinus [Plautus], krytykuje Cycero, gdy mówi o owym lamencie Turpiliuszowskim: „więc wszystkie bóstwa nie mają nic innego do roboty, jak tylko troszczyć się o to, by on mógł używać rozkoszy miłosnych... a co za tragedie on wyprawia!” (Rozmowy tuskulańskie IV, 34, 72). [przypis tłumacza] ↩
- dalibóg (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski] ↩
- Nie, ja raczej wam powiem — bardzo częsty u Plauta motyw celowego wypadania z roli dla wywołania efektu humorystycznego (por. Plautus, s. 297–300). [przypis tłumacza] ↩
- Filemon (361–263 p.n.e.) — rodem Syrakuz, jeden z najwybitniejszych komediopisarzy greckich z okresu tzw. komedii nowej. Napisał 97 sztuk i zasłynął głównie w Atenach, gdzie nawet Menandra przewyższył w popularności. Z jego Kupca (Έμπορος), na którym oparł się Plautus w niniejszej komedii, nie zachował się ani jeden fragment. Inną jego sztukę, mianowicie Skarb (Θησαυρός) przerobił Plautus w swym Dniu trzygroszowym (Trinummus). [przypis tłumacza] ↩
- Makcjusza Tytusa (Macci Titi) — łaciński drugi przypadek może pochodzić od imienia Makkus (Maccus) lub Makcjusz (Maccius); o nazwisku Plauta por. Wstęp do Braci, s. 5–7, Plautus, s. 12–16. [przypis tłumacza] ↩
- Rodos (gr. Ῥόδος) — wyspa ze stolicą tegoż nazwiska, naprzeciw płd.-zach. wybrzeża Małej Azji, jedno z wybitnych centrów handlowych w sferze kupieckich wpływów ateńskich. [przypis tłumacza] ↩
- jak się w nią wplątałem — ea[m] ut sim implicitus. [przypis tłumacza] ↩
- Ale wszystko to czynię nie jak zakochany... — w całkiem normalny sposób zaczyna opowiadać wszystko od początku, podczas gdy każdy zakochany, jako do pewnego stopnia niespełna rozumu, pląta się w swych myślach i słowach, co też jest zaraz widoczne w bezładnym stylu następującej potem dygresji. [przypis tłumacza] ↩
- Gdy mą sprawę tu z miejsca zaczynam wyłuszczać — mea praeconatus orsusque inde exilico, w ten sposób czytam tekst, uszkodzony w rękopisach. [przypis tłumacza] ↩
- Bo z miłością przychodzą... — zwykła w prologach Plautowskich dygresja humorystyczna (por. Plautus, s. 243–250), w tym wypadku na temat chorobliwych objawów ciężkiego zakochania, których oszałamiające wyliczanie najlepiej znamionuje styl i tempo prologu. [przypis tłumacza] ↩
- Nawet chciwość — czytam: inhaeret iam aviditas zam. inerit etiam aviditas, Li. [przypis tłumacza] ↩
- dużomówność i zamałomówność (multiloquium, parumloquium) — Plautowskie komiczne nowotwory, podobnie jak w w. 34: szczupłomówność, pauciloquium. [przypis tłumacza] ↩
- Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości. [przypis edytorski] ↩
- hetera (gr. ἑταίρα: towarzyszka) — kurtyzana w staroż. Grecji; heterami były niezależne społecznie, wykształcone kobiety o wysokiej kulturze. [przypis edytorski] ↩
- rajfur (daw.) — pośrednik prostytucji; stręczyciel. [przypis edytorski] ↩
- I tylko raz na pięć lat przychodził do Aten... — co 5 lat, w czasie wielkich świąt Panatenajów, ofiarowały Ateny swej opiekuńczej bogini, Palladzie, wspaniałą szatę (peplos), stanowiącą arcydzieło sztuki tkackiej kobiet ateńskich. Szatę tę, rozpiętą niby żagiel na sztucznym statku, przenoszono w uroczystym pochodzie przez miasto na Akropolis, przy tłumnym udziale ludności miejskiej i wiejskiej. [przypis tłumacza] ↩
- korzec — dawna jednostka objętości ciał sypkich (ziarna, mąki itp.). [przypis edytorski] ↩
- talent — staroż. jednostka wagi i wartości (wg wagi kruszcu); ateński talent miał wagę ok. 26 kg i jako jednostka wartości odpowiadał tej ilości czystego srebra. [przypis edytorski] ↩
- Gospodarza nazajutrz błagam, by ją sprzedał — była zapewne w jego domu jako niewolnica. [przypis tłumacza] ↩
- Właśniem (...) zostawił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: właśnie zostawiłem. [przypis edytorski] ↩
- Z wszystkich sił i wszystkich mocy... — niewolnik, pędząc do swojego pana z portu i przebijając się przez ciasne uliczki rojnego miasta, zmęczył się ogromnie. Jest to jednak jeden z typowych motywów komedii greckiej i rzymskiej, że ktoś śpieszący z ważną wiadomością rozbija ludzi po drodze i jeszcze w tym szalonym pędzie wpada na scenę (tzw. „niewolnik w biegu”, servus currens, por. Plautus, s. 317). [przypis tłumacza] ↩
- przebóg (przestarz.) — wykrzyknienie wyrażające zdziwienie, przerażenie itp.; na Boga. [przypis edytorski] ↩
- Cóż to on się tak ubija o ten bieg bez przeszkód? — Quid illuc est, quod ille tam expeditam exquirit cursuram sibi. Uss. [przypis tłumacza] ↩
- Burzy się śledziona... — niezbyt ścisłe fizjologiczne pojęcia, zresztą zwykle w komedii klasycznej. Tak np. narzeka stręczyciel w Kurkulionie: „Co ci? Nerki mnie bolą, śledziona zabija./ Rwie mnie w płucach, a przy tym mam kurcze w wątrobie./ Gniją żyły sercowe, wszystkie kiszki bolą...” (w. 236 i nast.) [przypis tłumacza] ↩
- Czy też jest Charinus w domu?... — jedną z charakterystycznych manier w komediach tego typu jest, że występujące osoby długo czasem „nie mogą” się zobaczyć i spotkać, choć nawet już tak pół na pół ze sobą rozmawiają (por. Plautus, s. 280). [przypis tłumacza] ↩
- Czemuż w drzazgi drzwi tych nie rozbijam? — to gwałtowne pukanie do drzwi, zwane w tych komediach często „rozbijaniem”, „wyłamywaniem” drzwi, polega raczej na wrzasku danej osoby, bo na scenie Plautowskiej drzwi żadnych nie było; wejście zamykała tylko jakaś zasłona. [przypis tłumacza] ↩
- Jakie złe cię opętało? — zaczyna się typowe przekomarzanie się niewolnika z zaniepokojonym i zniecierpliwionym młodzieńcem. Te „utarczki” i „harce słowne” stanowią spuściznę starej komedii attyckiej (βωμολοχίαι, por. Plautus, s. 417–418). [przypis tłumacza] ↩
- Nie wiem; nie znam filozofii... — w oryginale greckim zaczynała się tu zapewne jedna z tak ulubionych tam filozoficzno-refleksyjnych dygresji na temat prawdziwego dobra. Plautus, znając dobrze swoją publiczność i nie dopuszczając zasadniczo do poważnych czy ponurych nastrojów (por. Plautus, s. 448 i nast.), obcina od razu te mało ucieszne rozważania tym zabawnym, bodaj że osobistym wyznaniem: Nie wiem; nie znam filozofii itd. [przypis tłumacza] ↩
- Przecież już nim zacznę mówić, ty wiesz, gdy chcę skłamać — zapewne; typowy niewolnik w komedii jest zawsze mądrzejszy od swego pana. [przypis tłumacza] ↩
- Bo cię — Bo ci (vae tibi — tibi equidem) — Plautowska dźwiękowa gra słów (por. Plautus, s. 399 i nast.). [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Plaut
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Kupiec · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-kupiec/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Gustaw Przychocki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.