Rozdział dziesiąty Ślepa dziewczyna i siwy gołąb

Gdy w trzy dni potem szukali o zmierzchu miejsca na obóz i Zenobi chciał spojrzeć na lewo, Zdzisław zakrzyknął przeraźliwie:

— Nie patrz tam!

— Czemu? — spytał Zenobi ze zdziwieniem.

Zdzisław, nie odpowiadając, chwycił jego ramię i całą osobę tak wykręcił, że dokonała pół obrotu.

— Teraz już możesz — rzekł łagodnie. — Gdybyś był spojrzał przez lewe ramię, byłbyś zobaczył młody księżyc najpierw lewym okiem, a to przynosi nieszczęście. Czemu się śmiejesz? To mi przypomina, że był taki jeden, co w to nie wierzył i umyślnie patrzył przez lewe ramię. I co? Tego samego wieczora tramwaj przejechał jego nieznajomego. Jak tu nie wierzyć w takie tajemnicze sprawy?

— Nie gadaj bzdurstw, bo wieczór jest piękny. Spojrzyjcie! Niebo pękło i najcudowniejsze farby po nim się rozlały. Czy jest na świecie malarz, który by to namalował?

— Na niebiosach rozkwitły czarne lilie, a sierp księżyca zaraz je skosi — mówił Zdzisław.

— Pięknie to powiedziałeś...

— A ty brzydko czynisz, nie zapisując tego, co mówię... Ale, ale... Rozstajne drogi... Którędy teraz iść — w lewo, czy w prawo?

— To samo zmartwienie miał, jak wiadomo, Herkules. Pamiętasz wiersz Herkules na rozstajnych drogach1? Trzeba by o radę zapytać Apasza. Gdzie jest nasza malutka psina?

— Pognał naprzód, na lewo... O Boże, co to?

Z niewielkiej odległości wytrysnął z mroku przeraźliwy krzyk, będący raczej dziecięcym łkaniem:

— Ratunku!

Chłopcy rzucili się w tę stronę szalonym biegiem.

— Apasz! Apasz! — darł się Zbyszek okropnym krzykiem.

Na środku drogi stała dziewczyna, mająca może dwanaście lat, i cienkim płaczem wołała ratunku, opędzając się kijem przed psem. Ruchy jej były niezgrabne i niezdecydowane i widocznie bawiły psa, który nie miał złych zamiarów. Ponieważ jednak nawet dorosły człowiek byłby krzyczał z trwogi na widok bestii nagle przed nim zjawionej, nie było w tym nic nadzwyczajnego, że małe dziewczynisko umierało ze strachu. To było jednak dziwne, że zawsze zamierzała się kijem właśnie w tę stronę, w której psa nie było. Apasz okrążał ją szybko i zręcznie, dając jej do poznania machaniem ogona, że nie chce jej uczynić nic złego, żąda jedynie zejścia z drogi, bo jego pan będzie tędy przechodził za chwilę.

Odegnany przeraźliwym krzykiem Zbyszka, usiadł opodal, czekając, co z tej awantury wyniknie.

— Nie bój się, nie bój się! — mówił Zbyszek zdyszanym głosem. — To dobry pies... Bawił się tylko... Cicho, cicho! Proszę nie płakać...

Dziewczyna umilkła i dygotała tylko całym ciałem.

— Już się nie boję — powiedziała głosem, z którego ociekały łzy.

— O, jakież to biedactwo... — szepnął Zdzisław, pokazując Zenobiemu jej postrzępione gałganki.

Zenobi nie odpowiadał, gdyż usilnie przyglądał się jej ruchom.

— Ona jest ślepa! — rzekł z drżeniem głosu.

Odkrycie to wywarło na nich wstrząsające wrażenie.

W ostatniej, liliowoperłowej poświacie dnia widać było wymizerowaną, bladą, brzydką i niezmiernie smutną twarz dziewczyny. Zbyszek, tłumiąc wzruszenie, dotknął jej ręki i uspokajał ją pieściwym głosem. Zaczęła go słuchać ze zdziwieniem, w którym przebłyskiwała radość pomieszana z ufnością. Zapewne nikt nigdy nie przemawiał do niej tak wśród twardych ludzi, ziemię orzących. Chyba matka. Okazało się jednak, że nie ma matki i że nie ma w ogóle nikogo. Tuli się u dobrych ludzi, którzy sami nie mają co włożyć do ust, więc co dnia o świcie wędruje do sąsiedniej wsi; tam albo przędzie, albo kołysze dzieci i za to ją karmią. Wieczorem powraca do swojej wsi, chyba że jest burza albo zamieć. Wtedy spędza noc w jakimś zakątku. W jej wsi taka jest bieda, że musi odbywać tę straszną drogę do ludzi zasobniejszych. Niedawno omal nie zginęła, gdyż ją najechały konie. Teraz nastraszył ją ten pies, ale to nic. Już się nie boi i musi iść dalej.

— Ale zaraz zapadnie noc... — zduszonym głosem rzekł Zbyszek.

— Nie szkodzi — odpowiedziała — mnie jest zawsze ciemno.

— O mój Boże! — szepnął Zenobi.

Zdzisław myślał nad czymś, wreszcie rzekł rozkazująco:

— Idźcie, chłopcy, poszukać miejsca na nocleg, a ja tę dziewczynę podprowadzę aż poza rozstajne drogi.

Nie czekając na żadną odpowiedź, ujął ją delikatnie pod rękę i począł prowadzić ostrożnie i powoli.

— Nie pójdziemy daleko! — krzyknęli za nim.

Zdzisław musiał prowadzić ślepą dziewczynkę szmat drogi, bo nie wracał tak długo, że ich zaniepokoił. Powrócił zdyszany po dwóch godzinach, gdy Zenobi już się wybierał na poszukiwania.

— Odprowadziłem ją aż na miejsce — rzekł krótko. — I nie będę nic jadł.

— Czemu to?

— Przez gardło by mi nie przeszło. Byłem w tej chacie, w której mieszka dziewczyna. Gotowano tam łupiny z kartofli.

— Czy być może?

— Bez soli — dodał Zdzisław. — Chodźmy spać.

Noc jak ciężka, czarna, aksamitna zasłona zwisała z wysokiego nieba, przybita do niego złotymi gwoździami gwiazd. Ziemia dyszała upałem jak chlebny2 piec. Apasz czuwał niezmordowanie, nawet wtedy gdy i jego sen zmorzył; dość było jednak powiewu lub szelestu, aby szybko podniósł łeb i nasłuchiwał całym sobą. Ponuro, złym wzrokiem spojrzał w pewnej chwili w górę, gdy powietrzem przeleciał z ledwie dosłyszalnym szelestem zły duch nocny: sowa, i zaświecił dwiema latarniami oczów. Na gawiedź3 nietoperzy, których lot jest czarną błyskawicą, nie zwracał uwagi.

Gdy żałobna noc poczęła lać rosiste łzy z rozpaczy, że ją za chwilę wypędzą ze świata, a we wschodniej stronie niebo stało się szare jak zgrzebne płótno, Apasz drgnął. W odległości pięciu, sześciu skoków od pola koniczyny smyknął z opętaną szybkością dziki królik. Gdzie jest jeden taki, musi ich być więcej. Tchórzliwe to tałatajstwo wałęsa się gęsto. Mgła zachwytu padła na psie oczy, serce zaczęło w nim dygotać. Czyż istnieje polowanie wspanialsze od łowów na królika? Głupota kury jest przeraźliwa, niezdarność kaczki pęta jej przyrodzony spryt, gęś broni się jako tako. Polowanie na tę ptasią hołotę nie daje żadnych wzruszeń. Trzeba skoczyć, ukręcić szyję, i po całej paradzie. Potrafi to pies nawet haniebnie głupi, idiota z dziada pradziada. Upolować królika, szybszego nawet od żarłocznej psiej myśli, jest czynem znamienitym. Należy być wielkim łowcą, znakomitym łowcą, co spada jak piorun. Trzeba umieć przewidzieć każdy zuchwały lub zrozpaczony skok tej kłapouchej kreatury, umiejącej uczynić skok nieprawdopodobny i czarodziejsko zapaść się pod ziemię.

Kilka kropel rosy spadło z liści koniczyny. Apasz może założyć się o własną głowę przeciwko zdechłej myszy, że tam jest królik! Zwinął się więc jak sprężyna, zmierzył odległość i zmienił własne ciało w kamień, który ciśnie jak z procy. W tej chwili Zbyszek westchnął przez sen. Wszystko przepadło... To westchnienie padło ciężko na drżące psie serce. Na nic cała robota. Nie wolno mordować, bo znowu zaczną się krzyki, wydziwiania, groźby i kwaśne miny.

Apasz nagłym ruchem odwrócił łeb i począł patrzeć na krzak. Nie chce niczego widzieć i nie pragnie słyszeć. Gardząc samym sobą, przetrwał w upadku ducha kilka godzin, aż do chwili obudzenia się tych ludzi, co go usidlili.

Przyjaciele zjedli ostatki zapasów, uczynili tedy wojenną naradę, gdzie i czym napełnić juki. Należało dobrnąć do pobliskiej mieściny, oddalonej stąd wedle mapy o dwanaście kilometrów, tam zaprowiantować obóz. „Spyża” będzie mizerna. Skończyły się obfite dary pani Moczydłowskiej.

— „Ptaszek śpiewa w dzień pogodny, a pan Zdzisław wciąż jest głodny!” — oświadczył Zdzisław.

— Jest to sentencja, która wcale nie ma sensu — rzekł Zenobi. — Jeśli chcesz żyć z poezji, skapiejesz marnie z głodu, tym bardziej że ci nie pozwolimy uciec z kapitałami. Oddaj pięćdziesiąt złotych do przechowania Zbyszkowi.

— Dobrze — rzekł ziewając Zdzisław. — Później...

— Dlaczego później? Noszenie przy sobie takich ogromnych pieniędzy nie jest przyjemnością. Niech się inny trochę pomartwi. Na mnie też przyjdzie kolej.

— Oczywiście, oczywiście — mówił Zdzisław. — Co cię tak przypiliło? Hej, Apasz! Może byś i ty ponosił trochę ten dziurawy namiot? Widzicie, jaki to pies? Wszystko rozumie, ale gdy mu zaproponować noszenie ciężarów, udaje bęcwała. Idziemy, miłe dziatki...

— Ale cóż, u licha, z tymi pieniędzmi? Czemu się uparłeś? — pytał Zenobi.

— Powiedziałem ci, że później — rzekł twardo Zdzisław, spojrzawszy mu głęboko w oczy.

— Jak ci się podoba.

Cokolwiek porywczy Zenobi wzruszył zniecierpliwiony ramionami, patrząc za Zdzisławem, który wysforował się naprzód.

Zbyszek, idący obok Zenobiego, rzekł nieśmiało po długim milczeniu:

— Zenobiuszku, mam do ciebie prośbę...

— Gadaj, przyjacielu...

— Chciałem cię prosić, abyś o tych pieniądzach przestał mówić.

Zenobi aż przystanął z wielkiego zdumienia.

— Dlaczego? Dlaczego nie mam mówić?

— Jakby ci to wytłumaczyć? Otóż, widzisz, czasem tak jakoś, że to niby było, nie było...

— Zbyszku! — rzekł Zenobi. — Nie gadasz z Apaszem, tylko ze mną, wobec tego używaj ludzkiej mowy. Co chcesz powiedzieć?

Zbyszek zmarszczył czoło, w wielkim natężeniu ducha szukając używanych między ludźmi wyrazów.

— Zaraz ci wytłumaczę... Otóż, pamiętasz, była kiełbasa?

— Była. I cóż z tą kiełbasą?

— Dałem ją Apaszowi. Ja wiem, że wyście o tym wiedzieli, a żaden nie powiedział słowa. Czekaj, nie przerywaj! Była czekolada?

— Była. Dałem ją biednym dzieciskom i nikt z was o tym nie wspomniał.

— Właśnie, właśnie! — zawołał Zbyszek radośnie. — Jak ty od razu wszystko w lot przejrzysz! No i tak jest z tymi pieniędzmi. Były i już ich nie ma. Nie warto o tym gadać!

— Jak to: nie ma? A gdzież są?

Zbyszek długo mocował się z własnym duchem, wreszcie duch zakrzyknął:

— Zdzisław dał je tej biednej, ślepej dziewczynie!

— Skąd wiesz? — zawołał Zenobi zdumiony.

— A czy to taka wielka sztuka wiedzieć o tym? Po co chodził aż do wsi? Aby wszystko spenetrować. Na Boga przysięgnę, że tym biedakom dał pieniądze. Gdy powrócił, był szalenie wzruszony i aż się trząsł. Przecie nie chciał nic jeść. Rozumiesz? Zdzisław nie chciał jeść! Gdyby ziemia się rozpadła, on by jeszcze jadł. Pomyśl teraz, jak biedaczysko musiał być przejęty... A ty go dręczysz i dręczysz: „A gdzie pieniądze, a czemu nie oddajesz pieniędzy?”, i tak w kółko. On rozmyśla teraz, w jaki sposób przyznać się do tego i — czy ja wiem — może ma łzy w oczach...

— Zbyszku! Przestań, przestań... Jestem mandryl4, złośliwy magot5, słowem: orangutan. Oczywiście, że tak jest, jak mówisz, oczywiście! Przecie i ja bym tak uczynił, i ty uczyniłbyś to samo. Wiesz, co ci powiem? Zdzisław uratował nasze sumienia. Jak mogliśmy, widząc taką nędzę i taką rozpacz, bezradną i ślepą, nie poratować tego dziecka.

— Mnie to przyszło na myśl, ale wiesz dobrze, że nim się wygadam, minie doba. Potem się uspokoiłem, bo wiedziałem, że to Zdzisław załatwi.

Zenobi spojrzał rozrzewnionym wzrokiem przed siebie. Zdzisław szedł szybko z pochyloną głową, gryząc się czymś w samotności. Przyspieszyli kroku i wnet go dopędzili. Przyjaciel spojrzał na nich uważnie, dojrzał jednak tylko dwa serdeczne uśmiechy. Zenobi począł mówić skwapliwie o pogodzie i o igraszkach chmur na wysokim niebie.

— Chmury są od zachodu — rzekł — i zbyt jest parno. Boję się trochę, że nas zleje. Pogoda trwa zbyt długo.

— A do miasteczka daleko — bąknął Zdzisław. — Wyjdźmy na gościniec, bo trzeba walić szybko.

— Mamy przecie namiot! — obwieścił Zbyszek triumfalnie. — Co nam burza zrobi?

— Wolałbym zwyczajny parasol niż ten namiot padyszacha6— zaśmiał się Zenobi. — Dźwigamy go zupełnie niepotrzebnie, prawda, Zdzisławie?

— Wielka prawda i chociaż jest to jakaś rodzinna pamiątka, chętnie ją oddam jakiemuś bezdomnemu psu na budę.

— Pies nie jest ślimakiem, aby nosił budę ze sobą. Zrobimy z niego lepszy użytek... Zrzuć go z pleców, utrudzony Zdzisławie.

— Dobrze, a co teraz? Szkoda go tak porzucać.

— Zaraz, zaraz — rzekł Zenobi. — Hej, ty, Parysie!

— Kogo wołasz? — spytał Zdzisław zdumiony.

— Pastuszka, o, tego, który tam pasie dwie krowy. Ponieważ najsłynniejszym pasterzem w historii był Parys7, syn Priama, ten, co to był powodem wojny trojańskiej, więc świetne to imię nadałem temu smykowi.

— Zawołaj raczej: „Michałku, synu Wojciecha!”

Zdziwiony pastuszek, zapowiedziawszy swoim krowom, że je ręka boska skarze, jeśli wlezą w owies, zbliżył się nieśmiało. Dowiedziawszy się, że został właścicielem namiotu, tak wspaniale wybałuszył niebieskie oczy, że musiał je przytrzymać ręką, aby nie wypadły. Nie powiedział ani słowa z tego powodu, że go nadmierne wzruszenie „zatkało”. Stał oczarowany i ponad wszelkie pojęcie szczęśliwy, słuchając, co ma czynić, aby namiot ustawić.

Gdy dziwni ofiarodawcy odeszli, wesoło roześmiani, chłopczyna zaczął wołać jak opętany, zwołując pospolite ruszenie pasterskiej braci, daleko po okolicy rozrzuconej.

Zdzisław złożył dłonie i wrzasnął jak przez trąbę:

— „Pastuszkowie, przybieżajcie!”8

— Lżej ci, chłopaczku? — śmiał się Zenobi.

— Mam wrażenie, że byłem garbaty i nagle garb mi odpadł — wołał Zdzisław. — Już nie jestem wielbłądem.

— Chciałeś powiedzieć, że straciłeś jedynie wygląd wielbłąda, bo o duchowej przemianie nic nie wiemy.

W tej chwili poczuł lekkie kopnięcie.

— O! I wierzgasz jeszcze starym zwyczajem — dodał Zenobi, kryjąc się za Zbyszka. — Apasz, dokąd?

Pies zdradzał dziwne zniecierpliwienie i tak jakoś krążył, jak gdyby chciał zawrócić.

— Ach! — zawołał Zbyszek. — On chce wrócić i capnąć tego chłopczynę, przekonany, że nam odebrał namiot. Apasz! W tej chwili tutaj!

„Jak się panu podoba” — mówił Apasz ponurym spojrzeniem.

— Trzymaj go, bo będziemy na naszej drodze zostawiać trupy! — krzyknął Zenobi.

Szli przez jakiś czas rozprażonym gościńcem, gdy usłyszeli poza sobą turkot furki9. Chcieli zejść w rów, aby nie znaleźć się w chmurze pyłu, furka jednak zatrzymała się przy nich z wielkim jękiem łańcuchów i ze zgrzytaniem niesmarowanych osi. Powoził nią brodaty Izraelita10, za którym usadowiła się jakaś kolorowo odziana matrona11 i jakiś szaraczek. W tyle siedział również brodaty rodak woźnicy, sennie się kiwający.

— Panowie do miasta?

— Albo co?12 — dyplomatycznie zapytał Zenobi.

— Mogę podwieźć. To bardzo daleko.

— Okazja nie jest najgorsza — rzekł Zdzisław.

— A ile to będzie kosztowało? — zawołał Zenobi.

— To zależy... Którą klasą chcą panowie jechać?

— Jak to: którą klasą? Czy to pociąg?

— Kto mówi, że pociąg? To jest koński autobus, co ma trzy klasy.

Zaśmiali się wszyscy równocześnie i spojrzeli na pasażerów wozu, którzy przysłuchiwali się rozmowie z senną powagą i bez najmniejszego zdziwienia.

— Ten brodaty człowiek jest wielkim dziwakiem — mówił Zdzisław. — Dobrze, jedziemy! Daj pan trzy trzecie klasy.

— Trzecie? — zdumiał się oryginał. — Takie panowie? Trudno... Mogę dać trzecie. A ten psina?

— Ten psina pobiegnie za wozem. Ile kosztuje?

— Razem jeden złoty pięćdziesiąt, ale kredytu nie ma.

Brodaty pasażer posunął się, a oni, wciąż się śmiejąc, rozmieścili się na wozie.

— Ten mąż izraelski lubi facecje13 — zaśmiał się Zdzisław. — Co mu strzeliło do głowy, aby dzielić furkę na klasy?

Chude koniska biegły bez entuzjazmu, leniwie podnosząc sztywne nogi, do czego wesoły woźnica zachęcał je przedziwnym cmokaniem i okrzykami pełnymi gorzkich wyrzutów:

— Ty, siwy, ciągaj! Co jest, co?

— Biedne koniska — rzekł Zbyszek. — Żałują, żeśmy wsiedli.

— Powiedział jeden mądry Anglik — przypomniał sobie Zdzisław — że „jeśli się tylko jeden koń dorożkarski znajdzie na sądzie ostatecznym, sprawa ludzkości będzie przegrana”14. Całe szczęście, że droga niedaleka.

Przed nimi zjawiła się niewielka wyniosłość drogi. W tej chwili woźnica zawołał gromkim, urzędowym głosem:

— Mała górka! Pierwsza klasa siedzi, druga klasa siedzi, trzecia wysiada!

Brodaty pasażer, widocznie z trzeciej klasy, bez słowa wyskoczył z furki.

— Panowie wysiadają! — zawołał woźnica.

Trzej przyjaciele wybuchnęli potężnym śmiechem.

— Ach, to takie urządzenie! — zawołał Zenobi. — A pani?

— Ja mam pierwszą klasę — odrzekła dama, patrząc na niego z politowaniem.

— Moje uszanowanie... A pan?

— Druga! — oznajmił szaraczek z wysokości.

— Wio, koniki, wio! — zawołał woźnica.

Czterej pasażerowie mizernej klasy trzeciej dreptali pracowicie przy wozie, aż dobrnął do szczytu wyniosłości, po czym znowu wsiedli. Ceremonia ta powtórzyła się kilka razy, aż drugi rozkaz oznajmił:

— Większa górka! Pierwsza klasa siedzi, druga klasa wysiada, trzecia klasa wysiada!

Do czterech łapserdaków trzeciej klasy przyłączył się jedyny pasażer klasy drugiej.

— To wielka głowa! — rzekł z uznaniem Zenobi, wskazując woźnicę.

Po upływie godziny, gdy już widać było miasteczko, genialny Automedon15 zakrzyknął wielkim głosem:

— Straszna góra! Pierwsza klasa siedzi... Druga klasa wysiada... Trzecia klasa wysiada i popicha wóz!

— Sprawiedliwie! — zawołał Zdzisław. — Popychajcie, przyjaciele!

Uczynili to z wesołym zapałem, głośno wykrzykując:

— Hej, panie woźnica! — zawołał nagle Zenobi.

— Co jest, co?

— Ten pasażer z trzeciej klasy — mówił, wskazując brodatego męża — udaje tylko, że popycha. Położył rękę na poręczy i stęka, a nic nie robi. Tak nie wolno.

— Bo on jest słaby na piersi — mówił woźnica. — Pan słyszy, jak on kaszle?

— Wcale nie słyszę!

Wózek wydrapał się tymczasem na „straszną górę” i triumfalnie zaturkotał na kocich łbach drogi, wpływającej na rynek miasteczka.

— Stacja! — obwieścił woźnica. — Pierwsza klasa wysiada, druga klasa wysiada, trzecia klasa wysiada!

Apasz, pasażer czwartej klasy, zmienił nieco barwę skóry, gdyż wkroczył do miasteczka całkowicie popielaty.

— Należałoby go wytrzepać — rzekł Zenobi — ale przedtem trzeba by z niego zdjąć skórę, bo inaczej nie pozwoli. Ale czemu to wszystkie sklepy pozamykane?

— Przecie to niedziela — powiedział Zbyszek. — Właśnie ludzie idą na sumę16.

— Chodźmy i my. Ale „co po psie w kościele”17? Co z nim zrobić?

— Zaraz to urządzę — oświadczył Zbyszek.

Pod niskim murem ogradzającym stary kościołek, przez ogromne lipy strzeżony jak przez olbrzymów, złożyli swoje lekkie już bardzo manatki. Wtedy Zbyszek nachylił się ku Apaszowi.

— Połóż się tu, piesku, i pilnuj! — mówił cichym głosem. — My pójdziemy podziękować Panu Bogu, żeśmy tu szczęśliwie doszli. Możesz sobie łapać muchy, jeśli ci się będzie nudziło, ale nie wolno nikogo chwytać za nogę! Będziesz leżał spokojnie?

„A cóż mam robić?” — odparł Apasz wymownym spojrzeniem.

W kościele unosił się ciężką, pachnącą chmurą dym kadzideł. Przez kolorowe szybki przesiąkała złota woda słońca i barwiła się dziwnie. Przez otwarte okno wleciał żółty motyl i usiadł na bukiecie kwiatów. Organy dudniły i śpiewały jakby drżącym, ludzkim głosem. Tłum ludzi wzdychał nabrzmiałymi piersiami i zdawało się, że stroskane, zgryzotą toczone serca rzuci z tym wzdychaniem przed ołtarz. Właśnie odwrócił się od niego ksiądz i gorącym szeptem wymówił błogosławieństwo: „Pan z wami!”. Chłopcy, co uklękli w tłumie, spojrzeli z rozczuleniem na jego twarz; była to twarz staruszka, złotożółta, zmarszczkami poorana, a okraszona uśmiechem serdecznie dobrego dziecka. W spojrzeniu jego niewysłowiona była słodycz. Stary był jak te lipy przed kościołem i taki łagodnie rozszemrany jak i one. Wymawiał słowa modlitwy miękkim, tkliwym szeptem, jak gdyby całował każde słowo. Gdy trzeba było modlitwę wynieść aż pod samo niebo, wtedy organy zatrzymywały dech w piersi, stawała się cisza, a on oznajmiał zasłuchanym ludzkim sercom śpiewając: Vere dignum et iustum est...18 Śpiewał głosem cieniutkim, jakby wyblakłym. Nie poruszył nim nawet dymu z kadzideł, co się unosił w powietrzu, ale za to najtwardsze poruszył serca. Śpiewane słowa były jak zmęczone ptaszki, co z trudem wielkim podlatują w górę, aby wylecieć przez kolorowe okna. Staruszek podniesionymi rękami wskazywał im drogę ku wysokościom, gdzie Pan Bóg mieszka. A Pan Bóg ze wzruszeniem w oczach słuchał tego śpiewania i mówił zapewne: „Słyszę cię, dobrze cię słyszę, służko wierny... Nie trudź się, nie trudź, słodki biedaczyno!”. Ale staruszek, uśmiechnięty, ślicznym spojrzeniem spojrzawszy na kolorowe litery mszału19, ostatnie słowa, wielką czerwoną pisane literą, wyśpiewał całym krzykiem serca: In saecula saeculorum!20 Zdawało mu się, że je potężnie wyśpiewał, bo srebrnym swoim, osiwiałym głosem zbudził huczne organy, które buchnęły gromko: Amen! — zbudził srebrne dzwonki, które strząsnęły z siebie krople dźwięków jak rozedrgany kwiat krople rosy i wzbudziły wielkie, głębokie westchnienie ludzkie.

Jakaś wielka rzewność zalała trzy chłopięce serca. Zdawało im się, że ten siwy gołąb od ołtarza, ile razy się odwróci, patrzy na nich i do nich się uśmiecha. Zenobi pochylił się ku Zdzisławowi i szepnął gorącym szeptem:

— My wiemy, że pieniądze dałeś ślepej dziewczynie...

— Tak — drżącym szeptem odpowiedział Zdzisław.

— Dobrze uczyniłeś... dobrze uczyniłeś... kochany.