18

Już drugi miesiąc upływał Elżbiecie w Warszawie. Więc życie bez Zenona było możliwe. Piękny koniec lata zdobił miasto w błękitne, słoneczne perspektywy. Te same miejsca wydawały się inne, nowe i nieznane, pełne uroku i zasmucające. Po parkach kwitły wszelkimi kolorami dalie1 i pacioreczniki2, z płaskiej zieleni trawników mknęły ku górze jasnokore, wysokopienne drzewa i ostatnie gałęzie rozkładały już w samej głębi nieba.

Więc można było bez niego śmiać się i rozmawiać, jeździć z matką i jej znajomymi na spacery, chodzić do magazynów, nawet ubierać się w nowe, kupione przez matkę suknie, których nie znał. Życie bez Zenona było możliwe. Ale jego nieobecność z dniem każdym stawała się większa.

Wracając co wieczora do domu, Elżbieta za każdym razem doznawała zawodu. Nie spodziewała się przecież listu, ani przez chwilę nie myślała naprawdę, żeby mógł przyjść. Ale zabierając się cicho do snu na tapczanie, chodząc ostrożnie w ciemności, by nie obudzić pani Świętowskiej, uczuwała ściśnięcie serca tak dojmujące, jakby przez cały dzień miała zupełną pewność, że list otrzyma. Widocznie więc czekała, nie wiedząc o tym.

Ciężko było przystać na to, że jej postanowienie Zenon uznał bez protestu, że się tak całkowicie z tym, co mu pisała, pogodził. Nie usiłował nic naprawić ani nawet wytłumaczyć. Nie usprawiedliwiał się, nie szukał przebaczenia ani zgody. Milczał, milczał.

W liście ciotki było napisane: „Ziembiewicz się nie pokazuje, nie wiem dlaczego. Jak raz przyszedł, to go Łucja odprawiła, bom wtedy była chora. Może się obraził”. Nie, nie obraził się. Uznał po prostu, że słusznie postąpiła, zrozumiał konieczność ich rozstania.

Ale upewniając się w tym, że odniosła zwycięstwo, Elżbieta nie była już tak pewna swej słuszności. Z oddalenia kolor samej sprawy pobladł, krzywda Justyny nie była tak patetyczna ani tak rozpaczliwy jej los. Pozostawało jedno niewątpliwe: zagadnienie dziecka. Zenon pragnął je mieć. O małżeństwie z tamtą nie było mowy oczywiście, ani on, ani nawet Elżbieta nie brali tego na serio. I zrzekając się Zenona w tym sensie, Elżbieta poszła zbyt daleko. No, ale ofiara jej została przyjęta i nie było o czym mówić.

Ciotka pisała także: „Jeżeli ci dobrze z matką, to siedź. Ale pamiętaj, że my tu z Łucją ciągle się ciebie spodziewamy”. Od tych słów wilgotniały oczy. A przecież nie o to szło, od czego chciało się płakać.

Matka czekała tu na przyjazd swego męża. Całe to oczekiwanie wypełnione było zajmującymi i przyjemnymi rzeczami. Młody człowiek, którego Elżbieta poznała pierwszego dnia, pan Sobosławski Janek, był niewątpliwie najbliższy. Ale to nie oznaczało, aby wykluczeni byli inni. Elżbieta patrzyła na to już doświadczonymi oczami. Dziwiło ją, że w tym świecie niczego nie przesadzano, nikt się nie męczył, nikogo nie szarpała zazdrość. Witali się z radością, a rozstawali bez żalu, bez pretensji i podejrzeń. Nie szło tu chyba o wiek, bo ten człowiek nie był starszy od Zenona, a matka miała wszystkie cechy młodej kobiety — kapryśność, lekkomyślność, nierozsądek. Może to była kultura, to dobre wychowanie, o którym tak często mówili. Albo może to była obojętność. Pamiętała, jak Zenon nie znosił żadnego obcego człowieka w domu; gdy był u niej, nie tylko mężczyźni, każda przychodząca kobieta była wrogiem. Idąc z panem Jankiem do teatru, do kina czy na kolację, matka chętnie zabierała Elżbietę. Mówili tylko o tym, na co się patrzyli, albo o jakichś nieznajomych ludziach, przeważnie rzeczy obojętne i konkretne. W tym nie krępowała ich wcale. Nie słowa były tu ważne — tylko nieustająca uroda tej kobiety, która trwała wciąż na każdym miejscu i o każdej porze. Elżbieta się dziwiła, że coś tak zbytkownego służyć może do zwykłych celów istnienia. Bo oczy matki były jak u innych do tego, żeby widzieć, zęby do tego, żeby gryźć. Skóra powlekała jej ciało tkanką najwyższej jakiejś ceny, błękitną koło oczów, różową na dłoniach, na szyi zupełnie mleczną. A służyła, jak u innych, też tylko do ochrony ciała i oddychała, jak inne, porami, których nie widać gołym okiem.

Całe życie matki odbywało się z towarzyszeniem tej piękności. Ta rzecz nade wszystko odświętna dla niej była rzeczą codzienną.

Pan Sobosławski miał ciężko podnoszące się powieki i miękkie, obfite wargi, których, mówiąc, często dotykał językiem. Był poważny i grzeczny i pomimo wyraźnego lenistwa skłonny w każdej chwili do wyświadczenia wszelkiej usługi i poniesienia wszelkiego trudu. Dobrze i długo tańczył, zawsze chciał jeszcze więcej, choć na jego twarzy i w sennych oczach nie było wcale widać zapału. Na każde zawołanie pani Niewieskiej natychmiast się zjawiał, załatwiał wszelkie sprawy, szedł wszędzie, gdzie tylko chciała. Nic prawie nie mówił i podobno był dobrym urzędnikiem. Dwaj inni górowali nad nim wymową, a przy tym też dokładali starań, by na wszelki sposób uprzyjemnić życie pani Niewieskiej. Przebywając w ich towarzystwie, Elżbieta zawsze miała wrażenie, że się z nią nudzą, że tylko czekają, aby iść gdzieś, gdzie naprawdę spodziewają się zabawy. Tymczasem to właśnie była dla nich najlepsza zabawa — mówienie rzeczy wiadomych i niepozostawiających wątpliwości, taniec, jazdy autem do jakiejkolwiek zamiejskiej kawiarni, kina i kolacje.

Potem odwozili Elżbietę do domu i odjeżdżali z panią Niewieską. Elżbieta była pewna, że i z nią żegnają się zwyczajnie u wejścia do hotelu. Gdy jednak był tylko Sobosławski, nie miała tej pewności. I szukała jej we wzajemnej życzliwej tolerancji młodzieńców, w spokoju, z jakim kolejno zmieniali się i zastępowali przy boku tej pięknej i obojętnej kobiety.

Dawne nadzieje Elżbiety na jakąś wielką rozmowę, w której wreszcie powiedziane zostanie wszystko, marzenia o jakimś ostatecznym pojednaniu — sprowadzały się do tych wspólnych z matką jazd, tańców i wieczorów.

Matka mówiła: „Wiesz, teraz uśmiechasz się zupełnie jak twój ojciec”. Albo: „Szczególna rzecz: to jest zupełnie ton jego głosu”. I było niewątpliwe, że miała o to do niej pewną pretensję.

Wracając do mieszkania pani Świętowskiej, Elżbieta przenosiła się w inny świat. Nie było tu nic oprócz biura i wspomnień. W krótkie chwile, gdy były ze sobą, pani Świętowska zawsze coś z ożywieniem opowiadała albo usiłowała Elżbietę o czymś przekonać. W przeciwieństwie do matki i jej znajomych, którzy mówili zawsze, że ktoś wyjechał albo przyjechał, że był wczoraj tam, gdzie oni, albo że go nie było, pani Świętowska wyraźnie wartościowała ludzi i sprawy. Zdawała się być niezdolna do prowadzenia dialogu, jej własne słowa wypełniały całkowicie powietrze pokoju i zaspokajały przy tym zupełnie jej potrzebę porozumienia z drugim człowiekiem. Opowiadania wynikały jedne z drugich, zesypywały się lekko jak paciorki ze sznurka — nie zawsze w porządku chronologicznym. Częściej następowały jako przykłady ilustrujące pewne założenia. Wystarczyło zacząć: „Jacy ci ludzie doprawdy są, to nieraz trudno uwierzyć” — i już później dało się powiedzieć literalnie wszystko. Rzeczy złe albo dobre, albo tylko dziwne o różnych ludziach po kolei. I to, że tym samym tonem nie mówiła też o sobie, wydawało się prostym przypadkiem.

Na przykład, co to za człowiek był z tego Olesia! Elżbieta wiedziała, że jest mowa o wuju Aleksandrze Kolichowskim, którego wspomnienie obrosło w jej wyobraźni we wszystko, co zrozumiała z długich rozmów ciotki i pani Łucji.

— Ja wiem, że ty się różnych rzeczy o nim nasłuchałaś od Cecylii — mówiła żywo. — On miał swoje wady, ale ona zanadto się rządziła nerwami. Kto by się takimi rzeczami u mężczyzny przejmował, co drugi ma romansowe usposobienie. A z tym wszystkim to była sama dobroć, sama delikatność, ten człowiek to było złote serce. Są ludzie, co nie lubią pamiętać cudzych dobrodziejstw, ale ja do takich nie należę. Już ja tego Olesiowi nigdy nie zapomnę, ile on nam okazał po śmierci nieboszczki mamy albo kiedy potem tak długo chorowała Ludwisia. Nie było wypadku, żeby nie wpadł do nas choćby na godzinkę, ile razy przyjechał do Warszawy za interesami. Nie wiem, co bym ja teraz robiła na świecie, gdyby nie on. Te parę groszy w kasie i tę posadę nie komu innemu zawdzięczam, tylko jemu. I przecież na każde święta, każdy urlop do nich zawsze jechałam jak do rodzinnego domu.

W tym oświetleniu rejent z portretu, rejent z domowej tradycji przy ulicy Staszica — nabierał nowych barw. Było więc miejsce, gdzie pośmiertne istnienie wuja Kolichowskiego trwało jako wartość, a jego pamięć uczczona została gorącą wdzięcznością.

Pani Świętowska opowiadała jej też chętnie o ciotce Cecylii, że była żywa jak iskra, przepadała za zabawą, tańcami i wycieczkami — i w to, jeszcze bodaj trudniej, przychodziło Elżbiecie uwierzyć. A także o matce, którą pani Świętowska zdawała się szczególnie interesować — ale tylko w przeszłości. Obecna pani Niewieska nie zajmowała jej wcale. Elżbieta wracała do domu po całych dniach przebywania z matką i miałaby do opowiedzenia mnóstwo szczegółów — nawet z pominięciem rzeczy budzących wątpliwości lub zdziwienie. Pani Świętowska nie zapytywała o nic.

Było widoczne, że interesowały ją wyłącznie rzeczy dokładnie jej wiadome, tych natomiast, których nie wiedziała, nie była całkiem ciekawa.

Gdy leżała już na swym tapczanie i w pokoju zapadała ciemność, Elżbieta przenosiła się myślą do tych spraw, które rozegrały się tak niedawno przy ulicy Staszica.

Było ciężko dowiadywać się co dnia nowych szczegółów o jego zdradzie, zobaczyć tę Justynę, widząc, jaka jest, usłyszeć od niej, wyrozumieć z jej słów, jak było naprawdę. To było ciężko. Ale wtedy jeszcze on mógł o każdej chwili przyjść, wtedy jeszcze był w tym samym mieście, co ona, wtedy jeszcze mimo wszystko ją kochał. Mógł przyjść! Mógł przyjść!... I widziała myślą, jak przychodził, jak stawał wysoki we drzwiach od przedpokoju, przechylał głowę z uśmiechem, wyciągał ręce, w których uchwyt żelazny wpadała stęskniona jak w potrzask. I w myśleniu o tym, które bolało jak rana, kryło się niewymowne, nigdy niewyczerpane upojenie.

Może powinna była zostać przy nim wtedy, gdy dowiedziała się wszystkiego. Właśnie z tych rzeczy niedopowiedzianych, z tych, które go najbardziej oskarżały w jej oczach, widać było, jak musiał się męczyć, ukrywając się przed nią i przed tamtą, oszukując obie. Może powinna była zostać przy nim i razem z nim pracować nad rozwiązaniem tej trudności, może powinna była mu pomóc w tej sprawie, która już teraz była ich sprawą wspólną. Ogarniał ją nagły strach przed tym, co zrobiła, żal straszliwy za tym, co utraciła z własnej winy. I pewność, że to jest niepowrócone, że teraz nic już nie można zmienić ani naprawić.

Była zdecydowana tam już nie wrócić, przystać na życie matki, wyjechać z nią i gdzieś za granicą pozostać. Była zdecydowana nie zobaczyć go nigdy. I właśnie stało się inaczej.

Jednego rana wcześniej wyszła z domu. Miała iść po matkę do hotelu i z nią razem pojechać na dworzec, gdyż tego dnia właśnie przyjeżdżał z zagranicy pan Niewieski. Gdy wyszła z bramy, zobaczyła stojącego naprzeciwko w niezdecydowaniu Zenona Ziembiewicza. Widziała go i jakby go zarazem nie poznała. Czy że była taka pewna, że nie może tu być, czy też, że w ubraniu, którego nie znała, wydał jej się kimś innym, przeobrażony tym oddalonym życiem, daleki i cudzy. Chwilę trwało, zanim podała mu rękę.

— To przyjechałeś? — spytała zachrypłym, rwącym się głosem.

Ale on radośnie i jakby triumfalnie zawołał:

— Elżbieto!

Wziął ją pod rękę i poprowadził dalej od domu. Szła prędko, przerażona ze szczęścia.

— Wszystko ci powiem.

Szli spiesznie, zostawiając za sobą ludzi i ulice. Milczeli, przytuleni do siebie.

— Poczekaj — powiedziała nagle, stając — muszę tylko zatelefonować do matki, żeby nie czekała.

— Coś ty zrobiła, coś ty zrobiła, Elżbieto — mówił bez gniewu ani smutku, patrząc na nią z zachwytem.

W tej samej małej cukierni, gdzie znaleźli telefon, w jej drugim, ciemnym pokoju, z łokciami na zimnym stoliku z marmuru, mówili z twarzą przy twarzy.

— Słuchaj, Elżbieto, teraz jesteśmy wolni, teraz już możemy. To wszystko jest już zupełnie skończone, załatwione, rozumiesz?

Nie pytała jeszcze teraz, jak to załatwił. Ich ręce puściły się tylko w chwili, gdy dziewczyna usługująca weszła z kawą i rogalikami.

— Nie, powiedz, przecież wiedziałaś, że ci nie dam odejść. Ale musiałem czekać, póki nie miałem zupełnej pewności. Żeby już nic nigdy nie stanęło między nami.

— Ciągle czekałam, że się odezwiesz, Zenonie. Co dzień mi się zdawało, że przyjdzie od ciebie list.

— Ach, Boże! — ucieszył się Zenon. — Widzisz, i ja co dzień zabierałem się do pisania. Ale co miałem ci pisać? Obiecywać, kiedy sam jeszcze nic nie wiedziałem... Tyle mam ci powiedzieć! A ty co tu robiłaś? Pokaż się, tak ślicznie wyglądasz, taka jesteś zgrabna! Poczekaj, zdziwisz się, jak ci wszystko opowiem. Proponują mi tam takie rzeczy, zobaczysz. Ten Czechliński... Ale słuchaj, chodźmy stąd! Chodźmy, chodźmy.

Stukał w szklankę, żeby zapłacić. Wyszli na jasność poranka, jak z piwnicy, otoczyło ich jaskrawe światło. Zatrzymali taksówkę, kazali się zawieźć do parku. Całowali się w pędzie, tracąc oddech.

— Tu przychodziłyśmy z matką — mówiła, prowadząc go po znajomych alejach. — Ale ja myślałam o tobie.

Te same jasnokore drzewa szły w górę nagimi, śmigłymi pniami za zielonym obłokiem korony aż w niebo. Te same grzędy, niwy3 i łany kwiatów oblewały bokami aleje. W dole, w głębi parku, śmieszne pawie bez ogonów chodziły po trawniku. O tej porze nie było tu jeszcze ludzi.

— Pojedziemy zaraz dziś albo jutro, Elżbieto — mówił Zenon, ściskając ją w ramionach. — Weźmiemy ślub, weźmiemy ślub. — Nie pojechali jednak ani tego dnia, ani następnego.

W południe upał był nie do wytrzymania. Z parku wyszli powoli pod górę, poczekali na tramwaj, przebyli senne, białe od słońca i kurzu miasto.

— Idziemy do mnie — powiedział. — Tam sobie odpoczniesz.

Mieszkał w małym, mrocznym hoteliku przy bocznej ulicy. Leżąc w jego uściskach, w mroku nieznanego pokoju o zasuniętych pluszowych, brudnych kotarach, w obcej pościeli, Elżbieta myślała, że musiała być szalona, wyjeżdżając wówczas, pisząc ten list. Jego domknięte wokół niej ręce to było jedyne bezpieczne miejsce na ziemi. Czyż istotnie wyobrażała sobie, że mogłaby żyć bez niego?

— Byłam szalona — wymówiła półgłosem, choć on tego nie rozumiał. Chciał, żeby powtarzała mu jeszcze, żeby powtarzała mu wciąż, że go kocha.

O zmierzchu głód wywiódł ich na ulicę. W ciemnej kabinie publicznego automatu Elżbieta znowu telefonowała do matki, a Zenon stał obok, trzymając ją wpół.

Zakryła dłonią tubę4 i spiesznie szeptem powiedziała, że matka chce go poznać. Nieśmiało zapytała:

— Może poszedłbyś ze mną?

Zdziwiła się, gdy odpowiedział gorąco:

— Naturalnie, że tak.

— Bo widzisz, to jest zupełnie obcy świat. Ty nie masz pojęcia! Wszystko będzie cię tam raziło.

— Co znowu, nigdy w życiu! Przecież będziemy razem.

Hotel, w którym stała5 matka, był niedaleko. Szli piechotą przez coraz szersze, piękniejsze ulice, minęli rozległy plac. Widzieli się wzajemnie na tym tle nowym, czerpali z tego nieznane, dziwne wzruszenie. Zaczęli roić o dalekich podróżach we dwoje, o rzeczach, które czekały ich w niepojętym, czarodziejskim obrębie przyszłości.

Oprócz ojczyma, który przyjechał, w saloniku na zwykłym swym miejscu siedział pan Sobosławski. Witając się z matką i obydwoma panami i przedstawiając im Zenona, Elżbieta znowu doznała obawy przed zetknięciem tych dwóch światów. Czuła, że jeżeli wyniknie z tego jakiś zgrzyt, wobec jednych i drugich wina spadnie tylko na nią. Poznała po tej obawie, że w głębi duszy marzy sobie, iż to Zenon ich oczaruje.

Dla Elżbiety było zaproszenie na raut6, który miał odbyć się tegoż wieczoru z powodu jakiegoś sportowego zjazdu. Matka zapytała Zenona, czy nie wybrałby się z nimi. Ku zdziwieniu Elżbiety Zenon przystał bez wahania, właściwym sobie sztywnym ukłonem dziękując za zaproszenie. Pan Sobosławski łagodnie ujął ze stolika tubę telefonu, sennym głosem wypowiedział parę słów do jakiejś kancelarii i rzecz była załatwiona. Elżbieta uczuwała głuchy niepokój, czy Zenon wie, że na to trzeba iść we fraku, i czy go zabrał ze sobą, na tak krótko przyjeżdżając. Zarazem było jej wstyd, że taką rzeczą naprawdę się niepokoi. Nazajutrz wieczorem przewidziany był znowu teatr i w loży było wolne miejsce, gdyż pan Niewieski miał wieczór zajęty. Na pójście do teatru Zenon zgodził się także.

Wieczorem spotkali się wszyscy na dole i przeszli do sali restauracyjnej, by zjeść coś przed rautem. Pan Niewieski był tym, który zapraszał, wyznaczał miejsca przy stole, czytał kartę i udzielał kompetentnych rad. Miał przy tym szczególniej na uwadze „delikatny organizm” swej żony, a ona jego ton żartobliwy przyjmowała z powagą, lecz łaskawie. Jego małżeństwo, do którego doprowadził poprzez dwa rozwody i wiele przeszkód stawianych przez pierwszą żonę, było domknięciem klamry nad silną, wieloletnią namiętnością jego życia. Sam był pięknym jeszcze, starszym panem — duży, tęgi, z ciemną, twardo obrysowaną głową, osadzoną w sposób jakby i dla niego samego trochę niewygodny na krótkim karku. Ruchy miał ciężkie, zarazem pełne swobody i uroku, bary szerokie, wzrost wielki, maniery ujmujące. Jego grzeczność była uważna, baczna, skwapliwa, budząca zaufanie, żartobliwa i opiekuńcza. Miał za sobą długą przedwojenną przeszłość, której momenty heroiczne jeszcze tu i ówdzie pamiętano. Groźny wyraz jego brwi czarnych, zbiegających ukośnie ku nosowi, złagodniał z biegiem lat i rozwojem kariery. W nowym stanie rzeczy okazał się wybitnym finansistą, ostrożnym politykiem. Utył, mówił gładko, ruszał się, jadł, palił cygara, jak gdyby nigdy — głodny, obdarty i prześladowany — nie krył się po cudzych mieszkaniach przed policją i w swym budżecie nie liczył w pierwszym rzędzie na drobne pożyczki wypróbowanych przyjaciół. Osiągnąwszy to, co osiągnął, nie pozwalał sobie na odpoczynek. Uważał, aby każdemu się podobać — chwytny na cudze słowa, ciekawy cudzych spraw, zawsze baczny na poziom człowieka, z którym miał do czynienia, by od razu zastosować do tego swoje słowa, żarty i uczynki.

Przy stole okrągłym, w dużej białej sali, na białych złoconych ludwikach7 zasiedli oprócz rodziny naprzód pan Sobosławski, a potem prawie nieoczekiwanie oboje Tczewscy, którzy też szli na raut i też przedtem przyszli się tu posilić.

Elżbieta widziała, jak szybko ten zawsze pochmurny i gwałtowny Zenon staje się miły, miękki i zdawkowy, jak łatwo służą mu słowa i uśmiechy. Siedział między matką i panią Tczewską. Mieli sobie od razu dużo do powiedzenia o Pieszni, o Czechlińskim, o związanych z nim sprawach. Z drugiej strony hrabiny siedzący Sobosławski też okazał się znajomym Zenona z Paryża, słuchaczem tych samych profesorów w Szkole Nauk Socjalnych i Politycznych8. Elżbieta była rada9, widząc, że Zenon ładnie wygląda między tymi ludźmi, że się podoba. Pan Niewieski zadawał mu przez stół różne pytania — jak gdyby delikatnie i uważnie badając, czy jest mądry, czy głupi. Gdy Tczewski, mrużący wciąż oczy, jakby źle słyszał czy przezwyciężał roztargnienie, co chwila poważniejący nagle od cudzych i nawet własnych słów, poinformował ministra, że Czechliński sprawę pana Ziembiewicza już definitywnie załatwił, Niewieski zajął się prawie wyłącznie osobą Zenona. Częstował go winem, namawiał na skądś z daleka przywiezione cygaro. I Elżbieta nagle zaczęła żałować, że sama zorganizowała to spotkanie, w którym traciła na nowo ledwie odzyskanego Zenona, traciła na rzecz spraw, które wydały się jej teraz niewarte jej poświęcenia. Nowa, nieznana rzecz wchodziła między nich. On był bliższy im wszystkim niż ona.

To wrażenie było przelotne i rozwiało się w ciągu wieczora, gdy w szeregu wspaniałych, rozległych sal starego zamku zatraceni między obcym, wystrojonym tłumem, gubili się i odszukiwali, najbliżsi sobie i stęsknieni. W ciżbie znaleźli gdzieś pod ścianą dwa wolne, królewskie czasy pamiętające fotele. Tam usiedli i wydali się sobie samotni jak w lesie.

— Kiedy na to wszystko tu patrzę — powiedziała Elżbieta — to nie mogę sobie wcale wyobrazić, jak ty potrafisz. Jak ty będziesz mógł z tym usposobieniem, z całą twoją tak niezależną naturą przystać na wszystko, co tam jednak będzie niewątpliwie konieczne...

— No cóż — rzekł Zenon, trochę jej słowami zaskoczony — ja się przecież sam o to nie starałem. Spróbuję. A gdyby się okazało, że to nie dla mnie...

Przestał mówić, czując, że nie o to chodzi w jej pytaniu, że w ogóle nie to jest ważne. Chwilę pomyślał, pochylił się ku niej i w wielkim, huczącym gwarze sali powiedział po prostu:

— Widzisz, przecież ja nigdy dawniej nie byłem z nimi związany10. To, co się dzieje, to nie jest dla mnie dramat osobisty jak dla tamtych, to nie jest rozwianie się złudzeń ani żadne rozczarowanie.

I dodał jeszcze:

— Myślę, że właśnie teraz dopiero będę miał więcej sposobności do inicjatywy, że właściwie będę daleko swobodniejszy niż dotąd. I zresztą gdyby mi było ciężko, to przecież nie będę sam, będę miał ciebie. Ty właśnie będziesz mi wtedy pomagała.

Następnego wieczoru, gdy siedzieli w teatrze, patrząc na rzeczy dziejące się na scenie, Zenon w ciemności wziął ją za rękę. Później uczuła drugą jego rękę i wsuwający się lekko na palec pierścionek. Nie uczyniła żadnego ruchu, nie wyszeptała ani słowa.