XV

Emmy nie poszła do doktora. Doktor przyszedł do niej. Kiedy już uporządkowała wszystkie swoje sprawy, ukończyła makatkę i opłaciła składki na kasy ubezpieczeń, innymi słowy, kiedy postanowiła, że będzie chorować, od razu opadła z sił. Rano nie mogłyśmy wyciągnąć jej z łóżka, była zupełnie otępiała — z wyjątkiem chwil, gdy skarżyła się cicho na ból pleców.

— Musimy sprowadzić doktora — powiedziała Eva.

— Wyjdzie bardzo drogo — odparłam. — Nie sądzisz, że dałoby się odczekać jeden dzień? Wtedy zobaczymy, czy sama będzie mogła pójść.

— Mówię przecież o naszym doktorze, a ten nic nie kosztuje. — Eva była zdziwiona, że nie potrafię się odnaleźć w tak prostej sytuacji. — Nie znasz naszego doktora?

— Nie.

— To ci dopiero! To najmilszy doktor w całym Sztokholmie. Chodzą do niego całe gromady i ja też, jak nam coś dolega, a on zawsze mówi, że od biednych pracownic biurowych pieniędzy nie bierze. Zatelefonuję po niego. A zostaniesz w domu, żeby go przyjąć?

Zostałam. Doktor przyszedł około wpół do dziewiątej. Otworzyłam mu drzwi z namaszczeniem, co — jak miałam nadzieję — można było po mnie poznać. Zdziwiłam się niemal, że miał wygląd zwykłego człowieka. Mężczyzna, który z czystej dobroci coś nam daje, nie żądając w zamian naszej pracy ani prawa do dysponowania naszą osobą w inny sposób! Który sam z siebie pomyślał o naszych zmaganiach i zaciskaniu pasa na co dzień i zadał sobie trud z naszego powodu! Natura musiała go stworzyć w jakiś szczególny sposób. Ale cieszy mnie, że ktoś taki istnieje, i kiedy dopadnie mnie zgorzknienie, będę myśleć o nim.

Badanie trwało długo. Musiałam odpowiadać na pytania doktora, bo Emmy nie miała siły. Efekt wizyty był taki, że Emmy musi bezzwłocznie iść do Sabbatsbergu1 na operację. Ból pleców okazał się symptomem poważnej choroby wewnętrznej.

— Ciężki przypadek, ale nieodosobniony — powiedział doktor. — To przez nienaturalne siedzenie w bezruchu, którego konsekwencje dla organizmu kobiety są szczególnie dotkliwe; a do tego przepracowanie i uboga dieta. Powinna była zasięgnąć porady wcześniej. Nie rozumiem, dlaczego zwlekała tak długo, jestem pewien, że cierpiała bóle.

„Ja rozumiem” — pomyślałam.

— Sądzi pan doktor, że ona już nie odzyska zdrowia?

Odpowiedział, że nie ośmieli się wyrokować. Potem popatrzył na mnie i stwierdził:

— Panna też mi zbyt zdrowo nie wygląda.

— Ależ skąd — odparłam — pracuję w zawodzie od tak niedawna, że nie mam prawa zaniemóc nawet trochę.

(Prawda jest jednak taka, że już czuję ten zawód w plecach; bolą mnie, gdy za długo piszę na maszynie).

— Niech panna mimo wszystko zadba o siebie póki czas — powiedział nieco mentorskim tonem. — W przeciwnym wypadku, proszę mi wierzyć, nie starczy pannie sił na długo.

Wzruszyłam ramionami.

— Nie szkodzi.

— Od wielu dziewcząt słyszałem taką odpowiedź. — Mówił spokojnie, ale takim tonem, jak gdybym była małym, niemądrym dzieckiem. — Cóż takiego z wami wszystkimi się dzieje? Brak wam chęci życia? Bez niej nie można trawić posiłków, jak panna zapewne wie.

— Och, do trawienia naszych posiłków to znów aż tak dużo chęci życia nie potrzeba.

Po tych słowach musiałam zdać mu sprawę z tego, co zazwyczaj jadamy: kawa, pieczywo z masłem, czekolada, pieczywo z masłem, obiad w szkole gospodarstwa domowego, herbata albo podpiwek i pieczywo z masłem.

Zdumiał się, udzielił napomnienia, przedstawił jadłospis i zapowiedział, że napisze w tej sprawie do gazet. Zdaje mi się, że nawet mówił coś o rodach potomnych — jednym słowem popadł w liryzm. Wyszedł bogatszy o kolejną podziwiającą go osobę. Mam nadzieję, że w niebie wolno gromadzić bogactwa.

Emmy poszła do Sabbatsbergu, a w Bandzie znów zapanowała pełna, choć nieco przymglona melancholią, harmonia. Odwiedzamy Emmy tak często, jak tylko możemy. Jest jeszcze zbyt słaba na operację. Ogarnia mnie istny strach, gdy myślę o jej losie; od tamtej rozmowy z doktorem, sądzę, że jej historia stanowi odzwierciedlenie mojej przyszłości. To oczywista nieprawda, że nic nie szkodzi. Wręcz przeciwnie, życie jest dla mnie cenne, ważne i warte wszelkich wysiłków, jakie się dla niego ponosi. Od jakiegoś czasu niczym zimny cień podąża za mną myśl o śmierci, a walka, którą ona toczy o moją duszę z chęcią życia, nabiera tempa. Lata lecą i rośnie we mnie tęsknota, by z całych sił uchwycić się życia i nie puszczać, nawet gdybym miała się sparzyć. Zresztą, to bez różnicy, skoro — czego bym nie robiła — i tak zmarnieję i w wieku trzydziestu pięciu lat pójdę do Sabbatsbergu.

Tak oto pogrążona w poczuciu, że to przecież „bez różnicy”, musiałam przyznać się przed sobą, że jestem w nim zakochana, a on o tym wie! Nie pojmuję, jak do tego doszło, zupełnie nie rozumiem, jak miłość — mimo braku korzyści i złudzeń — może nadal trwać i mieć nad człowiekiem władzę. Wiem tylko, że dłużej tak się nie da i że żyję w wiecznym napięciu. Ciągłe sceny. Gdyby nie to wszystko, bilans na zamknięcie roku dużo szybciej by się zliczył. A tak, był gotowy dopiero wczoraj. Jak zwykle siedziałam w biurze po południu, mecenas też. I przecież to rzecz najzupełniej naturalna i zrozumiała, że gdy sumy wreszcie zaczęły się zgadzać, poderwałam się z miejsca i zaśpiewałam z radości:

Gdy pokazał się w drzwiach, instynktownie wycofałam się pod najbliższą ścianę. Stałam tam bez ruchu i patrzyłam mu prosto w oczy, a przez głowę przebiegła mi szybka i wyraźna myśl: „Poddaję się, bo straszny ze mnie słabeusz”.

W czasach młodości mojej mamy prościej było rozeznać się w mężczyznach i ich uczuciach. Wtedy ramię obejmujące pannę w talii znaczyło to samo, co włożenie pierścionka na palec, pocałunek miał taką wagę jak anons o zaręczynach, a mężczyzna nie dotykał kobiety, jeśli nie żywił do niej uczuć.

A teraz!

Bez słowa wziął mnie w ramiona i pocałował, a ja nie zdołałam wydobyć z siebie głosu, nie byłam w stanie się poruszyć. („Później go upomnę, później...”).

Potem zaprowadził mnie, nadal nic nie mówiąc, do swego gabinetu i posadził w niskim fotelu obitym skórą, a sam przysiadł na podłokietniku i objął mnie ramieniem za szyję.

— Proszę mnie wypuścić — powiedziałam bez energii w głosie.

— Prosi panna, a nie chce. — Na jego twarzy nie drgnął nawet mięsień, gdy się odezwał. W czas!

Jego ton wyrażał tak wielką pewność, że wpadłam w irytację, co przez wzgląd na zwykłą moralność okazało się dla mnie nieoczekiwanym wybawieniem.

— Też coś — odparłam. — Lepiej nie być pewnym przedwcześnie.

— Ja od pierwszej chwili byłem ciebie pewien! — oświadczył, żeby mnie rozchmurzyć.

Przypomniało mi się, jak kiedyś powiedział, że przyjemnie było patrzeć na mnie kipiącą z gniewu, więc roześmiałam się mimo ogromnej irytacji i spróbowałam się podnieść. Jak tu jednak wstać z niskiego fotela, gdy ktoś o wiele silniejszy siedzi na podłokietniku i nie pozwala! „Muszę zdać się na słowa — pomyślałam — a mazać się zacznę dopiero, jak już nie będzie innego sposobu”.

Przez cały ten czas miałam świadomość, że nie od niego zależy, jak to się wszystko skończy — choć pozornie to on jest panem sytuacji — a ode mnie. Tyle że ja straciłam głowę i byłam zakochana.

Ileż to razy widziałam w druku owo zwyczajowe pytanie: „Czy zostaniesz moją żoną?”. Zastanawiałam się wielokrotnie, czy w rzeczywistości wypowiada się je równie często; i teraz istotnie ono padło, to znaczy bynajmniej nie co do joty, bo celowo opuścił słowo „żona”.

Pokręciłam głową.

Nie wywarło to na nim żadnego wrażenia.

— Dlaczego nie? — zapytał z pewną wyższością.

— Mam taki mały, śmieszny powód — odparłam. — Nie kocha mnie pan.

— Też mi! Mogłem się spodziewać, że panna powie coś takiego. A gdybym jednak pannę „kochał”?

Wymawiając to słowo, zawsze stawia je w wyraźny, ironiczny cudzysłów.

— Gdyby pan mnie kochał, to myślę, że przekonałby mnie pan do wszystkiego!

— A skąd wiesz, że cię nie kocham?

— Stąd, że traktuje mnie pan jak właśnie w tej chwili! — odparowałam. — Gdyby pan mnie kochał, nie zachowałby się tak.

Wypowiedziane, słowa te stały się przekonaniem, a wtedy uczepiłam się tego przekonania resztkami kobiecej dumy, jakie w pośpiechu zdołałam z siebie wykrzesać.

— Zatem gdybym pannę „kochał” — (znów ten cudzysłów) — zgodziłaby się panna na to, o co w takim przypadku nie musiałbym nawet prosić? Czyż nie tak? Piękna mi logika. Panna kluczy. Szuka wymówek. Bojaźliwa jak inne? Albo przeciwnie, to zapewne tylko taktyczny manewr?

Ot i cała moja wygrana. Po raz pierwszy pokazał, jak mało ma dla mnie szacunku. Opuściła mnie odwaga.

— Niech mnie pan wypuści — powiedziałam znów, tym razem żałośniej.

— Ależ proszę — odparł chłodno. — Nie ma żadnych przeszkód.

A jednak były, bo kiedy spróbowałam wstać, okazało się, że guzik przy jego mankiecie wplątał się w moje włosy.

— Musi panna przyznać, że jednak jest do mnie przywiązana.

— Takie już moje szczęście — odparłam i roześmiałam się mimo woli. — Łatwo przywiązuję się do wszelkiej maści nic niewartych drani.

— Bardzo pannie dziękuję!

— Nie ma za co — odpowiedziałam z ulgą, po czym podeszłam do drzwi.

— Nie pożegna się panna nawet?

Odwróciłam się. Jego głos pobrzmiewał zmęczeniem, a we wzroku dostrzegłam, jak mi się zdawało, rozczarowanie i melancholię.

I wtedy w jednej chwili zniweczyłam wszystko.

Poszłam prosto do niego i z własnej woli wtuliłam się w jego objęcia.

— Elisabeth, wiedziałem!

Staliśmy tak, nie mam pojęcia jak długo, aż wreszcie wyszeptał mi do ucha słowa, od których zrobiło mi się zimno — nigdy wcześniej nie czułam strachu tego rodzaju.

I uciekłam, zanim zdołał oprzytomnieć; biegłam bez opamiętania, z sercem bijącym jak oszalałe.

Drżąc niczym żaba rażona prądem galwanicznym, wracałam do domu i rozmyślałam: „Do czego to ma doprowadzić?”

Oczami wyobraźni widziałam go jadącego autem na partyjkę pokera i czytałam jego myśli: „Teraz wystarczy, że trochę poczekam i...”.

Wieczorem, wciąż pogrążona w rozmyślaniach, na widok Evy aż musiałam się roześmiać. Chodziła po pokoju niczym lunatyczka, zupełnie mnie nie zauważając, nie wiedząc ani gdzie jest, ani co robi.

— Eva! — zawołałam w końcu. — Obudź się!

Poderwała się i popatrzyła na mnie, a oczy jej lśniły jak gwiazdy.

— Czy mam... Czy pomóc ci rozpiąć suknię?

— Dziękuję! — powiedziałam drżącym głosem. — Ale najpierw usiądź przy moim łóżku i pozwól mi popłakać pięć minut, bo jestem tak nieszczęśliwa, że jeśli nie skończę źle, będzie to wyłącznie kwestią przypadku!