Źródło i licencja tłumaczenia
AKT IV
SCENA I
Pokój ciemny — okno jedno z kratami — AMELIA sama, potem Chmara.
AMELIA
O! Jak posępnie błyszczą księżyca promienie!
Już druga noc, jam ani godziny nie spała.
CHMARA
wchodząc z wody dzbankiem i z chlebem.
AMELIA
CHMARA
AMELIA
Jak ja się mam?
CHMARA
AMELIA
Za mną? Nikt się nie wstawia? Czy jegomość w zdrowiu?
Powiedz, że tu od tego na dachu ołowiu
Zimno mi, ja mam febrę1.
CHMARA
AMELIA
Tylko mi zimno. Czy tu ksiądz nie przyjdzie do mnie,
Ksiądz spowiednik?
CHMARA
Na panicza, godzinę się kłócili z synem.
AMELIA
CHMARA
Lecz bardzo było trudno dojść do ładu z panem,
Wreszcie zezwolił. Oto chleb i woda z dzbanem.
Niech się pani posili, wszystko dobrze będzie.
Przypomniały dziś panie panu dwa łabędzie,
Co przypłynęły po żer aż pod okno szklane,
Pan je chciał spłoszyć.
AMELIA
CHMARA
Ale pan Zbigniew ręką po lufach uderzył
I nabój poszedł na wiatr. Jegomość już wzdycha;
Wczoraj ledwo przy stole wziął się do kielicha,
Nie mógł dopić i ryknął jak lew — wstał od stołu
I chciał odbić alkowę... ba — pańskiemu czołu
Coś cięży, coś dolega — wstyd samego siebie.
Ja go znam — on się prędzej pod zamkiem zagrzebie,
Niż przyzna się do żalu, to panisko dumne,
Ja go znam, taki dzieckiem był i pójdzie w trumnę.
Ja go znam, to dotkliwy jest pan na honorze.
AMELIA
Proś acan jegomości i nalegaj na to,
Aby zajrzał w alkowę.
CHMARA
Nie przejdzie tak, wypłynie na wierzch tajemnica,
Ale teraz nie można.
AMELIA
CHMARA
Gdzie był pokój imości, ołtarz gdzie alkowa.
Królisko się tam ciągle z brewiarzem chowa.
Wpadł w religijny afekt i sprowadził popów2
Unitów3.
AMELIA
Pójdź w nocy, każ rozwalić mur, pan się przekona,
Że niewinną posądził, że ja wierna żona.
Ty nawet panu wielką uczynisz przysługę.
CHMARA
Zajrzałem, stał tam blady jak trup.
AMELIA
Czy to jest urok jaki! Panno Częstochowska!
Czy jaki zły duch ludziom tym pokazał lice.
Człowieku, ty widziałeś szatana źrenice,
Błyszczące się w ciemności po nad mojem łożem.
Idź precz! Idź, jesteś kłamcą.
Chmara wychodzi.
SCENA II
AMELIA
sama.
Można się przebić i być spokojną i zasnąć!
Nie, nie, nie mam odwagi — ja muszę zagasnąć
Z wolna, wypiwszy do dna ten kielich goryczy.
Cóż to? Słychać po wschodach znów krok tajemniczy?
Ktoś idzie, ksiądz zapewne.
SCENA III
AMELIA, ZBIGNIEW wchodzi zakapturzony, w księdza habicie
AMELIA
rzucając się ku niemu.
Zbigniewie, jam poznała szelest twoich kroków!
To ty!
ZBIGNIEW
AMELIA
To musi być kto inny.
ZBIGNIEW
odsłania twarz.
AMELIA
Twoją wiotką postacią jak znikomym cieniem.
I z czymże ty przyszedłeś do mnie?
ZBIGNIEW
AMELIA
ZBIGNIEW
I przekląć — i przed tobą trupem się położyć,
Lecz pierwej przekląć.
AMELIA
Dlaczego ty przeklinać mnie masz? Wszak ty jeden
Nie masz prawa przeklinać.
ZBIGNIEW
Oczy twe były dla mnie gwiazdami zbawienia,
Hymnem anielskim twoje tłumione westchnienia,
Twoja dusza połową mej duszy weselszą;
Nie mówiłem ci tego, pókiś była bielszą;
Teraz ty czarna, ciebie już słowa nie splamią,
Choćbym powiedział: kocham — oczy twoje kłamią,
Serce twoje jest brudne, usta twoje drżące
Zdają mi się tak na mnie oddychać gorące,
Że mi się czoło pali i więdnie. O! Matko,
Z daleka stój. Przyszedłem się na twoją gładką
Twarz zapatrzeć i ludzkiej piękności urągać.
Nie śmiej już po mnie żadnej przysięgi wyciągać,
Bo już nie mógłbym przysiądz, żeś nie jest fałszywą;
Chociaż ty mnie przysięgać nauczyłaś krzywo,
Ja ciebie teraz czegoś nawzajem nauczę.
Chodź tu, powiem na ucho. Utnij włosy krucze,
I powieś się, lub — słuchaj, zakryj twarz włosami,
Bo się nie płonisz.
AMELIA
ZBIGNIEW
Oszukałaś, więc oszczędź sobie teraz mdłości,
O! Jak ja tę kobietę kochałem! — litości!
O! Jak ja tę kobietę kochałem!
AMELIA
ZBIGNIEW
Ja sam myślałem, głupi! Teraz dobrze pomnę4.
Jakie mi ona nieraz uściski nieskromne,
Jakie gorące usta na czole mi kładła.
Drżę cały, kiedy myślę — i tego widziadła
Nie mogę teraz wygnać z pamięci, nie mogę!
Śmiała się ze mnie w duchu! Chodź, dam ci przestrogę:
Nie kochaj się ty nigdy w człowieku cnotliwym,
Bo to jest miłość długa i głupia, i żywym
Nie przystoi; lecz musi być wreszcie wyśmianą.
AMELIA
ZBIGNIEW
AMELIA
ZBIGNIEW
AMELIA
ZBIGNIEW
Piekielne! Ona pyta kto? — Wiesz! Twój kochany!
Wiesz, o! Ten podły... o! Ten tchórz, zamurowany.
Czy ty go bardzo kochasz? Mów! Mów! Klnę się duszą,
Że się rączęta twoje w moich rękach skruszą,
Jeśli nie powiesz — wyznaj, nie potrzeba szlochać,
Ty zamurowanego musisz bardzo kochać,
Bo ty myślisz, że się on poświęcił za ciebie?
Kłamstwo! Omdlał ze strachu, to tchórz, jak Bóg w niebie!
To tchórz, ze strachu omdleć musiała gadzina.
Ale gdy się obudził, to ciebie przeklina,
To pierś drze, i przeklina; ręce w piersiach broczy,
Ot i chciałby tę swoją krew ci rzucić w oczy,
Tu, gdzie te łzy po czystym migają lazurze.
On cię przeklina, ręce swe krwawi na murze,
Potem je niesie do ust z głodu i krew pije,
Ten człowiek teraz przekleństwami żyje.
Zamyśla się.
Ona go będzie wiecznie kochać umarłego...
To sęk, jak wydrzeć marę z pamięci... bez tego
Zemsta się jak skorpion własnym jadem chłoszcze.
Ze smutkiem i skargą.
Amelio! O Amelio! Chodź tu! Ja zazdroszczę
Tamtemu człowiekowi i zawiść mnie dręczy...
Amelio! Ja jęczałem, jak on teraz jęczy,
Jak on, patrzaj! Pogryzłem z bolu ręce obie,
Ja mu będę zazdrościł spokojności w grobie
Tak, jak teraz zazdroszczę męczarni i głodu...
Daj mi ten nóż... to serce chce zimnego lodu,
Obaczysz, jak ja umiem kochać, cierpieć, konać,
Daj nóż! Ja ciebie muszę, kobieto, przekonać,
Że gdybyś mnie kochała, to ja bym był godny
Nawet miłości wiecznej.
AMELIA
Ja ci go moim sercem rozdartym ogrzeję;
O! Jak ten człowiek straszny! — serce we mnie mdleje.
Zbigniewie! Czy ty pewny, że tam był kto taki?
ZBIGNIEW
rzuca jej wachlarz
AMELIA
ZBIGNIEW
Po których ja poznałem, że był.
AMELIA
Prowadź ty mnie, przed królem uczynię wyznanie.
Prowadź mnie! Ja niewinna, lecz tam człowiek kona.
Potem umrę ze wstydu i w twoje ramiona
Upadnę skonać. — Ty mnie uwierzysz niewinną.
O! Przed królem ujrzycie wy mnie teraz inną,
Ja was tam dobrze wszystkich i ciebie przekonam,
Ja wam opowiem wszystko, co wiem, potem skonam.
To może wy się przecie zmiękczycie litością.
SCENA IV
CIŻ SAMI, WOJEWODA.
Ze mną! Rzecz się odkryła.
Wyciąga za sobą żonę.
ZBIGNIEW
Zrzuca habit księdza i wychodzi.
SCENA V
Pokój jak w trzecim akcie przemieniony na kaplicę. — KRÓL stoi na stopniach ołtarza — Kilku KSIĘŻY. Potem WOJEWODA, AMELIA, potem ZBIGNIEW.
KRÓL
Mury jęczą — trudno tu strachom nie dać wiary...
Coś mi się bardzo kręci wojewoda stary.
Żona jego zniknęła — może tu zamkniona.
Wojewoda wchodzi z Amelią
WOJEWODA
KRÓL
A, panie wojewodo, gdzie jest syn waszmości?
WOJEWODA
Wchodzi Zbigniew.
A ot i Pan Bóg zesłał mego syna.
KRÓL
Zaczarowana — duchy wywołane stają.
Mury te, wojewodo, dziwne rzeczy tają,
Rozkazujemy zaraz tę ścianę rozwalić.
WOJEWODA
Za mur ten nie zajrzawszy — lecz gdy taka wola...
Panie Chmara, rozbić mur... Panie Chmara, hola!
Krzyknij mi tam na ludzi, niechaj przyjdą z młoty5.
Lecz, miłościwy panie królu, ten skarb złoty
Będzie należeć do mnie... cały skarb cacany —
Bo to skarb przez małżonkę moją pochowany.
KRÓL
Ludzie rozwalają mur, jeden z księży wchodzi do alkowy.
Cóż tam?
KSIĄDZ
KRÓL
WOJEWODA
SCENA VI
CIŻ SAMI, MAZEPA wyprowadzony z alkowy przez księdza.
KRÓL
WOJEWODA
Twego pazia za trupa.
KRÓL
Na Boga! Wojewodo, z twoim panem synem
Odpowiecie przed sądem i przed trybunały!
WOJEWODA
Zabić cudzołożnika?
KRÓL
Gościnny mi się wcale7 zdaje dom waszeci!
Panie Mazepo, cóż się waćpanu wydarza?
MAZEPA
Jak Lazarus8, rzecz całą jak była odsłonię,
A przynajmniej, że honor tej pani obronię,
Która niewinnie męża posądzenie znosi.
Potem paź, kogo trzeba pokornie przeprosi,
A komu trzeba — mignie pod oczy żelazem.
Wyprawiony przez ciebie, panie mój, z rozkazem,
Wziąwszy za nadrę9 listy, groźby i odprawę,
Musiałem tu załatwić honorową sprawę...
W pojedynku zaś owym, przez traf oczywisty,
Przeciwnik mi otworzył szablą twoje listy,
A ja w otwarte, jak paź ciekawy...
KRÓL
MAZEPA
Wrócił do zamku. — Króla chcąc uniknąć twarzy,
Wkradłem się do ogrodu, nie spotkałem straży,
I długo ważąc w myślach owego wieczora,
Kogo by w mojej biedzie wziąć za protektora,
Albowiem mnie to srogie groziło więzienie,
Wpadłem, bo tak nieszczęsne chciało przeznaczenie,
Do pustego pokoju tej pani. — Wtem słyszę,
Ktoś nadchodzi — osób dwie — kilka słówek piszę
Na wachlarzu jejmości o prezencji10 własnej,
Potem z trwogi do ciupy tej wpadam niejasnej
I zapuszczam firanki. — Moja dotąd wina! —
Z wojewodzicem była to wojewodzina.
Jużem chciał łeb wychylić jak ryba z niewoda11,
Gdy oto wpada z ludźmi zbrojny wojewoda,
Krzyczy, grzmi, wietrzy — zwietrzył mnie za tą firanką;
Już miałem wyjść i moją szabelką acanką
Drogę sobie otworzyć i wrota kozacze...
Lecz słucham — ona, panie miłościwy, płacze;
Ona, kiedy mąż wrzeszczy i tupce ciemięga,
Na krzyżu mu najświętszym Chrystusa przysięga,
Że mnie w alkowie nie ma. — Jakże tu wyjść było?
Przysięgła — jam się kurczył i serce mi biło:
Już myślałem, że burzę przeczekam bez szwanku12.
Wtem wojewoda ludzi zawołał z krużganku...
Przyszli — ja słucham — włosy mi wstają na głowie,
Każe mnie kamieniami zawalić w alkowie...
Walą głazy — ja słucham — stosują do węgła...
Lecz jakże było, królu, wyjść? — ona przysięgła!
Tej kobiecie by nigdy wtenczas nie wierzono...
Nie wyszedłem. Lecz jakże drżało moje łono,
Gdy usłyszałem już mur rosnący przede mną.
Zamurowali... Ciszę uczułem podziemną...
W oczach stanęły różne młodości obrazy,
Wyciągnąłem przed siebie ręce, czuję głazy
Zimne, nieporuszone... zacząłem żałować,
Że się tak marnie dałem żywcem zamurować...
I zdjął mnie strach, o głodzie pierwsza myśl nadbiegła;
Gdzie zajrzę, ciemność; czego się dotknę, to cegła.
I zdjął mnie strach i strach mi był bratem do końca.
Nie wiem wiele tych godzin minęło bez słońca,
Jużem się rezygnował na wszelkie boleści,
Wtem słyszę, coś nade mną jęczy i szeleści;
Szukam, przebiegam ręką drżącą czarne ściany,
Znalazłem... to kanarek był zamurowany
I zdychający z głodu. — Te skargi pisklęce,
Trzepotanie się jego, gdy konał na ręce,
Taką mnie zdjęły zgrozą, że padłem bez ducha.
KRÓL
Gdyby nie ja. — Nad czymże dumasz, wojewodo?
Nie widzimy, aby to było z jaką szkodą
Waścinego honoru, że ten świszczypała
Zmartwychwstał.
WOJEWODA
KRÓL
Paź mówi prawdę, mógłbym pokazać te listy,
A obaczyłbyś Waćpan, że miał zamiar czysty,
Że pragnął owszem honor waściny ocalić.
WOJEWODA
Być ukontentowanym, z hańbą zostać wiecznie...
Nie prawdaż?
KRÓL
WOJEWODA
To, miłościwy panie, dowód twojej łaski...
Więc ty hańby nie widzisz? Ja stawiam zatrzaski
Na wilka, a złowiłem wróbla i czyżyka;
Pokój chcę zamurować — i cudzołożnika
Zamurowałem. — Smutny to wypadek, panie! —
A teraz niech się ze mną wola boska stanie;
Ale ja tego pazia już mam i nie puszczę.
KRÓL
WOJEWODA
To, mości królu, jeleń mój, ja dobrze strzelam.
Ja tu was teraz starą męką rozweselam.
Śmiejcie się! I ty, żono, śmiej się, pókiś żywa...
KRÓL
MAZEPA
Nie znajduje obrony, ani też litości...
Cóż pocznie tu obelgom na zęby wydana?
Oto miłościwego mi zaklinam pana,
Aby temu, co powiem, chciał dodać powagi
Królewskim przyzwoleniem. Oto jest miecz nagi,
Na tym pałaszu honor niewiasty spoczywa:
Kto śmie ją lżyć, niech szabli z jaszczura13 dobywa,
Ja żądam sądu Boga.
KRÓL
WOJEWODA
dobywając szabli.
KRÓL
WOJEWODA
Tego gacha, co broni niewiernicy sprośnej;
A jużby też był Pan Bóg bardzo nielitośny,
Gdybym ja go nie zabił.
ZBIGNIEW
Lecz jeżeli ja zginę, to wtenczas przynajmniej
Uwierz ty w jej niewinność... Niechaj żyje błoga,
Krwią ludzką od potwarzy broniona przez Boga.
Przyrzekasz mi? Tu boski cios nie może minąć...
Przyrzekasz mi?
AMELIA
do wojewody.
WOJEWODA
Odpycha ją.
No, synu, do szabli!
Zbigniewie! Ot mi teraz szepcą jakby diabli,
Że ty się pomścisz za mnie. Czy czujesz to w sobie?
Jeśli nie, to zostań.
ZBIGNIEW
To za wcześnie, za wcześnie. Cóż, panie Mazepo,
Co się tak mamy rąbać i może na ślepo
Przy księżycu, albo li przy pochodni blasku;
Proponuję broń palną. Miejsce w bliskim lasku...
Czekam na pana.
MAZEPA
ZBIGNIEW
Nim się tu z nami wola Pana Boga stanie,
Jako rycerz osoby, której cześci bronisz,
Warto, że się jej kornie do kolan ukłonisz,
Że ciebie i obrończą broń pobłogosławi...
WOJEWODA
ZBIGNIEW
Z błogosławieństwem zguby... Bóg winnym nie sprzyja.
Mazepa klęka przed Amelią, która stoi nieruchoma.
WOJEWODA
do Amelii.
Błogosław go! Cóż, martwa jak kamień, daj rękę!
AMELIA
wyrywając rękę Wojewodzie.
Błogosławiąc Mazepę.
Na Chrystusa mękę,
Bądź błogosławiony. A tamten? A drugi?...
WOJEWODA
Wyjdą w las z pochodniami; poświecić synowi.
ZBIGNIEW
WOJEWODA
do Zbigniewa.
Przenika mnie... Zamorduj! — mierz w serce głęboko.
Zbigniew całuje ojca w ręką i daje znak Mazepie, Wychodzą oba,
SCENA VII
CIŻ SAMI, prócz Zbigniewa i Mazepy.
KRÓL
do Wojewody.
Pomyśl, jeszcze czas cofnąć tych szaleńców obu.
WOJEWODA
Już nie czas, mości królu! Wszak tam winny padnie.
A mój syn... ot, mi czoło ni trochę nie bladnie;
Mój syn przeciwko mojej cześci nie zawinił.
Niesprawiedliwość by to sam Pan Bóg uczynił,
Gdyby mój syn nie wrócił. Cyt, proszę o ciszę;
Proszę... o wielką cichość...
Chwila milczenia, słychać strzał z pistoletu.
KSIĄDZ
WOJEWODA
To mój syn strzelił... drugi nie strzela. Nie strzeli...
Już mu się czoło śmierci okropnością bieli,
Już serce pękło... leży u stóp mego syna.
Bądź pochwalony, Boże! Twoja to przyczyna,
Najświętsza Panno, ciebie moje serce sławi!
Jakże się nad tym trupem mój syn długo bawi...
To dziwnie, strzał był tylko jeden mego syna,
A po nim już ogromna ubiegła godzina —
Trup musiał umrzeć... czemuż tu nie widać mego...
SCENA VIII
CIŻ SAMI, MAZEPA wchodzi z pistoletem w ręku i staje przy królu,
WOJEWODA
Wy tacy bladzi? — W imię przenajświętszej Panny
Co to jest? — Pokaż mi piersi twoje?
Biegnie do Mazepy i rozdziera mu żupan na piersiach.
Nie ranny!...
Mój syn zabity! — Chłopiec mój zamordowany!!!
Wali się u stóp króla twarzą do ziemi.
KRÓL
Same się muszą goić — i łzy mają swoje.
WOJEWODA
Wychodzi.
KRÓL
Jeden z księży wychodzi za Wojewodą.
SCENA IX
CIŻ SAMI, prócz Wojewody.
KRÓL
do Mazepy.
MAZEPA
Szlachetności i wdzięku, śmierć miał bardzo smutną.
Zajmij się ty jej losem; patrz, blada jak płótno,
Posąg, który się trzyma strętwieniem14 boleści...
Jej ducha anioł teraz podnosi i pieści...
A ona mu rozpaczy ciszą odpowiada.
Patrzcie, powraca stary, wraca mara blada..
Nie zatrzymujcie, idzie obłąkany, puśćcie!
SCENA X
CIŻ SAMI, Wojewoda wraca niosąc w ręku chustę zbroczoną.
WOJEWODA
AMELIA
z obłąkaniem postępuje ku niemu.
WOJEWODA
rzuca jej w twarz chustkę krwawą.
AMELIA
Pada na wznak omdlała.
KRÓL
WOJEWODA
A ty mi, panie, wszakże nie odmówisz, sądzę,
I ten paź także. U wrót zasunąć wrzeciądze!
I ten paź także... Czarną wywiesić chorągiew...
Tokaju z beczek zaraz utoczyć do stągiew,
Będzie stypa...
KRÓL
na stronie.
WOJEWODA
- febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski] ↩
- pop — kapłan prawosławny bądź unicki. [przypis edytorski] ↩
- unita — wierny wyznania grekokatolickiego, powstałego w wyniku unii brzeskiej (1596), w wyniku której część duchowieństwa prawosławnego uznała zwierzchność papieża. [przypis edytorski] ↩
- pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski] ↩
- z młoty — dziś popr. forma N.lm: z młotami. [przypis edytorski] ↩
- wyświecić (daw.) — wyjaśnić. [przypis edytorski] ↩
- wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
- Lazarus — Łazarz, postać z Ewangelii wskrzeszona przez Jezusa. [przypis edytorski] ↩
- za nadrę (daw.) — w zanadrze. [przypis edytorski] ↩
- prezencja (z łac.) — tu: obecność. [przypis edytorski] ↩
- niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski] ↩
- szwank (z niem.) — szkoda. [przypis edytorski] ↩
- jaszczur — wyprawiona skóra, tu: pochwa. [przypis edytorski] ↩
- strętwienie — dziś popr.: zdrętwienie. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Mazepa · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-mazepa/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.