VI

Jest wieczór i wyszłam z Baby na spacer. Właściwie to nie chciała wybrać się ze mną, ale notariusz ma akurat nocny dyżur. Historyczna listopadowa mgła zalega nad miastem tak dzisiaj jak i wczoraj, jak i zawsze. Nie jest to owa gęsta, zawiesista, nieprzenikniona mgła, która zmienia uliczną wędrówkę w przygodę pełną niespodzianek; to ta starsza, ospała, łzawa, z której w każdym razie ja nie wychodzę zwycięska. Nieopisana breja pokrywająca ulice podąża z kobiecą, pieszczotliwą delikatnością od czubka buta w górę cholewki, po czym drobnymi rozpryskami wspina się po rąbku spódnicy i coraz wyżej, aż człowiek robi się zmęczony i ociężały — o ile nie jest zakochany jak Baby, rzecz jasna.

Baby jest zachwycająca, o czym sama nie wie. Kiedy my wszystkie o tej porze dnia mamy rozkręcone włosy i zgarbione plecy, ona jest wyprężona jak struna, z lokami, jak gdyby wciąż trwał poranek.

Bierze mnie pod rękę i, robiąc przerwy jedynie przy lepszych witrynach, opowiada o notariuszu. Ten umyślnie z nią flirtuje i rozkochał w sobie moje maleństwo. Baby mówi, a ja przez całą drogę wzdłuż Museikajen1 zastanawiam się, jak to się skończy. Widzę, że ona wierzy w trzy pokoje z kuchnią w Vasastan, a ja nie mam serca powiedzieć jej o swych wątpliwościach. Im jestem starsza, tym łatwiej jest przemilczać sprawy, o których się wie, a nie będę nikomu wmuszać nauk z własnych doświadczeń. We mgle skrywam jednak lekki, zgaszony uśmiech, bo dostrzegam w Baby siebie — ja też kiedyś bez skrępowania opowiadałam wszystkim naokoło, dumna i zakochana, o Tym Pierwszym. Tamten nie był notariuszem, zaś ten nosi bardziej gustowne szale, ale to jedyne, co ich różni.

Odnajduję w Baby — jak wtedy w sobie — nietknięty, niesplamiony zniewagą skarbiec czułości, dumnej, a zarazem pokornej, zwiewnej i przejrzystej miłości, połączonej z nieco tajemniczym rodzajem kontemplacji, jak u jakiejś skromnej świętej, która jeszcze nie wie, co kryje się w jej ciele i duszy. Kiedy pomyślę, jak coś takiego się kończy, moje serce doznaje mdłości. I oto ja, która nigdy nie pozwalam sobie na tkliwość w stosunku do siebie samej, robię się tkliwa, patrząc na Baby. To dlatego, że ona jest jeszcze za dobra, by jak setki innych skończyć jako miłostka w bramie albo obiekt flirtu na Skeppsholmen2.

Przystanąwszy przy Skeppsholmsbron3, patrzyłyśmy na senne, zamglone światła Södermalmu4, jak gdyby przesłonięte błoną, po czym ruszyłyśmy z powrotem; czułam, że ogarnia mnie coraz większe zmęczenie. Przy placu Karola XII5 zafundowałam nam bilety na tramwaj z przesiadką — to wbrew moim zasadom, ale do Norrtullsgatan jest daleko i pod górkę.

W tramwaju — jak to w tramwaju — natknęłyśmy się na koleżankę Baby z FB i zabrałyśmy ją do kryjówki Bandy. Mieszkanie przy Norrtullsgatan stało się zresztą przystanią dla naszych bezdomnych przyjaciół, w tym dla pary zakochanych, których przygarnęła i otoczyła ochroną Eva, więc wracając do domu, za każdym razem żywię skrycie obawę, że oni tam będą, bo wtedy nie pozostaje nam nic innego jak tylko siedzieć w kuchni. Ma to jednak tę zaletę — mówi Eva, gdy marudzę — że nie musimy się dogrzewać, bo po wyjściu zakochanych „w powietrzu unosi się żar pocałunków”.

Dzisiaj, w rzeczy samej, para też była; dzięki Bogu mężczyzna zdążył już się pożegnać, ale dziewczyna została jeszcze chwilę, by dodać sobie odwagi, nim spojrzy w oczy właścicielce stancji.

Emmy polegiwała w łóżku chora; znów wyglądała jak śmierć na chorągwi, ale nie przejmuję się już na tyle, by wpadać w przerażenie z tego powodu. Wiem przecież, że następnego ranka ona pierwsza będzie ubrana i gotowa do wyjścia do biura.

Eva ugniatała coś w dłoniach, z czego, jak twierdziła, miał powstać kapelusz na zimę, ale kiedy weszłyśmy, poderwała się miejsca i oświadczyła, że powinnyśmy zapalić ogień w kominku i podzielić się myślami.

— Nie mamy ani drewna, ani myśli! — odparłam.

— Ja mam myśli samobójcze, jeśli to się nada na temat! — powiedziała nasza koleżanka z tramwaju, po czym padła na otomanę Emmy.

— Biedna Gerda, znów chodzisz oglądać pokoje do wynajęcia? — zapytała Baby.

— O nie! — odpowiedziała tamta. — Usiłuję wytropić stancję, a z tym jest o wiele gorzej. Nie chcę już mieszkać sama...

— Uważasz, że jesteś narażona na zbyt wiele pokus?

— Wręcz odwrotnie! — zaprzeczyła. — Mam ich zbyt mało. Dlatego muszę się przeprowadzić do pierwszego grudnia. Tyle, że nie wiem jeszcze, czy będę miała gdzie przytulić głowę.

— „Ukochana, głowę spokojnie na mym sercu złóż...”6.

Baby z pełną powagą recytuje Levertina.

— Właśnie tak, moje dziewczęta! — stwierdziła Gerda bez skrępowania. — To jest rozwiązanie! Ceny są teraz takie, że na opłacanie stancji w Sztokholmie stać tylko kobiety z dodatkowym dochodem. Ach, obejrzałam tyle miejsc, tylko dzisiaj: jedno, drugie, trzecie. Zaraz wam opowiem... Papieros? Panna Elisabeth jest nazbyt uprzejma! W pierwszym miejscu przywitało mnie brudne, zalatujące piwem, nieopisane stworzenie, po czym w tle otworzyły się drzwi, a zza nich popłynęły śmiechy, krzyki i Wesoła wdówka7. „Ja w sprawie ogłoszenia”, aha, i pokazano mi pokój, nienajgorszy, za osiemdziesiąt miesięcznie, na co ja, że „zastanowię się do jutra”. Podkarmiłam nieco swoją odwagę w kawiarni samoobsługowej i udałam się pod adres na Östermalmie — jedna z najbardziej brązowych i szacownych kamienic na jednej z najszykowniejszych tamtejszych ulic. Otworzyła mi ascetka o ostrym nosie, po czym znalazłam się w östermalmskim przedpokoju, na którego widok człowiek z łatwością wyrzekłby się doczesnego życia i zwrócił ku wiecznemu. Uderzył mnie zapach poczciwości i przyzwoitości, który, gdybym tam zamieszkała, bardzo ułatwiłby mi wyrzeczenie się cudzego ciała, szatana i w ogóle świata. Powinnyście zobaczyć ten pokój! Możecie sobie wyobrazić pościel królowej Izabeli8 dzień przez wygnaniem Maurów9 z Hiszpanii? A meble, mimo całej swej przyzwoitości, wyglądały, jak gdyby padły ofiarą nierządu ze strony licznych zastępów niczym nieskrępowanych sztokholmskich lokatorów.

Przyglądałam się pannie Gerdzie, gdy tak opowiadała. Umościła się na otomanie zwinięta w kłębek niczym kot, miała styl. Była dobrze ubrana i uczesana; twarz o nieco grubych rysach, ale ładna i niepozbawiona kolorów, i jedynie w niekorzystnym oświetleniu wyglądała na swoje trzydzieści lat.

— W sprawie przyzwoitości też panna odpowie jutro? — zapytałam.

Gdy odwróciła się do mnie, żeby odpowiedzieć, dostrzegłam w jej oczach błysk brawury.

— Nie — zaprzeczyła. — Oświadczyłam, że zdrowie nie pozwala mi mieszkać w pokoju od północy. Wtedy tamta zaczęła się zaklinać, że to pokój od południa, ale nie wydaje mi się, że to prawda. Byłam jeszcze w dwóch miejscach z łazienką, cena wynosiła sto dwadzieścia i sto trzydzieści koron miesięcznie. Skoro zarabiam dziewięćdziesiąt, a podwyżki nie dostanę, budżet spina się idealnie, prawda? Skończy się na tym, że trafię do S.S.B.B.10

— Chwal się z umiarem — powiedziała Eva — sądzisz, że tak łatwo tam się dostać?

— Właśnie chciałam zasugerować, żeby znalazła sobie panna kochanka — wtrąciłam.

Baby oraz przygarnięta przez Evę narzeczona aż się wzdrygnęły, ja i pozostałe dziewczęta wybuchnęłyśmy śmiechem.

— Powinnam była to zrobić już dawno temu — stwierdziła panna Gerda z nonszalanckim gestem. — Jak sądzicie, kto mi podziękował za to, że przeżyłam ponad trzydzieści lat, wzorowo się prowadząc, jak bohaterki z powieści Schwartz11?

— Na pewno nie mężczyźni — odpowiedziałam.

— Ani nikt inny, jak się zdaje. Samo wzorowe prowadzenie się nie opłaci stancji.

— Nie — wtrąciła Eva, która przymierzała kapelusz i zadowolona z siebie flirtowała ze swą piękną moitié12 w lustrze. — Nie dostaniesz się nawet do Domu Samotnej Wdowy13 ani do ośrodka pomocy społecznej.

— Ach, na pewno wyjdzie panna za mąż, gdy pojawi się ten właściwy — powiedziała narzeczona. (One zawsze tak mówią).

— Moje drogie — odparła Gerda — ten właściwy pojawiał się już wiele razy, ale potem musiał pójść w swoją stronę.

— Nie rozumiem — zaczęła Baby nieśmiało. — Gdyby to był ktoś, kogo kochałabym szczerze i prawdziwie, rzuciłabym wszystko i poszła za nim.

— Baby, dziecko moje, a gdybyś akurat myła włosy? — zapytałam dobrotliwie.

Baby zrobiła wielkie oczy. Widząc, że zaraz będzie bliska płaczu, pożałowałam swych słów, ale Gerda zwróciła się do niej taktownie:

— Nie mieliśmy nic, co pozwoliłoby nam pozostać razem, Baby. Żaden z „tych właściwych” nie posiadał łodzi, która bezpiecznie uniosłaby więcej niż jedną osobę, i tak to się dawniej kończyło po prostu.

— Powinno się wypłacać młodym mężczyznom wysokie pensje i wtedy każdy mógłby wziąć na łódź swoją wybrankę, a potem systematycznie im te pensje zmniejszać, nie odwrotnie. Wtedy nasze i ich łodzie nie wchodziłyby sobie w drogę.

— I nie wywracalibyśmy jedno drugiego.

— I nie tłuklibyśmy się wzajemnie wiosłami. To naprawdę dobra myśl. Eva, ale ty jesteś mądra. Szkoda tylko, że masz raczej niewielki wpływ na to, jak świat jest urządzony!

— Tak, w takim przypadku dobre prowadzenie się mogłoby zapewnić jako taką przyszłość — powiedziała Gerda. — Pomyślcie tylko, no niech skonam, taka jestem zła, bo tak się oszczędzałam, miałam takie opory i tylko z rzadka pozwalałam się pocałować mężczyźnie, za którego raczej nie zamierzałam potem wychodzić. To szczera prawda, możecie mi wierzyć albo nie — dodała w odpowiedzi na nieznaczny ruch kącików moich ust.

— Zatem musiałaś się okropnie wynudzić w życiu — podsumowała Eva z głębi serca. — Nie wolałaś być mężczyzną?

— Ma się rozumieć, przecież kobietami nie wolno nam być.

— Istotna różnica polega na tym — powiedziałam — że gdy mężczyzna zatrudniony w biurze jest zmęczony po całym dniu pracy, to wychodzi i przeznacza kilka banknotów na przyjemności. Kobieta w tej samej sytuacji zostaje w domu i zażywa aspirynę.

— Tak było do tej pory — stwierdziła Gerda — ale to się zmieni. Ojej, dziewczęta, muszę już iść! Zadzwonię, gdy znajdę kochanka. Jaki macie numer? Choć naturalnie i tak zaraz zapomnę!

— Taki jak „Jasne słońce znowu wstaje”14 w śpiewniku kościelnym, ale dodaj jeszcze trójkę — odpowiedziała Eva. — Zejdę z tobą, bo skończył się cukier.

Zauważyłam, że Baby była blada i zgnębiona, więc odezwałam się do niej:

— Kochana, ona tak tylko żartowała sobie!

Ale sama nie miałam w tej kwestii pewności.

W wieku trzydziestu lat kobieta z mniejszą lub większą łatwością robi rzeczy, które potępiłaby jako dwudziestolatka.