20

Jednego rana, gdy niebo było ciemne, światło do okien ludzkich weszło od dołu. Znaczyło to, że spadł śnieg — wczesny tej jesieni. Pod jego ciężarem zlatywały jeszcze z drzew ostatnie zapóźnione liście.

Zima nastała długa i twarda. Justyna budziła się i wstawała przed świtem. Jej pokój był na parterze, okienko wznosiło się niewysoko nad ziemią. Myła się w zimnym pokoju drżąca i zmarznięta. Herbatę gotowała sobie na kuchence, która rozgrzewała się prędko i prędko stygła. Gdy Justyna wracała do domu wieczorem, wszystko było zlodowaciałe, oddech w powietrzu kłębił się białą parą.

Na ulicę Świętojańską szła ze trzy kwadranse. Źle sobie wynajęła ten pokój tak daleko, ale teraz już do tego przywykła i nie chciało jej się przeprowadzać. Na Przedmieściu Chązebiańskim śnieg leżał dość wysoko, zanim go ludzie wydeptali. Lepsze chodniki, zamiatane ze śniegu i wysypane piaskiem, zaczynały się dopiero za mostem. Justynie przemakały i marzły nogi w pantofelkach, potem jednak kupiła sobie modne kalosze, sięgające ponad kostkę, obszyte u góry czarnym króliczym futerkiem — i już było jej ciepło po drodze.

Przychodziła przed sklep trochę za wcześnie, bała się spóźnić, żeby się pan Toruciński nie gniewał. Był bardzo prędki. Czekała zawsze dobrą chwilę, zanim przyszedł z kluczami od strony placu Kościelnego, gdzie Torucińscy mieli mieszkanie. Pomagała mu otworzyć ze sztaby i przymocować na haku obie okiennice, od drzwi i od wystawy. Zaraz, jak tylko weszła, brała się do sprzątania. Dobrze skrapiała wodą podłogę i zamiatała gołe, niemalowane deski, tak żeby się kurz na towar nie podnosił. Stara podłoga miała zadry, których czepiały się kłaki śmieci. W sobotę po zamknięciu zawsze ją porządnie wyszorowała.

Na wymiecioną podłogę sypała świeże trociny, potem wycierała kurz, zdejmowała płócienne płachty z lepszych materiałów. Paliła w piecach, ale niedużo, tylko tyle, żeby się w sklepie i w składzie wilgoć nie zapuściła. W sklepie było zimno i ciemno. W składzie przez cały dzień paliła się lampka elektryczna u sufitu.

Klienci przychodzili później, ale już zawczasu musiało być wszystko gotowe. Tylko w targowe dnie od samego rana zjawiali się chłopi i wiejskie kobiety coś kupować. Nabierali sobie sztucznego jedwabiu w kwiaty albo welwetu1 bawełnianego w prążki — same rzeczy niedrogie i mało warte. Wiele osób się targowało, chociaż na półce na wprost drzwi wisiał napis, że ceny są stałe. I Justyna mogła czasem coś opuścić, jeżeli pan Toruciński się zgodził.

Jego syn najstarszy, Ludwik, stawał za kontuarem z tej strony, gdzie na półkach leżały materiały na ubrania męskie i grubsze wełny na płaszcze i kostiumy. Był niewielki, chudy i niedołężny, bał się ojca nie mniej niż Justyna. Prócz niego był jeszcze jeden subiekt, pan Michał, człowiek już niemłody, i jedna ekspedientka, Mańcia, specjalnie do włóczek i wełny. Najpóźniej przychodziła pani Torucińska, kobieta tłusta i spokojna, dużo młodsza od męża. Siedziała w kasie, w futrze fokowym i ciepłych botach. Przymykała oczy jak kot, ale słyszała każde słowo. I nie lubiła młodego Ludwika, który był jej pasierbem.

Na obiad chodziła Justyna, tak samo jak panna Mańcia od włóczek, do jednej kobiety w tym samym podwórzu, co był sklep. Ale każda osobno, żeby zawsze jedna była w sklepie.

Robotę swoją Justyna lubiła. Stać za kontuarem i pokazywać klientowi materiał było przyjemnie. Nie żałowała fatygi, z każdej sztuki odwijała metr albo półtora, a jak pan Toruciński uważał, to i więcej — i odwijając, przekręcała sztukę w powietrzu zgrabnie, łapiąc ją zawsze w porę, gdy spadała na płaską stronę.

— To jest nie do zdarcia — mówiła z przekonaniem. Albo zapewniała, że w tym sezonie tylko to będą nosili. Jeżeli klientce podobał się wyrób i gatunek, a nie mogła się zdecydować na kolor, Justyna ręczyła, że teraz tylko zielony albo tylko granatowy jest modny. Albo mówiła jeszcze, że jest twarzowy, że pasuje do włosów tej kobiety i do jej cery.

— Na sukienkę pani potrzeba? — pytała. — Na spacerową? Na popołudniową? — I jakakolwiek wypadła odpowiedź, każda sprawiała jej widoczną radość. — Ach, na popołudniową! To naturalnie coś z wełny! Bo jedwab już się nie nosi. Albo pokażę pani rzecz zupełnie nową, otrzymaliśmy dopiero w tamtym tygodniu: wełna z jedwabiem... Zaraz pani przedstawię...

O materiale ciemnym mówiła, że poszczupla, o jasnym, że odmładza. I wiedziała, że każde jej słowo słyszy pani Torucińska.

— Ponosi pani tę suknię parę lat — cieszyła się, gdy już odkroiła materiał i uważnie składała go wzdłuż i wszerz, bacząc, by paczka zgrabnie wypadła. — Sprzykrzy się pani, a nie zedrze...

Cieszyła się tak z każdym, kto coś kupił. I każdy mógł myśleć, że tylko o niego dba, tylko jego sprawą się przejmuje.

Nauczyła się tego wszystkiego w niedługim czasie. Szybko i zręcznie odmierzała metry wzdłuż kija, przytrzymywała miejsce palcem, przypuszczała odrobinę — i cięła, dbając, żeby było równo. Lubiła materiały cienkie i jedwabie, po których nożyczki biegły prędko, tnąc tkaninę wzdłuż nitki z przyjemnym chrzęstem. Lubiła też takie — przeważnie towar biały — które nacięte z brzega, dały się rozedrzeć łatwo jednym szarpnięciem rąk. I tylko gęściejszy kant na końcu trzeba było przeciąć.

Justyna od dawna chciała być w sklepie. Jeszcze w Chązebnej, jako mały dzieciak, zawsze się z hrabianką Różą Tczewską bawiła w sklep. Ale tam to był sklep artykułów spożywczych. Piasek to była mąka, ciemniejsza ziemia — kasza. A to białe ze środka słoneczników, obsypane piaskiem, odkrawało się po kawałku nożykiem i sprzedawało jako słoninę. I Justyna zawsze była sklepową, a Róża musiała kupować.

W sklepie widziała Justyna różne osoby z miasta i przy sprzedaży rozmawiała z nimi jak ze znajomymi. Ale nie byli to nigdy jej prawdziwi znajomi.

Jednego wieczoru, wychodząc ze sklepu, Justyna zobaczyła stojącego na brzegu chodnika Franka Borbockiego, który na nią czekał. Było ciemno na ulicy. Ale go zaraz poznała, jak tylko do niej się przybliżył.

Przelękła się. — Co ty chcesz? — spytała ze strachem.

Zrobił się z niego duży, kościsty mężczyzna. Twarz miał ciemną i chudą, oczy z dołu ponuro patrzące. Można się go było przelęknąć, spotkanego tak nagle po ciemku.

— Coś tu przyszedł? — spytała podejrzliwie. — A może się co w domu stało? — dodała, bo nagle jej się przypomniała Jasia.

Odkąd jeszcze w jesieni umarła pani Borbocka, Justyna ani razu nie była u Jasi. Naprzód, że miała daleko po nocy wracać na przedmieście za rzekę, więc się zawsze ze sklepu prędko spieszyła. A przy tym iść do tamtego domu na ulicy Staszica było jej nieprzyjemnie.

Franek powiedział, że mała siostry dziś przed południem umarła, że siostra jest słaba i prosi, żeby do niej przyjść.

— Umarła! — krzyknęła Justyna i załamała ręce. — Taka była zawsze marna, biedactwo! I te oczki...

Wyjęła chusteczkę i idąc, ocierała łzy. Łatwo jej teraz było o płacz. Często wieczorem, jak wróciła do domu ze sklepu, siadała na łóżku i płakała bez żadnej przyczyny.

Chusteczka prędko namokła i twarz zaczęła ją szczypać na mrozie. Franek szedł koło niej, garbiąc swoje wielkie plecy. Pytała go, czy Jadwisia długo chorowała, czy była przytomna i co na końcu mówiła. Franek odpowiadał niechętnie, jakby był obrażony, i wcale się na nią nie patrzył.

Dowiedziała się, że Jadwisi już od jesieni ciekło z ucha, a teraz niedawno ustało. Przez parę dni była rozpalona, pokazywała wciąż na główkę, że ją boli. Jak dziś wrócił do domu, już nie żyła.

— Widać na mózg jej padło — powiedziała Justyna.

Myślała o tej małej, jak to sobie cichutko zawsze siedziała na stołeczku między kubłem z brudami i piecykiem. I że ją zawsze bolało, kiedy jej matka szmatką przemywała oczy.

Przeszli już ulicę Emerytalną, skręcili na Staszica. Za latarnią na rogu zrobiło się ciemno, bo sklepy, z których wieczorem szło światło na chodniki, były już wszędzie pozamykane. Uczuła, idąc, że Franek patrzy teraz na nią z boku.

— Ten twój szwagier, ten Gołąbski, co to za niedobry człowiek — zaczęła mówić. — To tylko przez niego, przez to jego pijaństwo i złodziejstwo, że się tak pomarnowały dzieci i Jasia.

— Przez niego, nie przez niego — odparł niechętnie, patrząc znowu pod nogi.

— No to przez kogo, jak nie przez niego? Czy on dbał o te dzieci? Poszedł sobie w świat i już.

— Wróciłby on, żeby mógł — mruknął Franek. — Ale nie wróci. I lepiej na niego nic nie mówić.

— To ty wiesz, gdzie on jest? — zapytała, przystając. Ale Borbocki szedł dalej i nie odpowiadał.

Czuła, że ten człowiek obok idący jest nieprzychylny i temu, co ona mówi, i jej samej. Śpieszyli po brudnym, zbitym śniegu koło siebie, jak obcy. A kiedyś przecież musiała się od niego oganiać, tak za nią przepadał. Przypomniała sobie o tym bez żadnego żalu, tylko tak.

Zaczął teraz mówić o tym szwagrze, że długo za robotą chodził, podawał się do różnych miejsc, a wszędzie go komisja lekarska odrzuciła, bo miał przestrzelone płuco i był do roboty niezdatny.

— Różnych on rzeczy próbował, zanim mu na ten koniec przyszło. A i winny nie był, tylko tak się jakoś zaplątał.

Do mieszkania Jasi mieli niedaleko. Weszli przez bramę na podwórze, w sieni Franek zapalił zapałkę i Justyna zaczęła za nim schodzić po stopniach do piwnicy. Na dole w korytarzu musieli się oboje dobrze przygiąć. Przyszli z mrozu, więc się tu pod ziemią wydawało ciepło, ale powietrze było ciężkie i stęchłe. Kiedy zapałka zgasła, Franek szedł dalej naprzód po ciemku i nic się nie odzywał. Justyna powoli szła za nim, przesuwając ręką po murze z cegły, po zbitych z desek drzwiach do piwnic, zamkniętych na duże kłódki.

W ciemności otworzył po omacku ostatnie drzwi. — Zróbże tu światło — powiedział. — Sama tak siedzisz?

Z głębi usłyszała zmieniony głos Jasi:

— Justyna jest?

— Przyszłam, przyszłam — odezwała się Justyna.

Franek sam namacał lampkę na ścianie i zapalił. Dopiero przy świetle Jasia uderzyła w płacz.

— O ja nieszczęśliwa sierota, kiedy już moje ostatnie idzie do ziemi! Po co ja, podła, żyję, po co...

Wszystko się tu tak powtarzało. Co i raz ktoś umarł i jedna z nich albo druga płakała. Teraz znowu Justyna pocieszała Jasię.

— Nie trzeba, nie trzeba, niech Jasia nie płacze. Dla niej już lepiej, że się tak nie męczy, biedactwo.

Mały trupek Jadwisi leżał w poprzek na samym środku łóżka. Dziecko ubrane było w pięknie wyprasowaną białą sukienkę, której Justyna nigdy na niej nie widziała. W końcu łóżka pościel była trochę odsunięta i wygnieciona w tym miejscu, gdzie siedziała Jasia, czuwając w ciemności nad małą umarłą. Nie przestając płakać, porządkowała teraz łóżko, żeby przed Justyną przyzwoicie wyglądało.

— Niech Jasia nie płacze, Jasiu — powtarzała Justyna, trzymając w objęciach jej ciało chude jak wiór. — Zawsze przecież miała te swoje parę lat na świecie, zawsze i to sobie trochę pożyła...

— Dużo tam ona z tej ciemnicy światu widziała.

Kiedy Franek zabrał się i poszedł jeszcze na miasto, usiadły obie przy nieżywej i Jasia opowiedziała Justynie o jej chorobie i śmierci i ciągle żałowała, że jej tak krótko było przeznaczone żyć. Justyna słuchała w milczeniu i nagle powiedziała do niej jakby z pretensją.

— Co to żałować. Niektórym Bóg tak przeznaczy, że wcale ani na jeden jedniutki dzień świata nie oglądają.

Pogrzeb Jadwisi odbył się na trzeci dzień wczesnym ranem. Była odwilż, z dachów ciekło, po pochyłych ulicach szeroko płynęła woda. Drobny zimowy deszcz zaczął padać, ledwie wyjrzeli z bramy domu przy ulicy Staszica, i nie ustawał aż do samego cmentarza. Trumienkę z Jadwisią niósł pod pachą Franek Borbocki na rzemieniu przewieszonym przez ramię. Justyna z Jasią szły za nim, a dalej w tyle Chąśbina i Ignacowa, które zawróciły od ulicy Piaskowej, i Balinowska, która szła do końca.

Justyna pomodliła się przy grobie nieboszczki matki. Ale niedługo pobyła na cmentarzu, bo czas, na który się ze sklepu zwolniła, prędko zeszedł.

W niecałe cztery miesiące po śmierci dziecka umarła wreszcie Jasia na tę swoją gruźlicę, na którą od tak dawna chorowała. Odkąd została sama w swym ogromnym łóżku, dopiero rozchorowała się na dobre, jakby teraz już wszystko było jej wolno. Ale i teraz jeszcze wydawało jej się we śnie czasami, że obok niej leży jej matka umarła i stęka, jakby nawet śmierć nie mogła jej ulżyć w chorobie. Śniła jej się także Jadwisia, że żyje, i mąż, że wraca, że ją przeprasza i obiecuje nigdy już więcej nie pić. Śnił jej się dobry i kochający, że leży obok niej w łóżku — jak gdyby już poza tym łóżkiem nie było świata. Ale kiedy w tym śnie zaczął ją całować, to się przelękła, że znowu może być dziecko. I obudziła się cała w potach, z ulgą, że to był sen.

Bolało ją w piersiach, w nerkach i najwięcej w gardle. Nie tak kaszlała, co dużo i gęsto pluła. Leżała całe noce zlana potem, zimna i znowu gorąca, wycierała się mokrą koszulą i wkładała drugą, która przez ten czas przeschła trochę na poręczy łóżka. Była nareszcie sama w tym łóżku. Było wygodne i stało jak za duża trumna w tym też na nią jedną za dużym grobie. Myślała, że dobrze by było świeżo napchać siennik, wynieść pierzynę na podwórze i wywietrzyć, że byłoby jej wtedy nie tak ciężko oddychać, jak w tym zaduchu...

Z początku jeszcze wstawała, paliła pod blachą, grzała sobie wodę na herbatę, piła, leżąc. Wynieść kubeł szła, kiedy całkiem z potu ostygła i czuła po sobie suche ciepło, bo się bała przeziębić. Franek przychodził rzadko, a potem całkiem przestał przychodzić, przepadł gdzieś tak samo jak jej mąż. Gdy już z nią było gorzej, tylko Chąśbina albo Ignacowa wpadła czasem coś posłużyć, przyniosła parę łyżek zupy, bo twardego połykać nie mogła, zostawiała jej na krzesełku przy łóżku garnuszek z wodą do picia na noc.

Justyna jakby ze wszystkim o niej zapomniała. Jeżeli przyszła, to prawie w nocy. Mówiła, że ma teraz dłużej zajęcie, bo po zamknięciu oblicza kasę. Raz czy dwa razy w niedzielę posiedziała dłużej, ale mało co pomogła, zrobiła się jak obca.

Umarła Gołąbska w dzień, w samo południe, już na początku lata. I akurat w tę porę nikogo nie było. Dopiero na wieczór przyszła Justyna, zastała ją już zimną i powiedziała Edwardowi Chąśbie, co się stało.

Justyna była w sklepie Torucińskiego jeszcze do jesieni. Odkąd pani Torucińska wiosną wyjechała na wieś, Justyna zaczęła ją zastępować w kasie, a potem sama została kasjerką. Nauczyła się obliczać pieniądze i wpisywać pozycje do książki. Zawsze teraz po zamknięciu sklepu zostawała jeszcze na godzinę albo dwie z panem Torucińskim, którego gniewu wcale się już nie bała.

Był z niej zadowolony i z czterdziestu złotych podniósł jej pensję do sześćdziesięciu.

Od śmierci Jasi Gołąbskiej Justyna nie wychodziła nigdzie z domu, nawet na cmentarzu w niedzielę bywać przestała. Przez lato było jej gorzej niż zimą. Nie zadawała się z nikim, mieszkała wciąż u tych samych ludzi na Przedmieściu Chązebiańskim. Nazywali się państwo Niestrzęp, byli oboje już starzy, spokojni i niekłótliwi. Dzieci nie mieli. On pracował na kolei, ona zajmowała się niedużym ogrodem i hodowała mnóstwo kur, z których jaja przynosiły jej niezły dochód. Dom kupili sobie nie tak dawno z oszczędności i jeszcze go po trochu spłacali.

Nigdy u nich Justyna nikogo nie widziała prócz jednego człowieka, do którego mówili „ty”, i oboje dość go, zdaje się, lubili. Wyglądało na to, że go dawno znają, ale nie powiedzieli nigdy wyraźnie, co ich łączy. Przychodził nie bardzo często, dostawał kolację albo obiad. Był jeszcze niestary, a już prawie siwy, tłusty, małomówny i powolny, śmiał się rzadko i nieprzyjemnie. Nazywał się Podebrak Andrzej.

Nad łóżkiem starej Niestrzępowej wisiała powiększona fotografia jej siostrzenicy już nieżyjącej, która była jej wychowanką. Justynie spodobała się, bo miała twarz uśmiechniętą na tej fotografii. Druga fotografia, mniejsza, stała na komodzie w ramkach. Tutaj już siostrzenica pani Niestrzęp była mężatką. Trudno było poznać, że to ta sama, taka się wydawała zmieniona, jak po chorobie. Pani Niestrzępowa mówiła ze smutkiem, że siostrzenica umarła przedwczesną śmiercią, że w kwiecie wieku odeszła z tego świata. Raz nawet powiedziała: śmiercią tragiczną. Justyna myślała przez chwilę, że może jej opowie, jak to się stało. Ale tamta w tej chwili umilkła i Justyna nie śmiała zapytać. Za to oboje państwo Niestrzępowie opowiadali nieraz o tej siostrzenicy, jaka była w dzieciństwie. Jak się bawiła, jaka była mądra i jak się później dobrze uczyła w szkole.

Pod koniec września Justyna jednego dnia nie poszła do zajęcia i nie dała znać, czemu nie przychodzi. Wieczorem przyleciała do Justyny panna Mańcia od włóczek zapytać, czy nie jest chora. Justyna leżała na zaścielonym łóżku, nakryta chustką. Było jej zimno.

— Nie, nie jestem chora — powiedziała niechętnie.

— No, to dlaczego pani nie przyszła? Szef cały dzień musiał siedzieć przy kasie. Był zły.

— Bo ja jestem zmęczona — powiedziała Justyna. I rozpłakała się bez przyczyny.