Loreva
Loreva

Rozdział 11 z 14

SPRAWA DZIESIĄTA KAŹŃ HERODA

44. CHÓR1

za sceną

JEDEN GŁOS

intonuje
Crudelis Herodes, Deum2 

WSZYSCY

ciągną dalej
Regem venire quid times? 
Non eripit mortalia, 
Qui regna dat coelestia. 
chór milknie
odzywa się

45. MUZYKA ŻAŁOBNA3

Organy. Wchodzą z lewej: Pachoł I i II, wlokąc tron po podłodze. Podchodzą ku środkowej części i rozsuwają oponę. Ukazuje się dekoracja, żywcem skopiowana z Szopki krakowskiej: czarne tło, na którym odcinają się srebrny, staniolowy katafalk i takież wysokie świeczniki. Żałobne te przedmioty są płaskie i po prostu przylepione do tła. Pachoły stoją na warcie. Z prawej wchodzi Królowa. Na koronę zarzucony długi, czarny welon.

HERODOWA

szlocha i trzymając się za głowę, zawodzi
Ach nieba, ach nieba, cóżem doczekała! 
Bogdajbym była tronu nigdy nie poznała! 
pokazując na katafalk 
I cóż mi przedstawia dzisiejsza godzina? 
Oto mi z rąk wydarto najmilszego syna! 
Nie znam ulgi nijakiej, próżno łez potoki 
Karmią skonane serce i mój żal głęboki! 
organy milkną 
Herodowa spostrzegła Heroda, wchodzącego ze spuszczonym łbem z lewej. Ten, gdy żonę zobaczył, natychmiast odwrócił się do niej tyłem. Stoi tak podczas całej rozmowy, łeb mając stale opuszczony. Pachoły zasuwają oponę i stają przy tronie 
Herodowa mówi do widzów, palcem pokazując Heroda 
To mąż? 
zwraca się do Heroda, jak się to mówi „z pyskiem” 
To tyran!! kat swego dziecięcia!!! 
Z macierzyńskiego syna wyrwał on objęcia!!! 
tupiąc w podłogę, z podniesionymi pięściami 
O, niechaj ten król pełen niecnoty 
Wstąpi w potępione groty!4 
Pachoły cieszą się

HEROD

zawstydzony tym, że małżonka tak się awanturuje wobec teatralnych widzów, łagodnie ją upomina, stara się być jak najbardziej wytwornym, ale z chęcią pomówiłby inaczej
Przecz to, jejmość, przekleństwa na mą głowę zsyłasz? 
I mężowi złorzeczysz, gdy przy marach czuwasz? 
Oto cię zaklinam, żono ma jedyna, 
Wspomnij proszę na zwłoki najdroższego syna, 
Wspomnij, czy to przystoi twojemu stanowi 
I czym na gniew zasłużył, niech ci serce powie... 
swoim zwyczajem nie kończy wiersza
Znów ta sama muzyka żałobna, która trwa aż do wyjścia Herodowej.

HERODOWA

lamentuje jak pierwej
Ach, ach, żal nowy oto, nowy ból mnie bierze, 
Gdy się na pogrzeb syna zbierają rycerze! 
podchodzi ku środkowej oponie i patrzy przez szparę 
Wszyscy pokryci czarnymi czechłami5, 
Ze świecącymi idą dworzany głowniami! 
Wnet, wnet wybije ostatnia godzina, 
W której zwłoki wyniosą najdroższego syna. 
tym samym tonem, jakim mówiła w „sprawie” siódmej, tyłem do Heroda 
Więc cię żegnam, mężu drogi, 
I opuszczam twoje progi, 
Idę do mego mieszkania, 
Celem syna pogrzebania. 
odchodzi na prawo
Herod siada na tronie
z lewej wchodzi Pachoł III

PACHOŁ III

Królu! Mosiek Arendarz, jako Rabin znany, 
Pragnie, aby przez ciebie był dziś wysłuchany. 

HEROD

Niech wejdzie. Acz pogardzam Żydowinów nacją6, 
Lubię się czasem z nimi bawić konwersacją7. 
Pachoł III stuka halabardą, wchodzi Rabin, Pachoł wychodzi na lewo

HEROD

jakby się bawił z dzieckiem w zagadki
Powiedz mi, uczony Rabi8, 
Jakie miewaliście znaki 
I ucztę przygotowali, 
Kiedyście się Mesjasza na świat spodziewali? 

RABIN

ponuro, tajemniczo, a śpiewnie
Groch z midłem, 
Kluski z powidłem, 
Sciupak drew-nian-nnn-ny, 
Octem zapra-wian-nnn-ny, 
coraz groźniej 
Takie my wino pili, 
Co gięsi dwaścia śtyr-rrr-ry lat dzioby w nim mocyli! 

HEROD

O ty śmiały zuchwalcze, kpisz z króla samego? 

RABIN

z płaczem, dramatycznie
A na co mi zabjuli Abram-mmm-mka małejgo? 

HEROD

bagatelizując
To uczynili z rozkazu mojego! 

RABIN

z wyrzutem
I co miłoszciwejmu Panu przisło z tejgo? 

HEROD

zamierza się jabłkiem
Czyś przyszedł badać króla potężnego? 

RABIN

A co mi psijdzie z tejgo, 
Kiedy go weźmie 
tragicznie krzycząc 
Ryjoch9, jako swejgo?! 

HEROD

zamierza się berłem
Znikaj z mych oczu, ciemny, nierozumny człecze! 

RABIN

stawia się i wykrzywiając pociesznie twarz, mówi bezczelnie i z gniewem do Heroda
Psiecie mnie świcka pod podesew nie piece!! 

HEROD

udręczony tym gadaniem żałośnie do Pachołów
O weźcie tego Żyda, okujcie go w pęta 
Który zasmucił życia mojego momenta! 
ale Pachoły nie chcą słyszeć o tym, wzruszyli ramionami i odwrócili się od Heroda, jeden w prawo, drugi w lewo, po żołniersku

RABIN

grożąc pięścią
Mnie wezmą, ale psijdzie Malkamufes10 taki, 
Co sze da tobie, królu Herodzie, we znaki! 

HEROD

zrywa się aby bić Rabina, który ucieka na lewo
Bogdajeś przepadł, judaszu, po ziemi nie chodził!... 
siada na tronie i wypowiada przekleństwo, które w ustach kolędnika brzmi nieśmiało, jakby za nie Jezusa i widzów przepraszał 
Jako ten... co w Betleem... dzisia... się narodził... 
Pachoły uciekają, jeden w prawą, drugi w lewą stronę
Ściemnia się. W skrzydle prawym gwałtownym szarpnięciem rozsuwa oponę Śmierć, ubrana wedle tradycji bajkowej lub tak, jak się ją w szopce przedstawia. Białe czechło11 płócienne, spryskane wapnem, okrywa całą postać. Widoczna tylko beznosa twarz i puste oczodoły. W ręku długa kosa, pobielona.

ŚMIERĆ

mówi głosem „dalekim”, jakby przez ścianę, niektóre samogłoski przeciąga
Królu Hero-odzie! Za te niegodziwe słowa 
Będzie na pla-acu ścięta twa hydliwa12 głowa! 
Stawam przed tobą, 
z kpinami 
monarcho potężny: 
Zstępuj zaraz z stolca twego, 
Potrzebny nam jest bohater tak mężny 
Na pokojowca dla cza-arta samego! 
Potom w te miejsce przybyła, 
Abym cię na dno pie-ekieł pogrążyła! 

HEROD

trzymając się oburącz tronu
A śmiałabyś się porwać na króla możnego, 
Co ma wielki majestat wedle boku swego, 
Beczki pełne czerwieńców13, złociste korony, 
Wojska, jak gwiazd na niebie, do swojej obrony? 
Jako księżyc mocniejszy nad gwiazdami świeci, 
Tak ja Heród na ziemi mocniejszy od śmierci. 

ŚMIERĆ

melodyjnym echowym głosem
Księżyc razem z gwiazdami 
Pod moje-emi stopa-ami! 
pochyla nieco kosę i mówi dalej, akcentując wszystkie spółgłoski, sycząc tak, żeby głos jej podobny był do brzęku ostrzonej kosy 
Chociażeś tak potężny, na nic ci to wyszło, 
Musisz dać pod mą kosę swoją głowę pyszną! 

HEROD

próbuje zalotności
Pani jasnokoścista i jak tyczka chuda, 
Może mi się przebłagać luty gniew twój uda? 

ŚMIERĆ

ostrzy kosę
Dawnom tę oto brzytew, dawnom już ostrzyła, 
Iżbym ciebie, rakarzu14, i do piekła strąciła! 

HEROD

czołga się ku prawemu skrzydłu na klęczkach i głosem żałosnym stara się Śmierć udobruchać
Ach, droga pani, wstrzymaj się w twej złości, 
Dam ci złota, purpury, okryj nagie kości! 
Dam ci wielkie urzędy, kosztowne bławaty, 
Dam ci berło, koronę, złotogłowne szaty... 
niemal dobrotliwie namawiając 
Weź sobie moją żonę i synaczka mego... 
chciałby wszystko w żart obrócić 
Ale wstydź się zabijać króla potężnego... 

ŚMIERĆ

Ja się wstydzić nie umie-em, 
To nie w mym zwycza-aju, 
Lecz przyjdzie tu człeczyna 
Z wstydliwe-ego kraju. 
kiwając palcem w stronę lewego skrzydła 
Pó-ójdź ino tu, Amorku15, wnuczku Lucype-era16, 
Weź z sobą na mieszkanie tego bohate-era! 
Nie nie pomo-oże, 
Pó-ójdź sam niebo-oże! 
Herod, dawszy za wygraną, przysuwa się bliżej do stóp Śmierci 
Śmierć mówi melodyjnym, echowym głosem 
Miesiąc z gwiazdami 
Pod moje-emi stopa-ami! 
podnosi kosę w górę 
Ostatni dekret i ortel17 powiadam: 
Na szyję kosę zakładam! 
Herod zdejmuje koronę i rzuca ją precz 
Przez rozkaz Boski 
Łeb ścięty królewski! 
wymawiając ostatnie słowo, udaje, że ścina Herodowi głowę z wielkim rozmachem, a on czym prędzej łeb opuszcza i płaszcz nań zasuwa
w tejże samej chwili Diabeł gwałtownym ruchem odsłania lewe skrzydło i wpada na scenę z widłami

DIABEŁ

przyskoczył do Heroda, kłuje go widłami w pośladki; Herod pociesznie podryguje i na czworakach pełza wzdłuż rampy scenicznej ku lewemu wyjściu; Diabeł przez całą tę drogę pokrzykuje, nie żałując wideł
Tyś to?... Coś to?... 
Zabij się!... 
Nabij się!... 
Dawnom na ciebie ja tu czekał ptaszka, 
Chodź ino na kwaterę do mego wujaszka! 
Pójdź, pójdź do mojej szkoły, 
Dam ci stągiew18 smoły! 
Królu Herodzie, za twe niegodziwe zbytki, 
Pójdź do piekła, boś ty brzydki! 
wychodzą

46. MELODRAM.







ŚMIERĆ SENTENCJE WYGŁASZA19

ŚMIERĆ

schodzi wolnym krokiem, siada na tronie i mówi pod wtór organów
O jak jest nędzny ten żywot człowieka, 
Ledwie się zrodzi, a już grób go czeka: 
Śmierć nie ma względu — wszystkich z tego świata 
Zarówno zmiata. 
Przeminą, człecze, godziny cukrowe, 
Miną momenta i dni koronowe, 
Anima20 jeno po wiek wieków żyje, 
A corpus21 zgnije. 
Otom ci purpurata22 z tronu wysadziła, 
Sama się będę sceptrem23 królewskim bawiła: 
Wszelki, co mieczem jeno, albo rządzi złotem, 
Legnie pokotem! 
organy milkną
wraca z lewej Diabeł

DIABEŁ

A cóżeś tu zasiadła24, ty chudokoścista? 
Coś się tak wybieliła, coś tak bardzo czysta? 
Jam Heroda następcą, mnie ten tron przystoi, 
Groźniejsze moje widły od kosicy twojej! 

ŚMIERĆ

Po cóż się mamy wadzić, po co procesować? 
Przedsię25 spolnie26 nasz urząd możemy sprawować. 

DIABEŁ

Ba cóż, kiedy ślesz w piekło same li grzeszniki, 
Obżartuchy, opoje, insze zbereźniki. 
na ucho 
Wolałbym, wierzaj aśćka27, co tu wiele gwarzyć, 
Pobożniejsze persony w moim kotle smażyć. 

ŚMIERĆ

z oburzeniem
Rzecz ci to niebywała i niedozwolona, 
Żeby w piekle cnotliwa gorzała persona; 
Duszy zbożnej po śmierci rostą28 śliczne pierza, 
Pod postacią Anioła w górne leci dźwierza, 

DIABEŁ

machnął ręką
Ano, panienko łaskawa, 
Widzę, trudna z tobą sprawa. 
Poniechajmy swarów, sprzeczek, 
Puśćma lepiej się w taneczek! 

ŚMIERĆ

wstaje i szykuje się do tańca
Bijże o ziem swą racicą, 
Miły piekieł bębennico! 
Ja zasie, dzwoniąc w piszczele, 
Będę udawała żele29! 

47. TANIEC ŚMIERCI I DIABŁA30

Zgodnie z muzyką Diabeł tupie nogą w podłogę, a Śmierć ostrzy kosę. Nasamprzód popisuje się Śmierć, potem Diabeł. Wreszcie razem tańczą, kopiąc berło, jabłko i koronę, leżące na ziemi. Po skończonym tańcu Śmierć wybiega prawym skrzydłem tryptyku, Diabeł lewym.
  1. Chór Crudelis Herodes (...) — proza kościelna. [przypis autorski] ↩
  2. Crudelis Herodes, Deum —
    Okrutny Herodzie, czemu to lękasz się, 
    że Bóg król przyszedł na świat? 
    Toć nie wydziera rzeczy ziemskich 
    Ten, który dajeć królestwo niebieskie. 
     
    [przypis autorski] ↩
  3. Muzyka żałobna — temat „Przez czyśćcowe upalenia” (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościel., str. 284–53).

    Harmonizacja J. Maklakiewicza.

    [przypis autorski] ↩
  4. Muzyka żałobna — dialogi: patrz objaśnienie 2-gie w sprawie siódmej. [przypis autorski] ↩
  5. czechło — prześcieradło, koszula śmiertelna. [przypis autorski] ↩
  6. nacja — narodowość. [przypis autorski] ↩
  7. konwersacja — rozmowa. [przypis autorski] ↩
  8. rabi (hebr.) — nauczyciel, mistrz. [przypis autorski] ↩
  9. Ryjoch — przypuszczalnie z hebr. ruach — wiatr, ruach roo — zły duch. [przypis autorski] ↩
  10. Malkamufes — przypuszczalnie z hebr. melech — król, władca, malko — królowa, mojfesz — cud, cudowny, wszechwładny król. [przypis autorski] ↩
  11. czechło — prześcieradło, koszula śmiertelna. [przypis autorski] ↩
  12. hydliwa (daw.) — ohydny. [przypis edytorski] ↩
  13. czerwieniec — czerwony złoty, dukat. [przypis autorski] ↩
  14. rakarz — oprawca. [przypis autorski] ↩
  15. Amor — w mitologii rzymskiej bóg miłości, utożsamiany z greckim Erosem. [przypis edytorski] ↩
  16. Lucype-er — Lucyfer, upadły anioł utożsamiany z diabłem. [przypis edytorski] ↩
  17. ortel — wyrok. [przypis autorski] ↩
  18. stągiew — naczynie. [przypis autorski] ↩
  19. Melodram: Śmierć sentencje wygłasza — tekst: Parafraza Pieśni o Śmierci (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, str. 900).

    Muzyka: „Dies irae”.

    Harmonizacja J. Maklakiewicza.

    [przypis autorski] ↩
  20. anima — dusza. [przypis autorski] ↩
  21. corpus (łac.) — ciało. [przypis autorski] ↩
  22. purpurat — dostojnik, ubrany w purpurę, król. [przypis autorski] ↩
  23. sceptr — berło. [przypis autorski] ↩
  24. A cóżeś tu zasiadła — dialog Śmierci z Diabłem. Tekst mój. [przypis autorski] ↩
  25. przedsię — (daw.) przecież. [przypis edytorski] ↩
  26. spolnie (daw.) — wspólnie. [przypis edytorski] ↩
  27. aśćka (daw.) — skrót od określenia Waszmość Pani. [przypis edytorski] ↩
  28. rostą (starop.) — rosną. [przypis autorski] ↩
  29. żele — czynele, talerze mosiężne, instrument perkusyjny. [przypis autorski] ↩
  30. Taniec Śmierci i Diabła — taniec cygański z dawnej Szopki Krakowskiej (O. Kolberg, Lud V).

    Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.

    [przypis autorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Leon Schiller

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Pastorałka · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/schiller-pastoralka/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis