19

Wbrew temu, co mówiono później, Justyna jeszcze przed ślubem Zenona i Elżbiety zaczęła pracować jako ekspedientka w sklepie bławatnym Torucińskiego przy ulicy Świętojańskiej. Prawdą było jednak, że zawdzięczała owo miejsce Elżbiecie.

Pan Julian Toruciński, kupiec poważny, prezes miejscowego Związku Kupców Chrześcijańskich, od czasu do czasu dawał do „Niwy” ogłoszenia, już dawno wyjednane przez Mariana Chąśbę. Zawiadamiał, że nadszedł świeży transport towaru, jakieś specjalne wełny na kostiumy damskie albo ostatnie nowości paryskie w jedwabiach. Mając do tego okazję, Zenon odwlekał rozmowę z nim o Justynie, chociaż ostatnio prosiła go o to na nowo i usilnie.

Elżbieta już przedtem kupowała wszystko w sklepie Torucińskiego, a teraz zamawiała tam płótna i obicia meblowe. Do niej więc Zenon zwrócił się z tą delikatną sprawą.

Gdy zaczął mówić o tym, spoważniał i twarz zrobiła mu się surowa, jak w czasach, gdy jeszcze miewał żal do Elżbiety, że nie umie dostatecznie go kochać. Powiedział:

— Samaś w to weszła, kiedy wezwałaś ją wtedy do siebie. Teraz, widzisz, ty już musisz pomagać mi w tym, pomagać mi to nieść...

Było wczesne popołudnie, cicha godzina pory obiadowej, gdy pustoszeją ulice. Zalany słońcem, straszliwie nieruchomy dzień jesienny był jaskrawy od przeźroczystości powietrza i nieba. Zieleń liści na małych, okrągłych akacjach ulicy Emerytalnej miała kolor grynszpanu.

Powoli Elżbieta zrozumiała, o co chodzi. Od przyjazdu z Warszawy przywykła do myśli, że zagadnienie Justyny jest skończone. Myślała nawet niejasno, że sama Justyna gdzieś wyjechała, że nie ma jej w mieście, że jej nie ma w ogóle. A oto wracała nagle, gotowa i tylko czekająca swej pory. I trzeba było jej sprawę podjąć w tym samym miejscu, gdzie została przerwana, podjąć i razem z nim, jak się wyraził, „nieść”.

— Ja jestem gotowa — odrzekła skwapliwie i pobladła z przestrachu. Wszystko bowiem, co uczuwała naokoło tej sprawy, było jakimś cierpieniem.

— Jestem gotowa — powtórzyła, gdy Zenon namyślał się jeszcze, jak to powiedzieć. Ale musiał mówić, dawał tym przecież najwyższy wyraz zaufania do jej uczucia i do jej solidarności.

— Wiesz, że ona marzy o tej posadzie już od dawna, a teraz tam odchodzi jedna ekspedientka. Jest rzeczą naturalną, że powinienem jej pomagać. Ale ona nie chce zrozumieć, że ja przecież osobiście starać się o to nie mogę i nie mogę nikogo prosić, żeby to za mnie załatwił. Nie chcę, żeby ta rzecz gorzej jeszcze wyglądała, niż jest. Zwłaszcza teraz przecież, teraz muszę być ostrożny...

— Nie tłumacz się, ja rozumiem — przerwała. — Ja chętnie tam pójdę i po prostu powiem...

Zenon doznał ulgi, że się tak łatwo zgodziła.

— Naprawdę, sam nie wiem, jak to powiedzieć, jak ci dziękować... Jesteś taka dobra...

Pocałował ją w rękę, ale wyrwała ją prędko. Była zaskoczona własnym popłochem. Robiła przecież wszystko, by się nie zdradzić, by całą tę sprawę wytrzymać.

— Powiesz, że mieszkała w waszym domu u tych Gołąbskich, że stąd ją znasz. To wystarczy.

Milcząc, potakiwała głową.

— Możesz powiedzieć, że jest uczciwa. To z całą pewnością. — Po chwili dodał: — Uczciwa i bezinteresowna.

Nie patrzyła na niego, czekając, by wreszcie skończył. Naprawdę wszystko, co uczuwała naokoło tej sprawy, było cierpieniem — zarówno żal głuchy do Zenona, jak gniew na tamtą, zarówno współczucie dla niej i dla niego, jak zwykła cielesna zazdrość.

Sama jednak nie urwała tej rozmowy. Przeciwnie, zapytała:

— A czy to umie? Czy robiła już kiedy coś takiego?

Zenon o tym nie pomyślał.

— Chyba nie. Umie tylko haftować i robić koronki, to widziałem w Boleborzy. Ale mi mówiła, że zawsze pociągało ją takie zajęcie w sklepie. To przecież nie może być trudne...

— Pójdę i powiem — powiedziała Elżbieta. — Pójdę. Zdążę jeszcze przed obiadem.

— To chodźmy razem. Ty wejdziesz, a ja poczekam na ciebie przed pocztą.

Szklane drzwi magazynu były szeroko otwarte na ulicę i, jak wszędzie tutaj, trzeba było do nich wchodzić po schodach. W rozległym wnętrzu panował cień i chłód. Powietrze pełne było zapachu ciężkich tkanin wełnianych, grubych drukowanych kretonów1, płócien lśniących i zimnych w granatowych kartonach, zapachu ich kolorów i apretury2. Na widok Elżbiety pan Toruciński wyszedł z głębi lokalu i upewnił, że wszystkie zamówienia będą na czas wykonane, że może być spokojna. Elżbieta rozmawiała z nim naprzód o swych sprawunkach, a później o Justynie.

— Znam ją samą, a także dużo o niej słyszałam. Jest uczciwa i pracowita, jest bezinteresowna.

Kupiec oglądał na Elżbiecie jej nowy kostium. Jego twarz poważną rozpromienił uśmiech pobłażliwy.

— Kupiła pani sobie coś nowego w Warszawie, nieprawdaż?

— Ale to rzecz gotowa, zagraniczna — tłumaczyła się zmieszana, że coś nabyła nie u niego.

— Klientom się mówi, że dostają materiał angielski, nieprawdaż? I pani szanowna uwierzyła. A to jest wyrób bielski. Bo wyrób bielski w niczym nie ustępuje oryginalnym.

Tak mówił: „w niczym nie ustępuje”. I rozwinął przed Elżbietą na nagiej drewnianej ladzie sztukę kortu3, której zebrany w fałdy bryt4 uniósł w lewej dłoni wysoko ku górze. Wykazał w sposób niewątpliwy, że mogła była z korzyścią dla siebie nabyć parę metrów tego materiału zamiast kupować gdzie indziej. I byłby nie tylko lepszy, ale tańszy.

— Chcę panu to jeszcze powiedzieć — wróciła do tamtej sprawy Elżbieta — że ona ma bardzo dobre warunki na ekspedientkę. Jest młoda, zdrowa, zręczna, jest — uprzejma i przystojna...

Mówiąc tak, myślała, że robi dobrze, że tak właśnie trzeba. Dlatego, że to było trudne.

Ze sklepu wyszła uśmiechnięta i wkrótce dogoniła Zenona, dla którego każda chwila oczekiwania była ciężka. Zobaczyła, że jest niespokojny, więc powiedziała prędko: — Wszystko dobrze, Zenonie, obiecał na pewno. Ona ma przyjść jutro, żeby się z nim rozmówić.

Wziął ją pod rękę — i ten gest związał ich od razu jednym rytmem kroku, ścisłym zaskoczeniem na siebie rąk aż po splecione dłonie, doskonałym przylgnięciem łokci i bioder. W tym zwartym, niezawodnie zorganizowanym ruchu obojga rozkład równowagi wydawał się idealny, jak w jednej, czworonożnej istocie. I wspólna była też ich radość.

Ale Zenon czuł ulgę, że sprawa Justyny staje się czymś zwykłym, że się wtapia w życie i daje pośród niego umieścić. Jej ciężar, rozłożony na nich oboje, przestawał ich już dzielić. Elżbieta natomiast znowu była przekonana, że wszystko jest skończone pomyślnie i ostatecznie.

Zenon nie mógł mieć tych złudzeń. Po wyniesieniu się od Gołąbskich i krótkiej chorobie Justyna zamieszkała w innej, dość odległej stronie miasta, na Przedmieściu Chązebiańskim, w niewielkim domu drewnianym, u niejakich Niestrzępów, ludzi obcych, którzy nic o niej nie widzieli. Zenon dawał jej pieniądze na utrzymanie, mimo to jednak znajdowała wciąż nowe przyczyny, by się do niego zwracać o pomoc albo radę. Przychodziła sama albo przysyłała list, pisany tonem osoby z najbliższej rodziny, zawsze na „ty”, donoszący o jakiejś nowej komplikacji ze zdrowiem lub o drobnym kłopocie domowym. Coś wyraźnie zmieniło się w jej usposobieniu, zaczęła mieć wymagania i grymasić. Gdy jednego razu jeszcze przed wyjazdem do Warszawy, zaalarmowany takim listem, sam poszedł do niej, okazało się, że nie czuła się gorzej niż zwykle. Była tylko „zdenerwowana”, nie wiedziała, co jej naprawdę jest. I wtedy prawie z płaczem powiedziała, że nie chce mu być dłużej ciężarem, że musi dostać to miejsce koniecznie, bo inaczej nie wie, co z nią będzie. Zenon nie miał wcale pewności, czy jeżeli je nawet dostanie, nie zacznie znowu domagać się czego innego.

Gdy byli już blisko domu, Zenon nagle przycisnął do siebie rękę Elżbiety i popatrzył jej w oczy z niezmierną wdzięcznością.

— Bądź zawsze taka dobra i taka mądra, Elżuniu — poprosił.

Nie była dobra. Myślała już teraz właśnie o tym, że to nie koniec. Zenon będzie musiał przecież powiedzieć Justynie o rozmowie z Torucińskim, uprzedzić ją, że jutro ma się tam stawić przed dwunastą. Myślała, czy nie mógłby jakoś inaczej dać jej znać? Czy koniecznie musi ją widzieć?

Nie odezwała się z tym, nie chciała mu okazać braku zaufania.

— Dobrze — odpowiedziała.

Pani Kolichowska czuła się zdrowsza czasu tej pogodnej jesieni. Przychodziła do stołu z dwiema laskami i broniła się gniewnym głosem, gdy Zenon usiłował przyjść jej z pomocą. Ale patrzyła nań teraz mniej nieżyczliwie. Powrót Elżbiety, o której już myślała, że tym razem naprawdę pojedzie gdzieś w świat za matką, wiele dodał Zenonowi w jej oczach. Oto dzięki ich bliskiemu ślubowi Elżbieta miała na zawsze pozostać w mieście. Ulga, której doświadczyła teraz pani Cecylia w swym niepokoju, łatwiej dawała jej znieść myśl, że Elżbieta po wyjściu za mąż zamieszka osobno.

Dla Zenona odnawiano już jeden z domów miejskich w głębi publicznego parku, prawie za miastem. Ta niegdyś magnacka siedziba, mieszcząca później zarząd ogrodów i drobne lokale ogrodników, po znacznych przeróbkach wewnątrz miała stanowić jedno z najładniejszych mieszkań w mieście. Widok, chociaż zewsząd zamknięty, był pełen uroku. Płaskie klomby kwiatów pośród trawy, pochyłe łączki z grupami drzew, jasna smuga wody, własny ogród z altaną, oddzielony wysokim żywopłotem od publiczności, domek dla służby, garaż, własne kurniki i inspekty. Spoza ostatnich drzew wyglądały kominy cegielni i wielkiej huty Hettnera, widać było dalekie szczytowe ściany podmiejskich kamienic. Ten kapryśny, zębaty horyzont, przesłonięty mgłą, ozdobiony chmurami i niebem był tylko najgłębiej w kulisach ustawioną, zaledwie na pół rzeczywistą dekoracją. Elżbieta pamiętała z dzieciństwa, jak biegając z koleżankami po alejach parku w rzadkie dni uzyskanej od pani Cecylii swobody, zaglądała przez żywopłot, ciekawa, kto szczęśliwy może mieszkać w tym białym domu, przed którym rosły nieznane jej przedtem magnolie. I teraz zamieszkanie właśnie tam wydawało się jej rzeczą niewiarogodną i zbyt piękną.

Pani Kolichowska obdarowała Elżbietę trochą mebli ze swej zasobnej graciarni. Wyjęte spośród oblegającej je szpetoty, odnowione i świeżo obite, niespodzianie stały się ładne. Z obrazów, które ofiarowała jej także, Elżbieta wybrała tylko portret pierwszej żony rejenta Kolichowskiego i zawiesiła go w swoim pokoju. Od matki dostała już przedtem cenne dary, zbrojące ją na tę nową drogę życia, mianowicie sznurek niewielkich pereł i piękne futro jasnopopielate, stanowiące jedno z ośmiu futer bogatej garderoby pani Niewieskiej. Ponadto pani Niewieska przysłała córce i zięciowi zaproszenie na miesiąc do swej willi, którą na ten sezon wynajęła sobie na Południu.

Przed samym ślubem Zenon zawiózł Elżbietę do Boleborzy do rodziców. Nigdy dawniej nie byłby siebie podejrzewał o taki sentymentalizm. Ale to, co miało teraz stać się w jego życiu, było rzeczą wielkiej wagi i domagało się zgody i pochwały wszystkich. Tej potrzebie nie umiał inaczej dać wyrazu jak przez obyczaj, przez obrzęd, który uświęca i uspokaja.

Gdy wysiedli z wagonu, poznał od razu stojące za ogrodzeniem stacji boleborzańskiej siwe konie i przygięty na resorach wolant5. Granatowe sukno obicia wyglądało jak nowe. Zenon domyślił się, że było tak starannie wyczyszczone na ten dzień. Wolał, że człowiek na koźle okazał się inny, młodszy od dawnego stangreta, którego nie lubił.

Po drodze Zenon pokazywał Elżbiecie miejsca znajome. Gdy mijali wielkie, złotawe sosny i pokryte niską brzeziną torfowiska, powiedział:

— Patrz! Patrz! Tu się już zaczynają grunta Gwareckiego Folwarku. Zaraz będzie miejsce z krzyżem, gdzie w polu są groby rosyjskich żołnierzy.

Chciał, żeby widziała wszystko tutaj tymi samymi oczami co on. Ale chociaż rozglądała się uważnie, rozumiał, że to jest niemożliwe. Chciał, żeby podobały jej się podmokłe łąki i oblatujące już z liści olszyny, szeregami idące wzdłuż rowów i grobli. Chciał ją zadziwić. Siedząc obok, lekko naprzód wychylona, przewlekała swój profil przez tę krainę płaską, smutną i monotonną w białym słońcu jesiennym. Miał ją tutaj, na tym miejscu dzieciństwa.

— Patrzaj — powiedział znów, gdy konie poszły stępa, a spod kół wychodzić zaczął ku górze ciężki kurz. — Taki piasek będzie teraz aż do samej Boleborzy.

Wreszcie dojechali do dworu i droga z piaszczystej zrobiła się znów twarda i sprężysta. Za plecionym ogrodzeniem sadu migały na drzewach czerwone zimowe jabłka w ciemnych liściach. Zenon uczuł ciepły niepokój w sercu.

— Zobaczysz matkę — powiedział. — Ciekawym, jak ci się będzie podobała. — A potajemnie roił, że sobie przypadną do serca.

Matka już od progu witała Elżbietę słowami, o których marzył:

— Bóg nie dał mi córki, ale wynagradza mnie dziś tobą, drogie dziecko.

A po obiedzie mówiła mu o urodzie Elżbiety z takim uznaniem, że wzruszony całował ją po rękach i dziękował. Dopiero później przypomniał sobie, że kiedyś podobnie wychwalała przed nim Justynę. Widocznie lubiła miłość i każda jej postać budziła w niej odzew przychylny.

Pani Żancia trzymała się dobrze. Siwe, gładko rozdzielone włosy i wysoko na czoło sięgające brwi nadawały jej portretowe dostojeństwo. Elżbieta była nią zachwycona. — Taka powinna być matka — mówiła. — Ona jest taka, jaka powinna być matka.

Ojciec natomiast źle wyglądał. Fałdy powpadały w głąb twarzy, podkreślając ciężkie policzki i wygolony podbródek. Torby pod oczami odchylały w dół dolne powieki, jak u starego wyżła. Spojrzenie było ociężałe i czerwone.

— Ojciec bardzo się zestarzał — tłumaczył Zenon Elżbiecie, jak gdyby czuł się winny. Nie pamiętał, że z opowiadań jego nie mogła na ten temat mieć wielkich złudzeń.

Panu Walerianowi też podobała się przyszła synowa. I on powiedział coś w tym rodzaju, że wprawdzie ufał gustowi syna, który wdał się w niego, ale Elżbieta przeszła jego oczekiwania. A Elżbieta śmiała się i żartowała, jak wynikało z jej roli.

— Musi być niezdrów — mówiła z troską do Zenona. — Nie powinien już pracować. — I jakby wepchnięta w ten schemat, projektowała, że tych starych ludzi wezmą do siebie, że w ogrodzie koło nowego ich domu pan Walerian znajdzie rozrywkę, która zastąpi mu gospodarstwo.

Gdy odjeżdżali, pani Żancia dała Elżbiecie sygnet z herbem Ziembiewiczów i obiecała przysłać całe tuziny bielizny, obrusów i podpinek, okrytych haftami.

— Nie mam córki, to komu ja to wszystko zostawię — tłumaczyła.

Oglądały i wybierały razem te skarby kobiece, których solidność przerażała Elżbietę, przyzwyczajoną do cienkich, nietrwałych batystów6. Dziwiła się, że ta ich sprawa tak bardzo własna, ich miłość i ślub, nagle przyciąga oto zewsząd różne dobro, raduje ludzi dotąd jej obcych.

Zenon nie wdawał się bliżej w tę sprawę. W oglądanych płótnach rozpoznawał z daleka te, które haftowała przed dwoma laty siedząca na ławce ogrodowej Justyna. Mógł się mylić i nawet mylił się na pewno. Ale w owych czasach pani Żancia tak często o tym mówiła, że i ten wzór „wypracowany”, i długie, drobniutkie mereżki7 uporczywie wydawały mu się te same.

Przyjmując sercem radosnym dobro zewsząd do nich o tym czasie napływające, Zenon i Elżbieta postanowili po ślubie skorzystać też z zaproszenia pani Niewieskiej. Formalności związane z objęciem przez Zenona przeznaczonego dlań na mocy wyższych decyzji stanowiska prezydenta miasta miały nastąpić dopiero w początkach grudnia. Do rozporządzenia pozostawał czas wystarczający na odbycie tej podróży.

Po drodze Zenon i Elżbieta spędzili kilka dni w Wiedniu. Zenon pragnął obeznać się tam z budownictwem miejskim. Od rana przebiegali wspaniałe dzielnice robotnicze, luksusowe domy nowoczesne, objęte ogrodami, obrócone na szkoły wielkoksiążęce pałace, kolorowe przedszkola dla tysiąca dzieci. „Więc to jest możliwe” — mówili do siebie ze zdziwieniem. „Więc takie rzeczy są możliwe”. Bo jednak świat naokoło nie przeobraził się wcale i nadal pozostawał bez zmiany.

Szczęście dzieci, ich zdrowie i możność ich istnienia, radość z tego, że przychodzą na świat — to wszystko dało się dokładnie odczytać i wyrozumieć z wielkich tablic rozwieszonych w salach tamtejszego ratusza.

Oboje myśleli teraz o jednym i tym samym, ale nie ważyli się mówić. Zbyt świeżo mieli w pamięci przejście z Justyną. Tylko jednej nocy, kiedy jeszcze byli w Warszawie, Zenon zapytał szeptem: „Czy chcesz tego?”. I Elżbieta odpowiedziała: „Tak”.

Później nad morzem8 upłynął najszczęśliwszy miesiąc ich życia. Elżbieta budziła się wcześnie rano, gdy Zenon jeszcze spał. Leżała na brzuchu, zwalczając nudności, i z brodą opartą o poduszkę poprzez pręty łóżka patrzyła na morze. Było w dole zasłonięte kratą ogrodzenia, w górze wolne, ciemne w oślepiającym słońcu poranka. Widziała je za pniami dwu starych palm, przez ich liście wielkie, twarde i rosochate. Oba pnie składały się z zaschłych ran po dawnych, odłamanych liściach. Powleczone romboidalnym rysunkiem ich przekrojów, wyglądały jak obciągnięte okami sieci. Na wąskim pasie morza migały w prawo i w lewo przemykające promenadą motocykle i samochody, rozrzucając po drodze pogróżki sygnałów. Nieliczne pośród nich fiakry9, obite białym suknem, przesuwały się wolniej w cieniu swych płóciennych parasoli. Konie tutejsze chodziły w kapeluszach na głowie, a ludzie bez. Odziani w płaszcze szafirowe i pomarańczowe, sunęli tędy do kąpieli samą krawędzią wybrzeża, w całości obrysowani morzem. A w pewnym miejscu kolejno znikali za poręczą, zstępując po schodach na niewidzialną plażę.

Elżbieta odwróciła głowę od morza, patrzyła na pokój. Blisko łóżka stał ciężki, okrągły stół z mahoniu na jednej monstrualnej łapie dziwacznego zwierzęcia, roztrojonej u dołu, zakończonej brązowymi pazurami i grubą trójkątną podstawą. Gościnny pokój był dawnym pałacowym salonem. Nad kominkiem z czarnego marmuru wprawione było w ścianę wielkie kwadratowe lustro i odbijało morze. Supraporty10 wyobrażały przepiórki w zbożu, we wnękach ciemnoróżowego muru stały rzeźbione głowy osób nieznanych.

Położyła ręce na oczach. Zanudziło ją. Znowu myślała o jedzeniu, o kwaśnym mleku z młodymi kartoflami, którego tego nikt tu nie znał. Gdy z tego zrezygnowała, w myśli jej zjawiła się nagle krajana, na chlebie z masłem ułożona rzodkiewka, posypana grubymi kryształkami soli. Sól rozpuszczała się w soku rzodkiewki, w kroplach wody występujących na maśle od płukania. Ale i ten głód nie dał się zaspokoić. Czekała więc cierpliwie, że przyjdzie Julia, przyniesie kawę i rogaliki. I wtedy obudzi się Zenon.

Myślała, że świata mogłoby nie być i już byłoby rozkoszą mieć świadomość. Żyć w próżni i rozważać jej niepojętą naturę. Ale świat jest. Nie niebo i morze ani cudzoziemskie konie w kapeluszach, pod palmami. To jest prawie nierzeczywiste. Rzeczywistość jest inna, jest daleko stąd, poręczona obecnością najbliższą. Że on jest tu obok, że tu śpi. Drugi człowiek, do którego nie ma odległości ani przegrody, który tak samo obdarzony jest ciałem. Człowiek, którego można dotknąć.

Zadrżało w niej wszystko od tej wiedzy, od tego nagłego, niesłychanego odkrycia. Musiała się nim podzielić. „Zenonie” — szepnęła najciszej, tylko ruchem warg. Umilkła. Położyła się twarzą na jego nagim ramieniu. I wtedy nie obudził się także.

Myślała o dziecku ukrytym w niej. Nie mogła przecież budzić Zenona dlatego, że była taka szczęśliwa. Ale płonęła od chęci, by mu to powiedzieć jeszcze raz. Gdy Julia przyniosła kawę i odeszła, pierwsze jego słowa były: „Elżbieto, czy ty pamiętasz, że ci dwoje tutaj to my?”. Tak, starała się o tym pamiętać. Ale to go nie zaspokoiło.

Już po chwili, wybierając się nad morze, duży i prawie nagi, położył obie ręce na jej ramionach i powiedział: „Myślę z przestrachem, że świat jest tak wielki, nawet ziemia jest za duża”. „Dlaczego?” „Przecież moglibyśmy wcale się nie spotkać. Pomyśl! Pomyśl!”

Pani Niewieska nadjechała w parę dni po ich przybyciu. Tłumaczyła się z tego szeroko i niejasno, pytała, czy im czego nie brakowało, czy Julia sprawowała się dobrze. Gdy chodzili z nią na spacery po wybrzeżu, wydawała się zadowolona z nowej swej roli. Szła obok córki, zaćmiewając ją urodą i strojem. A Elżbieta bez zasmucenia znosiła jej piękność.

Tor kolei do Monaco, szosa i linia tramwajowa przecinały się raz po raz, wchodziły pod siebie tunelami, splatały się i rozplatały. Ten stromy brzeg kamienny wziął w siebie wiele pracy ludzkiej, zanim ze spiętrzonej nad morzem, gołej, urwistej skały przeobraził się w zbocze ogrodów i pałaców, pokryte alejami kosmatych palm, gąszczem drzew figowych i mimozy11. Twarda zieleń liści tutejszych przewieszała się przez mury i balustrady wykutych w kamieniu schodów. Jeden ogromny, zupełnie złoty kwiat agawy12 wyrastał z kolącego kłębowiska swych liści i kładł się na tle niebieskiej morskiej ciemności, podobny do wiosennej brzozy.

Na krótko przed wyjazdem zrobili wycieczkę do miasta, leżącego dalej na wschód. Uczepiona gzymsu skalnego droga, kręcąc się i wywijając, wpadła w wąskie, strome uliczki, między domy i wille z zamkniętymi w słońcu, jak powieki, okiennicami. Na jednej ze stacji wysiedli, szli pod górę aleją kwitnących różowo, okrągłych oleandrów13, nieprawdziwych jak drzewka na tapetach. Chcieli obejrzeć tutejsze akwarium14.

W wąskim korytarzu o ścianach ze szkła objął ich chłód. Z zielonego mroku wychodziły na nich ku szybom dziwne stwory morskiej głębiny. Kołysały się na długich, pogiętych nogach, snuły wśród sztucznych skał i wątłych wodorostów smutne, podejrzane i daremne swoje istnienie. Mały, różowy krab, okrywający ciało czymś mającym fason damskiego kapelusza, wędrował przed szybą twarzą do ludzi na sześciu cienkich różowych nogach tam i z powrotem, niejako w poprzek samego siebie. Inne, większe kraby, w zgodzie tam z nim żyjące, chodziły zwyczajnie wzdłuż swej osi, powoli i podwodnie dźwigając nogi, też cienkie i kremoworóżowe. Spotykając się, zdawały nie zauważać się wzajemnie, nie zatrzymywały się ani zbaczały z drogi i przestępowały jedne przez drugie, jak przez nieznaczne zapory. W norach skalnych siedziały mureny15 — długie, podobne do liści agawy, powyginane jak wstążki na nagłówkach starych drzeworytów. Splątane ze sobą i nic nawzajem o sobie nie wiedzące, sterczały nieruchomo łbami do góry — jak sama zastygła ze zgrozy modlitwa nadaremna.

Szli dalej wodnym podziemiem, trzymając się za ręce, niewiele mówiąc. Za szybami oddychanie niektórych ryb zdawało się wyraźną męką, ich milczenie — utraceniem wszelkiej nadziei. Jedna rybka miała na karłowatym ciele pyszny16 brokatowy strój, ale jej brzydka, duża twarz była smutna i gorzka. Coś kolorowego, jakaś rubinowa blaszka, jakaś świetlista kropla poruszała się bezustannie koło jej oczu. Patrzyła nimi ze śmiertelnym wyrzutem spoza tej szyby, która była dla niej ścianą życia.

— Kim jest Bóg tych zwierząt — zastanawiała się Elżbieta, gdy stamtąd wyszli. — I na co one w ogóle mogą liczyć?

Zenon milczał, więc powiedziała jeszcze:

— Nie może być rzeczą tak ważną, czy chodzi się w poprzek siebie czy wzdłuż. To, że się w ogóle chodzi, jest ważniejsze. Najważniejsze jest podobieństwo. Dzieje się z nimi to samo, co z nami. Dzieje się przecież i to, że mają dzieci.

Zdawał się o tym powątpiewać.

— Znoszą jajka, o których nie wiedzą nic później. Może w ogóle nie wiedzą, co to jest.

— Ale dla każdego istnieje to drugie — co w pewnym sensie jest kochankiem. Szukają się nawzajem, coś znaczą dla siebie — choćby na chwilę. I to, czym się szukają, jest jednak jakąś tęsknotą. I to, że się znajdują, jest próbowaniem szczęścia.

Zenon się roześmiał.

— Ale gdy się samemu jest swoim kochankiem, jak na przykład robak albo polip, gdy się rozmnaża przez pączkowanie — to już z tego podobieństwa nie zostaje nic.

— Więc myślisz, że wszystko stało się dopiero w człowieku — oburzyła się Elżbieta. — Że wszystko zaczęło się od człowieka? To byłaby straszliwa samotność. Ja czuję bez żadnej wątpliwości, że w istocie jesteśmy zupełnie tym samym, co one. Świadomość jest więcej, ale nie jest czymś innym niż westchnienia tamtych ryb albo modlitwa mureny.

Siedzieli w gorącu pod kolorowymi parasolami i jedli lody. Między krzesełkami biegały prędko małe gołębie, złe i niecierpliwe, czekając, żeby im dać coś do jedzenia. Zenon rzucał na żwir okruchy ciastek, ale nie wszystko chciały jeść. Elżbieta myślała o powrocie.