XII

Teraz już wszystko w porządku.

Izak sieje owies i wałkuje pole. Poldynka zbliża się do ojca i naprzykrza się, żeby pozwolił jej siąść na walcu. Co, na wałku siadać? — Ona mała jeszcze i nie wie, że na wałku ojcowym brak ławy do siedzenia, bracia jej lepiej się na tym znają.

Ale ojciec raduje się w skrytości, że Poldynka przyszła do niego i już się z nim oswoiła. Rozmawia z nią i naucza, że na polu powinna chodzić ostrożnie, żeby trzewiczków nie powalała.

— I co ja widzę, masz dziś niebieską sukienkę. Bardzo ładna i z paskiem w dodatku, ho, ho! A pamiętasz jeszcze wielki okręt, którym jechałaś? Widziałaś te duże maszyny na okręcie? Ano, teraz idź już z braciszkami do izby, oni będą się z tobą bawić.

Odkąd Olina odeszła, Inger stanęła znowu przy dawnej swojej pracy w chacie i stajni. Przesadza może nieco pod względem czystości i porządku, żeby pokazać, iż teraz całkiem inaczej. I naprawdę rzecz osobliwa, jak wielkie w kilku dniach zaszły zmiany, nawet szyby w gammie bydlęcej wymyte i wszystkie podłogi wyszorowane.

Ale tak było w pierwszych tylko dniach, w pierwszym tygodniu. Potem Inger ustała. Właściwie było niepotrzebne, żeby w stajni tak wszystko błyszczało, czas ten można było znacznie korzystniej zużyć. Inger nauczyła się w mieście bardzo wiele i umiejętności te należało obecnie wykorzystać. Wzięła się znowu do kołowrotka i krosien i doprawdy zręczność jej i zwinność przechodziły wszelkie pojęcie, ręce jej latały jak błyskawice. Izakowi, oj, aż w oczach się ćmiło, gdy się temu przyglądał. Nie wyobrażał sobie nigdy, żeby człowiek mógł kiedykolwiek nauczyć się tak szybkiego manewrowania palcami, och, te długie, śliczne palce u rąk Inger! Lecz najniespodziewaniej w świecie Inger przerywa robotę w połowie i zabiera się do czegoś innego. A jakże, na jej głowie spoczywa teraz znacznie więcej niż ongi, dzieci większe, większe gospodarstwo! A może i brak jej dawnej cierpliwości, do poczciwego jej serca zakradło się zapewne trochę niepokoju.

Najpierw zaopiekowała się kwiatami, jakie z sobą przyniosła. Były to cebulki i sadzonki, nikłe żywoty, o których również należało pamiętać. Okna okazały się za małe, gzymsy za wąskie, doniczki nie zmieściły się na nich. A doniczek brakło, przeto Izak musiał co prędzej zbić szereg małych pudełeczek do begonii, fuksji i róż. Poza tym nie wystarczyło też już jedno okno, przecież jedno okno na całą izbę to stanowczo za mało!

— Oprócz tego — rzekła — brak mi żelazka do prasowania rzeczy i bielizny. Jeżeli się chce coś porządnie uszyć, nie można się obejść bez żelazka do prasowania.

Izak przyobiecał zamówić dobre żelazko u kowala. O, Izak pragnął spełniać wszelkie żądania Inger, on zmiarkował, że Inger nauczyła się bardzo wiele i stała się nadzwyczaj dzielna. I zmienił się także jej sposób wyrażania się, wyszlachetniał, spańszczał. Nie wołała go już dawnym zwyczajem: „Chodź jeść”, lecz mówiła: „Proszę do stołu!”. Wszystko się zmieniło. Dawnego czasu co najwyżej mruknął sobie pod nosem: „Dobrze” i dalej pracował, długa nieraz minęła chwila, zanim zjawił się w izbie. Teraz natomiast odpowiada: „Owszem, dziękuję!” i przychodzi natychmiast. Przez miłość człek głupieje, Izak powtarzał czasami: „Dzięki, dzięki!”. Istotnie wszystko się zmieniło, czy jednak nie pachniało to nieco za bardzo pańskością? Gdy Izak w swej typowej gwarze rolniczej użył słowa gnój, Inger poprawiała je na mierzwę — ze względu na dzieci...

Dziećmi zajmowała się bardzo troskliwie, uczyła je wszystkiego; mała Poldynka robiła postępy w robótkach szydełkowych, a chłopcy w pisaniu i innych przedmiotach szkolnych; gdy zaczną chodzić do szkoły, nie będą już takimi głąbami. Zwłaszcza Elizeusz garnął się do nauki. Sywert natomiast, szczerze mówiąc, to wielkie nic dobrego, żartowniś, swawolnik, odważył się majstrować przy maszynie do szycia, a na stole, ławach i stołkach pełno śladów jego noża. Zagrożono mu nawet odebraniem kozika.

Poza tym cały inwentarz osiedla należał do dzieci, każde miało swych faworytów. A Elizeusz posiadał nadto ołówek kolorowy. Obchodził się z nim starannie i najniechętniej w świecie pożyczał go młodszemu bratu; z czasem wszystkie ściany pokryły się rysunkami, na czym ołówek dotkliwie ucierpiał. Aż w końcu Elizeusz zmuszony był zastosować system najdalej posuniętej oszczędności: wypożyczał go Sywertowi jedynie w niedzielę, i to na jeden rysunek. Sywertowi nie bardzo się to podobało, ale Elizeusz był człowiekiem stanowczym i nieustępliwym. Nie dlatego, jakoby może był mocniejszy, ale posiadał dłuższe ręce i podczas sporów umiał się zręczniej wykręcić.

Ale Sywert! Od czasu do czasu znajdował w lesie gniazdo śnieguły1, plótł coś o gniazdku myszy polnej, to znowu o jakimś pstrągu na rzece, który był co najmniej taki duży jak człowiek, lecz wszystko to było jego wymysłem, nie był od tego, żeby czarne białym nazywać, ale w gruncie rzeczy dobre to było chłopaczysko. Gdy kotka się okociła, Sywert podawał jej mleko — na widok Elizeusza prychała z daleka, Sywert też niestrudzenie zaglądał do skrzynki, w której mieściło się kocie ognisko rodzinne i gdzie gramoliły się niezdarnie liczne kociaki.

A potem owe kury, których był codziennym obserwatorem! Był tam duży kogut z ogromnym grzebieniem i wspaniałym upierzeniem, były kury, które ustawicznie w piasku dziobały i gdakały, a gdy zniosły jajo, wrzeszczały aż strach. Był też i stary baran. Sywert był już bardzo oczytany, nie to co dawniej, nie umiał wprawdzie wyrazić nad baranem zachwytu: „Boże, jaki go zdobi rzymski nos”. Nie, tego jeszcze nie znał. Ale poznał on coś znacznie lepszego: znał barana od małego jagnięcia, kochał go i bawił się z nim — baran i Sywert, Sywert i baran to jakby jedno, jakby bracia mleczni. Pewnego razu przeleciało błyskawicą przez jego zmysły tajemnicze jakieś prawrażenie, a była to chwila, której Sywert nigdy nie zapomniał. Baran był na łące i skubał trawę, nagle łeb w tył odrzucił i przestał żuć, stał jeno zdrętwiały i zapatrzony w przestrzeń. Sywert spojrzał mimo woli w tym samym kierunku. Nie, nic osobliwego! Lecz wtedy uczuł w sobie coś wielce szczególnego.

— Wygląda tak, jakby widział rajski ogród — pomyślał Sywert.

Każde z dzieci miało także po dwie krowy, bydlęta ogromne, o ciężkim chodzie, poczciwe i przyjacielskie, pozwalające się głaskać. Potem była tam świnia, biała i skrupulatnie czysta po każdorazowym oprzątnięciu, posłuszna na każde wezwanie i zabawnie żarłoczna, przy tym łaskotliwa i płochliwa niby panienka. A następnie cap — na Sellanrå musiał być zawsze starszy kozioł; gdy jeden kończył swój żywot doczesny, inny zajmował jego miejsce. Lecz żaden nie posiadał pyska tak kozłowatego jak obecny cap. W tych dniach właśnie miał do czynienia z bardzo wielu kozami, chwilami jednak, znudzony ich towarzystwem, rozciągał się na trawie zamyślony poważnie i długobrody — ojciec Abraham2! Lecz niebawem zrywał się nagle i kłusował za kozami. A kędy3 przeszedł, pozostawiał za sobą chmurę ostrego smrodu.

Izak pracuje i pracuje, a przed każdą robotą radzi się swego kalendarza, baczy na zmianę księżyca i stosuje się do znaków meteorologicznych. — Pracuje i pracuje.

Przez grunt swój przeprowadził teraz wygodny trakt w kierunku wsi, najczęściej jednak i najchętniej idzie tam pieszo, obładowany jak ongi. Niesie wtedy sterty serów kozich lub skór, lub kory brzozowej, masło i jaja, które sprzedaje i za które skupuje znów inne towary. Nie, latem nie jeździ często, ponieważ droga, począwszy od Bredablik aż do samej wsi, bardzo wyboista. Zachęcał Bredego, żeby do wyrównania drogi także się nieco przyłożył, na co Brede oczywiście się zgodził, ale słowa nie dotrzymał. Izak postanowił obecnie więcej tej sprawy nie wznawiać. Woli dźwigać ciężary pieszo. Inger mówi z tego powodu:

— Nie pojmuję wcale, jak możesz temu podołać! Ty, zdaje się, wszystko zdzierżysz!

Tak, on zdzierżył wszystko. Miał buty, a były one bajecznie grube i ciężkie, o podeszwach w całości żelazem podbitych, nawet rzemyki do sznurowania były przytwierdzone nitami — już samo to, że ktoś w takich butach chodzi, było czymś niezwykłym.

Pewnego razu, schodząc znów do wsi, spotkał w kilku miejscach małe gromadki robotników. Zakładali oni kamienne podwaliny i ustawiali na nich drągi telegraficzne. Robotnicy pochodzą w znacznej części ze wsi, jest tam także Brede Olsen, jakkolwiek osiadł tu, żeby rolę uprawiać. „Że też nie żal mu na to czasu!” — myśli Izak.

Dozorca zapytał Izaka, czy nie zechciałby sprzedać drągów telegraficznych.

— Nie.

— Ani za dobrą zapłatą?

— Nie.

O, Izak wiedział, co robi. Gdyby drągowinę teraz sprzedał, powiększyłby nieco swoją gotówkę, ale wtedy zniszczyłby las, jakaż więc korzyść z tego? A oto nadchodzi sam inżynier i ponawia zapytanie, lecz na próżno, Izak trwa przy swoim.

— Posiadamy wystarczające zapasy drągów — rzekł inżynier — lecz wygodniej by nam było znosić je z lasu, oszczędziłoby się na czasie.

— Mnie także potrzeba drągów i desek — odparł Izak — i dlatego chciałbym już zbudować sobie tartak, bo brak mi stodoły i budynków gospodarczych.

Brede Olsen wtrąca się do rozmowy:

— Wiesz, Izak, gdybym ja był tobą, sprzedałbym drągi bez długiego namysłu.

Patrzcie jeno, jak nagle zaświeciły się oczy potulnego Izaka i jak ostro spojrzał na Bredego, odpowiadając:

— Co to, to już wierzę.

— Jak to? — spytał Brede.

— Ale ja właśnie nie jestem tobą — rzekł Izak.

Jeden z robotników roześmiał się na tę odpowiedź.

Tak jest, Izak miał słuszny powód, żeby sąsiadowi swemu nieco pieprzu w nos natrzeć. Akurat dzisiaj zauważył na pastwisku Bredego trzy owce, z których jedną poznał od razu: była to ta z płaskimi uszami, przehandlowana przez Olinę. „Niech tam Brede zatrzyma sobie moją owcę — pomyślał wtedy i szedł dalej swoją drogą — i owszem, niech się Brede i jego żona moją owcą utuczą”.

I słusznie. Wciąż się nosił z myślą o tartaku. O tak, wszakże już zimą sprowadził od kupca z Trondheim i przydźwigał wielką piłę obrotową i niezbędne przybory. W szopie spoczywało to wszystko, pociągnięte olejem lnianym w celu ochrony przed rdzą. Również i belki już zwiózł na budowę zapory, tak że tylko zacząć budować. Mimo to zwlekał z dnia na dzień, z tygodnia na tydzień. Czemu? Czyżby siły jego powoli wątlały? Inni by z łatwością zrozumieli i nie dziwiliby się z tego powodu. Ale Izakowi się to w głowie pomieścić nie chciało. Jak to, on miałby osłabnąć? A może się mu w głowie pokręciło? Dawniej nie cofał się przed żadną robotą, od czasu jednak, gdy nad wielkim spadem rzecznym zbudował młyn wodny, coś się w nim zmieniło. Mógł był przecież pomoc sprowadzić ze wsi. Ale nie, wpierw sam spróbuje i weźmie się do tego w najbliższych dniach; Inger pomoże mu nieco.

— Hm — rzekł do Inger — jeśli będziesz miała trochę czasu, mogłabyś mi pomóc przy tartaku.

— Tak, gdybym mogła — rzekła Inger po namyśle. — Więc chcesz budować tartak?

— Tak, taki mam zamiar. Wszystko już dokładnie obmyśliłem.

— Czy trudniejsza to robota niż z młynem?

— O wiele trudniejsza, dziesięć razy trudniejsza — przechwalał się. — Masz ty pojęcie?! Tam musi być wszystko na włos dopasowane, a wielką piłę obrotową trzeba umieścić w samym środku.

— Żebyś tylko to potrafił — odparła Inger w swej bezmyślności.

Dotknięty do żywego tymi słowami, rzekł krótko:

— To się pokaże.

— Nie byłoby lepiej, żebyś sprowadził kogo do pomocy, kto się na tym zna?

— Nie.

— Ano, toteż sam nie potrafisz tego zrobić — rzekła i zabrała się do swojej pracy.

Izak uniósł powoli do swej głowy rękę, a wyglądało to, jakby niedźwiedź łapę podnosił.

— Toć tego właśnie się bałem, że sam jeden nie podołam tej robocie — odezwał — dlatego chciałem, żebyś ty mi pomogła, boś ty przecie uczona.

Istotnie, niedźwiedź uderzył, lecz nie zwyciężył. Inger zadarła głowę i odpowiedziała hardo, iż przy tartaku pomagać nie będzie.

— Hm — mruknął Izak.

— Tak, bo czy chcesz, żebym stała w rzece i narażała swe zdrowie? A kto będzie szył na maszynie i bydło oprzątał, i dbał o dom i o wszystko?

— Nie, już nie — rzekł Izak.

Ach, wszakże szło tu jeno o cztery belki narożne i dwie belki środkowe po obu stronach podłużnych, do tego jeno miała być pomocną, do niczego więcej! Miałażby Inger podczas swego długiego pobytu w mieście stać się tak przesadnie wstydliwa?

W rzeczy samej, Inger bardzo się zmieniła i nie myślała już wyłącznie o ich wspólnym dobru, lecz tylko o sobie. Owszem, wróciła znowu do gręplarki i kołowrotka, i krosien, ale najchętniej siadywała przy maszynie do szycia, a gdy kowal wykończył dla niej żelazko do prasowania, wtedy już nie było z nią rady. Krawiectwo uważała za jedyny swój zawód. Najpierw uszyła kilka sukienek dla Poldynki. Izakowi podobały się i za bardzo ją może z tego powodu chwalił; Inger dała do zrozumienia, że to jest niczym w porównaniu z tym, co ona umie.

— Ale one są za krótkie — zauważył Izak.

— Takie nosi się w mieście — odparła Inger — na tym właśnie się nie znasz.

Izak posunął się zatem za daleko i dlatego obiecał kupić dla niej sukna.

— Sukna na płaszcz? — spytała Inger.

— Tak, albo na co innego, jak wolisz.

Inger zdecydowała się na sukno na płaszcz i opisała Izakowi, jakie ma być.

Jednak wykończywszy płaszcz, trzeba było w nim poparadować trochę, pokazać się innym. Dlatego sama odprowadziła chłopców do wsi, aby ich w szkole umieścić. I podróż ta miała niemałe znaczenie, pozostawiła ślady.

Pierwsze — Bredablik. Pani Brede z dziećmi wybiegła z chaty i osłupiałym ze zdziwienia wzrokiem patrzyła na przejeżdżających. Na wozie siedzieli Inger i dwaj jej chłopcy, jechali niby wielcy państwo, chłopcy do szkoły, a Inger w płaszczu sukiennym! Na widok ten ostry ból przeszył serce Bredowej. Mniejsza o płaszcz — próżna, dziękować Bogu, nie była — ale ona także miała dzieci, duże dziewczynki, Barbro, Helgę i Katarzynę, wszystkie w wieku szkolnym. Oczywiście dwie starsze chodziły już do szkoły, gdy mieszkali we wsi, odkąd jednak przenieśli się na odległe pustkowie, dzieci musiały wychowywać się w ciemnocie pogańskiej.

— Zabrałaś też prowianty dla chłopców? — spytała Bredowa.

— Prowianty? Naturalnie. Nie widzisz w skrzyni? To mój kufer, jaki z sobą przywiozłam, pełno w nim prowiantów.

— A co takiego zabrałaś?

— Co zabrałam? Słoninę i mięso do obiadów, a chleb i masło, i ser na resztę posiłku.

— Tak, wy tam na waszej wysoczyźnie macie wszystko — westchnęła Bredowa, a jej zbiedzone dzieci, słysząc o tylu wspaniałościach, rozwarły szeroko usta i oczy. — Gdzie je pomieścisz?

— U kowala.

— Tak — rzekła Bredowa. — Moje pójdą teraz także do szkoły i zamieszkają u sołtysa.

— Aha — rzekła Inger.

— Tak, a może u doktora albo na probostwie. Brede przecie zna się dobrze z nimi wszystkimi, więc nie ma o to kłopotu.

Wtedy Inger wygładziła swój płaszcz i uporządkowała wszystkie czarne jedwabne frędzelki.

— Gdzie kupiłaś ten płaszcz? Przywiozłaś go z sobą?

— Sama go uszyłam.

— Tak, tak, zawsze to mówię, wy tam na wysoczyźnie siedzicie po uszy w złocie i przepychu.

Inger jedzie dalej i bardzo jej wesoło na duszy. Ho, ho, jak ona teraz nosa zadziera, zwłaszcza we wsi, aż trochę za wiele tego. Bądź co bądź pani sołtysowa Heyerdal, zobaczywszy Inger w płaszczu, strasznie się rozsierdziła. Powiedziała też zaraz, że pani na Sellanrå zapomniała już widocznie, kim jest, co robiła i gdzie przez sześć lat przebywała. Inger w każdym razie zrobiła furorę, o to przecież chodziło. Ani pani kupcowa, ani pani kowalowa. ani wreszcie pani nauczycielowa nie byłyby się z tego powodu gorszyły, gdyby same były posiadaczkami takiego płaszcza, ale przyjdzie czas, znajdzie się rada.

Jako też Inger nie czekała długo na klientelę. Z tamtej strony gór przyszły niektóre kobiety, ot z ciekawości; Olina, zapewne wbrew swej woli, opowiadała o Inger wszelkiego rodzaju cudactwa. Te, które przywędrowały, przynosiły wiadomości o miejscu rodzinnym Inger, za to otrzymywały poczęstunek i oglądać mogły maszynę do szycia. Młodsze dziewczyny przychodziły po dwie, a dwie znalazły się tu nawet ze wsi nadmorskiej i naradzały się z Inger: jest jesień, uzbierały sobie trochę grosza na nową suknię i oto przyszły do Inger dowiedzieć się o modę, jaka obecnie panuje w świecie, no i przykroić przy tej sposobności materiał. Inger podczas tych wizyt odżywała, po prostu kwitła, była uprzejma i szczodra w udzielaniu wskazówek i pomocy, a przy tym w swym zawodzie tak dzielna, że umiała przykrawać z wolnej ręki. Niekiedy szyła na swej maszynie długie obręby, i to całkiem za darmo, a wręczając im tak przygotowany materiał, wypowiadała te wyśmienicie krotochwilne4 słowa:

— Tak, a guziki to już sama możesz sobie przyszyć!

Później proszono Inger nawet o przybycie do wsi i szycie dla dostojników miejscowych. Lecz było to niewykonalne — miała przecież swoją rodzinę i inwentarz, i różne inne obowiązki domowe, a nie miała służącej. Czego nie miała? — Służącej!

Rzekła do Izaka:

— Gdybym miała kogo do pomocy, miałabym więcej czasu i spokoju do szycia.

Izak nie mógł się połapać, o co właściwie chodzi, dlatego zapytał:

— Do pomocy?

— Tak, do pomocy przy gospodarstwie, służącą.

Wtedy, zdaje się, zatańczyło mu wszystko w oczach, bo zachichotał półgębkiem, uważając powiedzenie Inger za żart:

— Aha, powinniśmy mieć służącą — rzekł.

— W mieście każda pani ma służącą.

— Aha — rzekł Izak i wyszedł.

Był on może nie bardzo w humorze. Właśnie teraz. Wszakże rozpoczął już budowę swego tartaku i robota nie szła tak składnie. Bo jakże jedną ręką przytrzymywać słup, a drugą prowadzić poziomo i przytwierdzać jednocześnie belki ukośnie? Gdy jednak chłopcy ze szkoły wrócili, wtedy szło już zupełnie inaczej, złote chłopaki, jakąż mu byli pomocą! W szczególności Sywert wykazywał niezrównaną zręczność przy wbijaniu gwoździ. Elizeusz natomiast był dzielniejszy przy pionowaniu. W ciągu tygodnia Izak i chłopcy ustawili istotnie wszystkie słupy i przymocowali wszelkie belki ukośne i poziome. Lwia część pracy ukończona.

Powiodło się — wszystko się powiodło. Lecz jakkolwiek by było, Izak był teraz wieczorami coraz częściej zmęczony. Nie szło przecież tylko o wybudowanie tartaku, czekały go także wszelkie inne roboty. Siano było pod dachem, ale kłosie stało jeszcze na polu i powoli zabarwiało się na kolor złoty, niebawem trzeba będzie je skosić i zwieźć; a i czas kopania ziemniaków szybkim zbliżał się krokiem. Lecz Izak posiadł był doskonałą pomoc w swych chłopakach. Nie wyrażał im z tego powodu słów podziękowania — nie było to u nich w zwyczaju — ale był zadowolony z nich nadzwyczajnie. Czasami, oczywiście rzadko, kiedy odpoczywali pomiędzy jednym a drugim posiłkiem, siadali wszyscy trzej i gawędzili, i wtedy też ojciec naradzał się z synami, co zamyślają zrobić najpierw, a co potem. Były to dla Elizeusza i Sywerta chwile wielkie, namaszczone; wtedy też zapewne uczyli się rozważać dokładnie, co należy powiedzieć, żeby uzyskać uznanie ojcowe.

— Byłoby źle, gdybyśmy tartaku nie mieli doprowadzić pod dach, zanim nastaną burze jesienne — rzekł ojciec.

Gdybyż tylko Inger pozostała była taka jak za dawnych czasów! Ale ze zdrowiem jej nie było już widocznie tak jak dawniej — nie dziwnego po tylu latach więzienia. Inna rzecz, że zmieniło się jej usposobienie, nie rozmyślała już, za to stała się płytsza i lekkomyślniejsza. O dziecku, które zabiła, powiedziała:

— Byłam wtedy doprawdy głupia, można było kazać zoperować jej wargę i takim sposobem nie byłabym potrzebowała jej udusić.

Nigdy też nie wychodziła do lasu na mogiłkę, gdzie zgarniała niegdyś ziemię własnymi rękami i krzyżyk na niej zatknęła.

Ale Inger nie była matką bez serca; owszem, około swych pozostałych dzieci zabiegała rzetelnie, utrzymywała je w czystości, szyła dla nich i nieraz do późnej nocy łatała ich przyodziewek. Marzeniem jej było wychować ich na „coś porządnego”.

Następnie zwieziono snopki, potem uporano się z ziemniakami, a wreszcie nastała zima. Ach, prawda, tartaku nie doprowadzono pod dach! Ale trudno, nie była to przecież sprawa gardłowa, a do lata znajdzie się czas i rada.