Źródło i licencja tłumaczenia
SPRAWA DZIESIĄTA KAŹŃ HERODA
44. CHÓR1
za sceną
JEDEN GŁOS
intonuje
WSZYSCY
ciągną dalej
Non eripit mortalia,
Qui regna dat coelestia.
chór milknie
odzywa się
45. MUZYKA ŻAŁOBNA3
Organy. Wchodzą z lewej: Pachoł I i II, wlokąc tron po podłodze. Podchodzą ku środkowej części i rozsuwają oponę. Ukazuje się dekoracja, żywcem skopiowana z Szopki krakowskiej: czarne tło, na którym odcinają się srebrny, staniolowy katafalk i takież wysokie świeczniki. Żałobne te przedmioty są płaskie i po prostu przylepione do tła. Pachoły stoją na warcie. Z prawej wchodzi Królowa. Na koronę zarzucony długi, czarny welon.
HERODOWA
szlocha i trzymając się za głowę, zawodzi
Bogdajbym była tronu nigdy nie poznała!
pokazując na katafalk
I cóż mi przedstawia dzisiejsza godzina?
Oto mi z rąk wydarto najmilszego syna!
Nie znam ulgi nijakiej, próżno łez potoki
Karmią skonane serce i mój żal głęboki!
organy milkną
Herodowa spostrzegła Heroda, wchodzącego ze spuszczonym łbem z lewej. Ten, gdy żonę zobaczył, natychmiast odwrócił się do niej tyłem. Stoi tak podczas całej rozmowy, łeb mając stale opuszczony. Pachoły zasuwają oponę i stają przy tronie
Herodowa mówi do widzów, palcem pokazując Heroda
To mąż?
zwraca się do Heroda, jak się to mówi „z pyskiem”
To tyran!! kat swego dziecięcia!!!
Z macierzyńskiego syna wyrwał on objęcia!!!
tupiąc w podłogę, z podniesionymi pięściami
O, niechaj ten król pełen niecnoty
Wstąpi w potępione groty!4
Pachoły cieszą się
HEROD
zawstydzony tym, że małżonka tak się awanturuje wobec teatralnych widzów, łagodnie ją upomina, stara się być jak najbardziej wytwornym, ale z chęcią pomówiłby inaczej
I mężowi złorzeczysz, gdy przy marach czuwasz?
Oto cię zaklinam, żono ma jedyna,
Wspomnij proszę na zwłoki najdroższego syna,
Wspomnij, czy to przystoi twojemu stanowi
I czym na gniew zasłużył, niech ci serce powie...
swoim zwyczajem nie kończy wiersza
Znów ta sama muzyka żałobna, która trwa aż do wyjścia Herodowej.
HERODOWA
lamentuje jak pierwej
Gdy się na pogrzeb syna zbierają rycerze!
podchodzi ku środkowej oponie i patrzy przez szparę
Wszyscy pokryci czarnymi czechłami5,
Ze świecącymi idą dworzany głowniami!
Wnet, wnet wybije ostatnia godzina,
W której zwłoki wyniosą najdroższego syna.
tym samym tonem, jakim mówiła w „sprawie” siódmej, tyłem do Heroda
Więc cię żegnam, mężu drogi,
I opuszczam twoje progi,
Idę do mego mieszkania,
Celem syna pogrzebania.
odchodzi na prawo
Herod siada na tronie
z lewej wchodzi Pachoł III
PACHOŁ III
Pragnie, aby przez ciebie był dziś wysłuchany.
HEROD
Lubię się czasem z nimi bawić konwersacją7.
Pachoł III stuka halabardą, wchodzi Rabin, Pachoł wychodzi na lewo
HEROD
jakby się bawił z dzieckiem w zagadki
Jakie miewaliście znaki
I ucztę przygotowali,
Kiedyście się Mesjasza na świat spodziewali?
RABIN
ponuro, tajemniczo, a śpiewnie
Kluski z powidłem,
Sciupak drew-nian-nnn-ny,
Octem zapra-wian-nnn-ny,
coraz groźniej
Takie my wino pili,
Co gięsi dwaścia śtyr-rrr-ry lat dzioby w nim mocyli!
HEROD
RABIN
z płaczem, dramatycznie
HEROD
bagatelizując
RABIN
z wyrzutem
HEROD
zamierza się jabłkiem
RABIN
Kiedy go weźmie
tragicznie krzycząc
Ryjoch9, jako swejgo?!
HEROD
zamierza się berłem
RABIN
stawia się i wykrzywiając pociesznie twarz, mówi bezczelnie i z gniewem do Heroda
HEROD
udręczony tym gadaniem żałośnie do Pachołów
Który zasmucił życia mojego momenta!
ale Pachoły nie chcą słyszeć o tym, wzruszyli ramionami i odwrócili się od Heroda, jeden w prawo, drugi w lewo, po żołniersku
RABIN
grożąc pięścią
Co sze da tobie, królu Herodzie, we znaki!
HEROD
zrywa się aby bić Rabina, który ucieka na lewo
siada na tronie i wypowiada przekleństwo, które w ustach kolędnika brzmi nieśmiało, jakby za nie Jezusa i widzów przepraszał
Jako ten... co w Betleem... dzisia... się narodził...
Pachoły uciekają, jeden w prawą, drugi w lewą stronę
Ściemnia się. W skrzydle prawym gwałtownym szarpnięciem rozsuwa oponę Śmierć, ubrana wedle tradycji bajkowej lub tak, jak się ją w szopce przedstawia. Białe czechło11 płócienne, spryskane wapnem, okrywa całą postać. Widoczna tylko beznosa twarz i puste oczodoły. W ręku długa kosa, pobielona.
ŚMIERĆ
mówi głosem „dalekim”, jakby przez ścianę, niektóre samogłoski przeciąga
Będzie na pla-acu ścięta twa hydliwa12 głowa!
Stawam przed tobą,
z kpinami
monarcho potężny:
Zstępuj zaraz z stolca twego,
Potrzebny nam jest bohater tak mężny
Na pokojowca dla cza-arta samego!
Potom w te miejsce przybyła,
Abym cię na dno pie-ekieł pogrążyła!
HEROD
trzymając się oburącz tronu
Co ma wielki majestat wedle boku swego,
Beczki pełne czerwieńców13, złociste korony,
Wojska, jak gwiazd na niebie, do swojej obrony?
Jako księżyc mocniejszy nad gwiazdami świeci,
Tak ja Heród na ziemi mocniejszy od śmierci.
ŚMIERĆ
melodyjnym echowym głosem
Pod moje-emi stopa-ami!
pochyla nieco kosę i mówi dalej, akcentując wszystkie spółgłoski, sycząc tak, żeby głos jej podobny był do brzęku ostrzonej kosy
Chociażeś tak potężny, na nic ci to wyszło,
Musisz dać pod mą kosę swoją głowę pyszną!
HEROD
próbuje zalotności
Może mi się przebłagać luty gniew twój uda?
ŚMIERĆ
ostrzy kosę
Iżbym ciebie, rakarzu14, i do piekła strąciła!
HEROD
czołga się ku prawemu skrzydłu na klęczkach i głosem żałosnym stara się Śmierć udobruchać
Dam ci złota, purpury, okryj nagie kości!
Dam ci wielkie urzędy, kosztowne bławaty,
Dam ci berło, koronę, złotogłowne szaty...
niemal dobrotliwie namawiając
Weź sobie moją żonę i synaczka mego...
chciałby wszystko w żart obrócić
Ale wstydź się zabijać króla potężnego...
ŚMIERĆ
To nie w mym zwycza-aju,
Lecz przyjdzie tu człeczyna
Z wstydliwe-ego kraju.
kiwając palcem w stronę lewego skrzydła
Pó-ójdź ino tu, Amorku15, wnuczku Lucype-era16,
Weź z sobą na mieszkanie tego bohate-era!
Nie nie pomo-oże,
Pó-ójdź sam niebo-oże!
Herod, dawszy za wygraną, przysuwa się bliżej do stóp Śmierci
Śmierć mówi melodyjnym, echowym głosem
Miesiąc z gwiazdami
Pod moje-emi stopa-ami!
podnosi kosę w górę
Ostatni dekret i ortel17 powiadam:
Na szyję kosę zakładam!
Herod zdejmuje koronę i rzuca ją precz
Przez rozkaz Boski
Łeb ścięty królewski!
wymawiając ostatnie słowo, udaje, że ścina Herodowi głowę z wielkim rozmachem, a on czym prędzej łeb opuszcza i płaszcz nań zasuwa
w tejże samej chwili Diabeł gwałtownym ruchem odsłania lewe skrzydło i wpada na scenę z widłami
DIABEŁ
przyskoczył do Heroda, kłuje go widłami w pośladki; Herod pociesznie podryguje i na czworakach pełza wzdłuż rampy scenicznej ku lewemu wyjściu; Diabeł przez całą tę drogę pokrzykuje, nie żałując wideł
Zabij się!...
Nabij się!...
Dawnom na ciebie ja tu czekał ptaszka,
Chodź ino na kwaterę do mego wujaszka!
Pójdź, pójdź do mojej szkoły,
Dam ci stągiew18 smoły!
Królu Herodzie, za twe niegodziwe zbytki,
Pójdź do piekła, boś ty brzydki!
wychodzą
46. MELODRAM.
ŚMIERĆ SENTENCJE WYGŁASZA19
ŚMIERĆ
schodzi wolnym krokiem, siada na tronie i mówi pod wtór organów
Ledwie się zrodzi, a już grób go czeka:
Śmierć nie ma względu — wszystkich z tego świata
Zarówno zmiata.
Miną momenta i dni koronowe,
Anima20 jeno po wiek wieków żyje,
A corpus21 zgnije.
Sama się będę sceptrem23 królewskim bawiła:
Wszelki, co mieczem jeno, albo rządzi złotem,
Legnie pokotem!
organy milkną
wraca z lewej Diabeł
DIABEŁ
Coś się tak wybieliła, coś tak bardzo czysta?
Jam Heroda następcą, mnie ten tron przystoi,
Groźniejsze moje widły od kosicy twojej!
ŚMIERĆ
Przedsię25 spolnie26 nasz urząd możemy sprawować.
DIABEŁ
Obżartuchy, opoje, insze zbereźniki.
na ucho
Wolałbym, wierzaj aśćka27, co tu wiele gwarzyć,
Pobożniejsze persony w moim kotle smażyć.
ŚMIERĆ
z oburzeniem
Żeby w piekle cnotliwa gorzała persona;
Duszy zbożnej po śmierci rostą28 śliczne pierza,
Pod postacią Anioła w górne leci dźwierza,
DIABEŁ
machnął ręką
Widzę, trudna z tobą sprawa.
Poniechajmy swarów, sprzeczek,
Puśćma lepiej się w taneczek!
ŚMIERĆ
wstaje i szykuje się do tańca
Miły piekieł bębennico!
Ja zasie, dzwoniąc w piszczele,
Będę udawała żele29!
47. TANIEC ŚMIERCI I DIABŁA30
Zgodnie z muzyką Diabeł tupie nogą w podłogę, a Śmierć ostrzy kosę. Nasamprzód popisuje się Śmierć, potem Diabeł. Wreszcie razem tańczą, kopiąc berło, jabłko i koronę, leżące na ziemi. Po skończonym tańcu Śmierć wybiega prawym skrzydłem tryptyku, Diabeł lewym.
- Chór Crudelis Herodes (...) — proza kościelna. [przypis autorski] ↩
- Crudelis Herodes, Deum — Okrutny Herodzie, czemu to lękasz się,że Bóg król przyszedł na świat?Toć nie wydziera rzeczy ziemskichTen, który dajeć królestwo niebieskie.[przypis autorski] ↩
- Muzyka żałobna — temat „Przez czyśćcowe upalenia” (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościel., str. 284–53).
Harmonizacja J. Maklakiewicza.
[przypis autorski] ↩ - Muzyka żałobna — dialogi: patrz objaśnienie 2-gie w sprawie siódmej. [przypis autorski] ↩
- czechło — prześcieradło, koszula śmiertelna. [przypis autorski] ↩
- nacja — narodowość. [przypis autorski] ↩
- konwersacja — rozmowa. [przypis autorski] ↩
- rabi (hebr.) — nauczyciel, mistrz. [przypis autorski] ↩
- Ryjoch — przypuszczalnie z hebr. ruach — wiatr, ruach roo — zły duch. [przypis autorski] ↩
- Malkamufes — przypuszczalnie z hebr. melech — król, władca, malko — królowa, mojfesz — cud, cudowny, wszechwładny król. [przypis autorski] ↩
- czechło — prześcieradło, koszula śmiertelna. [przypis autorski] ↩
- hydliwa (daw.) — ohydny. [przypis edytorski] ↩
- czerwieniec — czerwony złoty, dukat. [przypis autorski] ↩
- rakarz — oprawca. [przypis autorski] ↩
- Amor — w mitologii rzymskiej bóg miłości, utożsamiany z greckim Erosem. [przypis edytorski] ↩
- Lucype-er — Lucyfer, upadły anioł utożsamiany z diabłem. [przypis edytorski] ↩
- ortel — wyrok. [przypis autorski] ↩
- stągiew — naczynie. [przypis autorski] ↩
- Melodram: Śmierć sentencje wygłasza — tekst: Parafraza Pieśni o Śmierci (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, str. 900).
Muzyka: „Dies irae”.
Harmonizacja J. Maklakiewicza.
[przypis autorski] ↩ - anima — dusza. [przypis autorski] ↩
- corpus (łac.) — ciało. [przypis autorski] ↩
- purpurat — dostojnik, ubrany w purpurę, król. [przypis autorski] ↩
- sceptr — berło. [przypis autorski] ↩
- A cóżeś tu zasiadła — dialog Śmierci z Diabłem. Tekst mój. [przypis autorski] ↩
- przedsię — (daw.) przecież. [przypis edytorski] ↩
- spolnie (daw.) — wspólnie. [przypis edytorski] ↩
- aśćka (daw.) — skrót od określenia Waszmość Pani. [przypis edytorski] ↩
- rostą (starop.) — rosną. [przypis autorski] ↩
- żele — czynele, talerze mosiężne, instrument perkusyjny. [przypis autorski] ↩
- Taniec Śmierci i Diabła — taniec cygański z dawnej Szopki Krakowskiej (O. Kolberg, Lud V).
Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.
[przypis autorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Leon Schiller
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Pastorałka · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/schiller-pastoralka/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.