XIX

Izak wrócił ze wsi ze szkapą.

Tak, usłuchał rady Geisslera i kupił konia u woźnego sądowego. Zapłacił dużo, bo dwieście czterdzieści koron, czyli okrągłe sześćdziesiąt talarów. Konie podrożały obecnie niesłychanie, dawniej, za czasów Izakowego dzieciństwa, płacono za najlepszego konia najwyżej pięćdziesiąt talarów.

Czemuż jednak on sam nie zajął się hodowlą koni? O, on dobrze sobie tę sprawę rozważył, myślał o rocznym źrebaku, około którego musiałby chodzić z rok albo i dwa lata. Lecz na to mógł sobie pozwolić ten, kto mniej ma roboty w polu, taki, kto nie potrzebował był dbać o grzęzawiska i ich uprawę.

Sprawa nabycia drugiego konia dawno już zaprzątała myśl Izaka, od kilku lat w nim pokutowała; ho, ho, Geissler przyszedł ze swym projektem znacznie później. Z tego też powodu dawno już przygotowywał różne urządzenia, aby nowy nabytek od razu znalazł jak najlepsze pomieszczenie dla siebie. A więc przygotował drugą drabinę stajenną i drugie koryto, a także wbił na łące drugi kołek na porę letnią; miał już kilka wozów i okar1, a jesienią zbuduje dalsze. Nie zapomniał również o najważniejszym ze wszystkiego: o obroku; z tego tylko powodu tak ostro zabrał się w zeszłym roku do przewrócenia i uprawienia nowej połaci odłogów. Tam właśnie zastał teraz zieloną paszę, przeznaczoną dla krów cielnych.

Tak, obmyślił wszystko zawczasu. Inger miała znowu słuszny powód do klaśnięcia w dłonie, jak to zwykła była czynić za dawnych lat, gdy nad czymś bardzo się dziwiła.

Ważną nowinę przywiózł Izak ze wsi: Bredablik miało pójść pod młotek. I to wszystko, a więc uprawione nieliczne pola i pólka ziemniaczane, a także bydło i nierogacizna.

— To on z wszystkiego chce się wyprzedać? — zawołała Inger. — A dokądże on się uda?

— Do wsi.

Istotnie, Brede zamierzał wyprowadzić się na wieś. Co prawda najpierw próbował roztasować się u Barbro, czyli u Aksela. Ale to się jakoś nie udało. Brede nie chciał za nic w świecie rozbijać stosunku swej córki z Akselem, dlatego tylko był ostrożny i wystrzegał się być natrętnym. Inna rzecz, iż to właśnie pokrzyżowało mu wszelkie plany. Aksel zamyślał wykończyć nową chatę do jesieni, czy więc nie mógłby odstąpić opróżnionej gammy Bredemu i jego rodzinie? Nie! Brede nie rozumiał po prostu pewnych konieczności osadnika, nie rozumiał, że Aksel budował chatę po to głównie, aby gammę zamienić na stajenkę dla pomnażającego się inwentarza. Na nic się tu zdały wszelkie tłumaczenia Aksela.

— Ludziom chyba należy się pierwszeństwo przed bydłem — upierał się Brede.

Osadnik był całkiem innego zdania. Wpierw bydło, a potem ludzie, którzy zawsze jakoś sobie poradzą. Wówczas wmieszała się do rozmowy Barbro:

— Aha, więc bydło jest tobie milsze od ludzi? Dobrze o tym wiedzieć!

Zaiste, Aksel ściągnął na siebie oburzenie całej familii. Ale mimo to nie ustąpił. Nie był on zresztą taki głupi, wiedział, co robi. Uświadamiał sobie, że z chwilą takiego rozkwaterowania się przybyłoby do wyżywienia tyle a tyle żołądków.

Brede uspokajał córkę, dając jej do zrozumienia, że najchętniej by na wieś powrócił. Twierdził, iż pustkowie bardzo źle na niego działa i że z tego powodu pozbywa się swego gospodarstwa.

Tak, ściślej jednak biorąc, nie Brede sprzedawał swoje gospodarstwo, lecz wyprzedawali go bank i kupiec pragnący dojść do swych pieniędzy; dla pozoru wszelako obwieścili licytację w imieniu Bredego. Wytłumaczył sobie, iż tym sposobem uniknie hańby licytacji przymusowej. I stąd też nie czuł się bynajmniej przygnębiony. Zetknąwszy się z Izakiem, brawurował, że w dalszym ciągu jest inspektorem linii telegraficznej, skąd ma stałe dochody, a z czasem zdobędzie na nowo dawne stanowisko we wsi, dawny urząd „asystenta sołtysa”.

Okazał oczywiście także i trochę wzruszenia i markotności. Tak wypadało: bo to taka przykra rzecz rozstawać się z gospodarstwem, które się umiłowało i na którym tyle lat się żyło i pracowało w pocie czoła. Ale poczciwy Brede nie przejmował się niczym głęboko i na długo, to było jego rysem dodatnim, ujmującym, a może rozbrajającym. Niegdyś przyszła mu ochota uprawiania gleby na pustkowiu, nie był to pomysł szczęśliwy, ale w podobnie lekki sposób próbował innych rzeczy, a przecież z lepszym powodzeniem.

Tak, kto zresztą zdoła przewidzieć, czy ze swymi próbami kruszców nie zrobi jeszcze kiedyś olbrzymiego interesu? W każdym razie Barbro dobrze ulokował. Ona od Aksela odejść już nie może, to jasne! Tak, dopóki mu zdrowie służy, wszystko w porządku; on, Brede Olsen, myśli za wszystkich. I teraz akurat dzieci jego powoli podrastają i pracują już na siebie. Helga zajęta już przy połowie śledzi, a Kaśka idzie na służbę do doktora. Czyli że w domu pozostanie tylko dwoje młodszych — co prawda przywędruje wkrótce jeszcze trzecie, ale...

Izak przyniósł ze wsi ważną nowinę: pani sołtysowa powiła dziecko!

Inger ożywiła ta wiadomość nadspodziewanie, więc spytała zaciekawiona:

— Chłopca czy dziewczynkę?

— Tego nie wiem — odparł Izak.

A więc pani sołtysowa ma dziecko, ona, która w stowarzyszeniu kobiet tak energicznie występowała przeciwko narastaniu liczby urodzeń wśród biedoty... „Kobiecie należy przyznać prawo głosowania oraz to, aby mogła sama wpływać na swój los” — tak zwykła była głosić i często powtarzać z namaszczeniem i ze świętym ogniem w oczach. I oto wpadła dokumentnie. „Tak — rzekła pani pastorowa — ona wpływa na swój los, ale losowi swemu mimo to nie uszła!”

Dowcip ten o pani Heyerdal krążył po całej wsi, od chałupy do chałupy, bardzo wielu na nim się poznało, poznała się na nim i Inger, jeno nie Izak.

Izak znał się tylko na swojej robocie. Był teraz bogaczem na wielkim folwarku, lecz nie umiał użyć tych wszystkich talarów i koron, które los szczęścia tak obficie do kieszeni mu sypał. On składał je wszystkie w skrzyni. Pustkowie go ocaliło.

Gdyby Izak był mieszkał na dole we wsi, wtedy wielki świat byłby może i na niego cokolwiek działał; wszakże tak wiele znajdowało się tam pięknych rzeczy, takie pańskie stosunki, kupowałby fatałaszki zbytkowne i na co dzień stroiłby się w czerwoną koszulę. Pustkowie atoli chroniło go od wszelakiej rozrzutności, żył na świeżym powietrzu, mył się w niedzielę, a kąpał się, gdy się znalazł nad górskim jeziorem. Ów tysiączek talarów — owszem, dar niebios, całość do odłożenia, ani grosza uronić z nich nie można! Na co by zresztą? Swoje pospolite wydatki Izak pokrywał z łatwością, sprzedając plony swych pól i przychówek z inwentarza.

Elizeusz wprawdzie doradzał ojcu lokatę pieniędzy w banku. Możliwe, że miał słuszność, mimo to przecież jakoś się z tym zwlekało z dnia na dzień, z tygodnia na tydzień — może to i nigdy w ogóle nie nastąpi. Nie jakoby Izak radę syna lekceważył, o nie! Elizeusz nie był taki zły, Izak to stwierdził w ostatnim czasie. Teraz zaś podczas sianokosów imał2 się nawet kośby3. Ano, daleko mu w tym było do mistrzostwa i trzymał się stale w pobliżu Sywerta, ponieważ sam kosy nie umiał klepać, ale Elizeusz posiadał długie ramiona i załapywał siano jak stary. On i Sywert, Poldynka i Jensyna uwijali się obecnie na łące i pierwsze siano składali w kupki, Elizeusz obracał przy tym grabiami z rozmachem, aż mu bąble wyskoczyły, tak że z obwiązanymi rękoma musiał wrócić do chaty. Coś się w nim przełamywało; wyglądało to tak, jakby jakaś nieszczęśliwa przygoda miłosna lub coś w tym rodzaju, jakieś wielkie cierpienie serca lub rozczarowanie na dobre mu wyszło. Wyobraźcie sobie, wypalił resztkę tytoniu przywiezionego z miasta i nawet się z tego powodu nie indyczył i drzwiami nie trzaskał; owszem, Elizeusz ustatkował się obecnie, trzymał się twardo, okazał się dojrzałym mężczyzną.

Co jednak strzeliło do głowy temu sowizdrzałowi, Sywertowi, żeby go drażnić?

Bracia mianowicie wylegiwali się w danej chwili na głazach sterczących pośrodku rzeki. Wtedy Sywert w pustocie swej zaproponował, że dostarczy mu tytoniu z zasuszonego mchu.

— Albo może wolałbyś kopcić świeży mech? — spytał.

— Dam ja ci tytoń — odparł Elizeusz i w okamgnieniu zanurzył brata w wodzie po uszy. — Ha, ha, masz tytoń!

„Coś mi się widzi, że z Elizeusza wyrośnie jeszcze tęgie chłopisko” — rozmyślał ojciec, przyglądając się synowi przy robocie.

— Hm. Zaczynam wierzyć, że Elizeusz pozostanie już teraz w domu na stałe; jak myślisz? — rzekł do Inger.

— A bo ja wiem? Chociaż wątpię — odparła wymijająco.

— Hm, czy gadałaś z nim?

— Ach, nie... Chociaż niby tak, trochę... Ale ja się domyślam.

— Chciałbym też wiedzieć, jakby on sobie radził na własnym gospodarstwie?

— Niby jak?

— Ano, czyby zajął się uprawą?

— Na pewno nie.

— Hm, gadałaś z nim o tym?

— Czy z nim gadałam? A bo to nie widzisz, jaki on zmieniony? Nie poznaję go wcale.

— Widzę tylko, że robota idzie mu coraz lepiej.

— Ano może, może — odparła Inger nieśmiało.

— Nie rozumiem, czego chcesz od tego chłopaka! — huknął nagle Izak rozsierdzony. — Robota jego co dzień lepsza, czego chcesz więcej?!

— On już nie jest tym dawnym naszym Elizeuszem — bąknęła. — Zacznij z nim tylko mówić o kamizeli, to się sam przekonasz.

— O kamizeli? Czemu?

— Opowiada, że latem nosił w mieście tylko białą kamizelę.

Izak długo się nad tym zastanawiał i żadną miarą nie mógł dociec sensu tej relacji.

— No, czemuż by nie miał dostać białej kamizeli? — spytał wreszcie. Ot, babskie gadanie i tyle. Biała kamizela! I cóż stąd? Chłopak ma słuszność, należy mu się to sprawiedliwie i basta! Aby jednak szybko uporać się z tą sprawą, zapytał: — Co byś powiedziała na to, gdyby dostał do uprawy osadę Bredego?

— Niby kto?

— Elizeusz.

— Osadę Bredego? Niech ręka boska broni!

Sedno sprawy bowiem spoczywało w tym, że matka omówiła już zamysły ojca poprzednio z Elizeuszem. Zamysły te zdradził jej Sywert. No i jakaż była odpowiedź Elizeusza? Taka sama jak ongi w listach jego z miasta: „Nie mogę zmarnować tego, czegom się nauczył, żeby znowu zostać zerem”. Tak brzmiała jego odpowiedź. Wtedy matka zaczęła go przekonywać, ale Elizeusz pozostał niewzruszony, dowodząc, że inny jest cel jego życia. Serce młodzieńcze miało swe niezbadane powody; możliwe też, że po tym, co zaszło, nie chciał być sąsiadem Barbro. Tego matce oczywiście nie powiedział, ale powiedział co innego. Mianowicie, że w mieście mógłby dostać posadę o wiele lepszą niż obecna, na przykład pisarza w sądzie lub u starosty. Należy iść coraz wyżej. Po kilku latach zostanie może sołtysem lub strażnikiem na latarni morskiej, lub otrzyma stanowisko w urzędzie celnym. Tak wiele istnieje możliwości dla tego, kto się czegoś nauczył.

I tak się jakoś stało, że matkę nie tylko przekonał, ale nawet zapalił do swoich „możliwości”. Czy Elizeusz mógłby naprawdę zostać sołtysem?

— Naturalnie — odrzekł Elizeusz. — Wszakże sołtys Heyerdal był dawniej także tylko pisarzem biurowym.

Wielkie widoki na przyszłość! Takiego człowieka szkoda dla pustkowia!

Ale czemu w takim razie Elizeusz tak pilnie garnął się do pracy na gospodarstwie ojcowym? Bóg raczy wiedzieć, w jakim celu to robił! Pewną rolę odgrywała tu niewątpliwie niewygasła iskierka ambicji chłopskiej: nie chciał być gorszy od innych. Poza tym jednak myślał o dniu rozstania z pustkowiem; na chwilę tę pragnął zabezpieczyć sobie życzliwość ojca. Prawdę mówiąc, posiadał on w mieście różne małe długi; uregulowanie ich po powrocie z pustkowia zapewniłoby mu nowy, większy kredyt. A szło tu nie tylko o stukoronówkę, lecz o coś całkiem innego.

Niegłupi był Elizeusz, przeciwnie, był nawet na swój sposób przebiegły. Podpatrzył, kiedy ojciec wrócił do domu, i domyślił się, że w tej chwili siadł przy oknie i obserwował go. Przeto Elizeusz z podwójną gorliwością jął pracować, aby się dobrze w oczach ojcowych zapisać.

Elizeusz posiadał coś niecoś ogłady, lecz jednocześnie był i coś niecoś spaczony, jakby wykoślawiony wewnętrznie; nie był on złym chłopcem, ale cokolwiek uparty był na pewno. Czyżby to była wina braku silnej ręki w latach minionych? Cóż matce wypadało teraz czynić? Pomagać mu tylko i nic ponadto. Mogła była się łudzić nadzieją, że syna jej czeka wielka przyszłość, i dlatego mogła go była bronić przed grożącym ze strony ojca zamachem.

Ostatecznie jednak oporne jej stanowisko rozsierdziło Izaka; wierzył, że plan jego nie jest wcale taki zły. Przejeżdżając dziś przez Bredablik, zatrzymał się nawet na chwilę, żeby doświadczonym swym okiem jeszcze raz zbadać zaniedbane osiedle: pracowitych rąk tam potrzeba, nic więcej.

— Czemuż nie miałbym zaryzykować? — spytał żony. — Elizeusz tak przypadł mi do serca, że chciałbym mu dopomóc.

— Ach, jeżeli go naprawdę miłujesz, to nie namawiaj go.

— Czemu?

— Bo on ma daleko większe zamiary.

Izak nie czuł się tak bardzo pewny siebie, ale gniewało go to, że plan swój odsłonił tak nieopatrznie, i dlatego może uparł się.

— Zrobi tak, jak ja każę! — zdecydował nagle głośno i groźnie. — Tak, tyle ci jeno powiem. Jest tam szkoła i pół drogi do wsi... A jakie są te jego wielkie zamiary? Z takim jak on synem rychło bym z głodu umarł. Ale teraz chciałbym też wiedzieć, skąd to pochodzi, że moja własna krew buntuje się przeciwko... mojej własnej krwi? — Izak umilkł. Zdawał sobie sprawę z tego, że im więcej mówił, tym gorzej mówił. Po chwili przeto zadecydował: — Spróbuj z Elizeuszem jeszcze raz, może zmieni swoje zamiary.

— Lepiej by było, żebyś ty sam z nim pogadał. Mnie on nie słucha! — odparła Inger.

Owszem, Izak jest głową rodziny, to się wie. Ale czy to z obawy przed porażką, czy też z innego powodu, dosyć że Izak chciał tego uniknąć.

— Ano, mógłbym z nim pogadać — rzekł. — Ale teraz mam co innego na głowie, ważne sprawy.

— Ach tak? — zdziwiła się Inger.

Izak wyszedł co prawda tylko do granicy swojej posiadłości. Osłania się jakąś tajemniczością i chce być sam jeden, bez świadków. Rzecz cała w tym, że powrócił dziś ze wsi z trzecią nowością, a była ona ważniejsza od obu poprzednich, o, bardzo ważna, niezwykła, ukrył ją na skraju lasu. Oto stoi tam zawinięta w papier i rogożę4. Rozpakowuje ją i oczom ukazuje się duża maszyna. Czerwona i niebieska, cudowna, z wielu zębami i wielu nożami, z kierownicami, ramionami, kołami i śrubami — żniwiarka!

Rzecz prosta, że drugiej szkapy nie byłby dziś właśnie sprowadzał, gdyby nie żniwiarka. Do żniwiarki potrzebny drugi koń.

Izak przyglądał się jej bacznie ze wszystkich stron i przypominał sobie sposób obchodzenia się z nią według wskazówek odczytanych przez kupca. A więc najpierw przymocował sprężynę stalową i wsunął wałek, następnie naoliwił każdą dziurkę i każdą szparkę. Potem jeszcze raz wszystkiemu się przyjrzał. Przebóg, podobnej chwili nie przeżywał jeszcze! Wziąć pióro do ręki i na dokumencie swój podpis umieścić — tak, to trud wielki i niebezpieczny. Tak samo ma się rzecz z pługiem do karczowania, zapatrzonym w wiele zakrzywionych noży. I nareszcie piła obrotowa w tartaku, która musi być przytwierdzona ściśle dokładnie na włosek, żeby się nie chwiała lub zgoła nie wyskoczyła ze swego łożyska. Ale żniwiarka to prawdziwe gniazdo sroki, złożone z gałązek stalowych i grabi, mechanizmów i setek śrub. O, maszyna do szycia to zaiste zabawka w porównaniu ze żniwiarką!

Następnie Izak sam się zaprzągł i próbował maszyny w ruchu. To właśnie była owa wielka chwila. Z tego tylko powodu chciał wpierw być z nią sam na sam, w ukryciu przed innymi.

Jakżeby wyglądało, gdyby maszyna zmontowana była fałszywie i odmówiła posłuszeństwa albo też pękła z hukiem? Ale to się nie stało, maszyna kosiła trawę. Niechby tylko nie kosiła! Izak, zatopiony w studium mechanizmu, ani się spodziewał, jak wiele godzin minęło i słońce już zaszło. Zaprzęga się znowu i próbuje, maszyna kosi trawę. Niechby tylko...

Gdy po ciepłym dniu spadła rosa, obaj bracia stali już na łące, każdy ze swą kosą, gotowi do kośby. Wtedy to Izak wyłonił się niespodzianie w pobliżu nich i rzekł:

— Dajcie dziś spokój waszym kosom. Ubierzcie nową szkapę i przyprowadźcie ją do lasu.

To powiedziawszy, nie wstąpił do domu na wieczerzę, zawrócił na miejscu i poszedł ponownie tam, skąd przyszedł.

— Czy zaprząc wóz? — zawołał za nim Sywert.

— Nie — odrzekł ojciec i szedł dalej.

Aż strach, jaki był tajemniczy, a duma go po prostu rozsadza. Kroczył pijany wielkością chwili.

Za nim podążyli chłopcy z koniem. Teraz dopiero zauważyli maszynę i stanęli jak wryci. Była to pierwsza żniwiarka na pustkowiu, pierwsza również i we wsi, czerwona i niebieska, wspaniała. Ojciec, głowa domu, zawołał tonem najobojętniejszym w świecie, zupełnie jakby nic a nic nie zaszło:

— Chodźcie jeno zaprząc szkapę do żniwiarki!

Zaprzęgli.

Potem ruszyli z miejsca, ojciec pojeżdżał. „Brrr” — warknęła maszyna i cięła trawę. Synowie szli za nim i uśmiechali się, szli z próżnymi rękoma, szli ot, jakby na spacer. Teraz ojciec przystaje i spoziera za siebie — ano, mogłaby lepiej ciąć. W kilku miejscach przykręcił śruby, aby kosy więcej ku ziemi opuścić, i próbował od nowa. Źle, tnie nierówno. Pochwa z kosami chyboce się i skacze. Ojciec zamienia kilka słów z synami. Elizeusz trzyma w ręku instrukcję i czyta.

— Tutaj pisze, że trzeba siąść na kozioł, żeby maszyna szła spokojniej — rzekł.

— Hm — odparł ojciec. — A jużci, wiem o tym, przecie studiowałem już wszystko dokładnie.

Siada na kozioł i jedzie dalej. Maszyna idzie spokojnie. Lecz nagle przestaje ciąć i milknie; od razu znieruchomiały wszystkie kosy. Ho, co teraz? Ojciec zeskakuje z siedzenia, a duma jego nagle gdzieś przepadła; nad maszyną pochyla się oblicze stroskane, pełne zwątpienia i niepewności. Ojciec i synowie patrzą na nią okiem osowiałym. Coś jest nie w porządku, ale co? Elizeusz dzierży w ręku instrukcję.

— A co tu leży? O, mała zatyczka — woła Sywert, podnosząc ją z ziemi.

— Ach tak, dobrze, żeś ją znalazł — odzywa się ojciec, jakby o nią tylko chodziło. — Ale teraz oto nie mogę znaleźć właściwej dziurki; gdzież, do diaska, zapodziała się dziurka zatyczkowa?

— O, tu — rzekł Elizeusz, wskazując palcem.

Elizeusz czuł w tej chwili, jak rośnie; któż odważyłby się teraz zaprzeczyć jego umiejętnościom w posługiwaniu się instrukcją. Aż nadto długo trzymał palec na dziurce i cedził z powagą:

— Tak, sądząc z obrazka, zatyczkę należy tu wsadzić.

— Tak jest — rzekł ojciec — tam ją też wsadziłem. — Ażeby zaś ratować swój autorytet, kazał Sywertowi szukać dalszej jeszcze zatyczki. — Musi tam być jeszcze jedna... poszukaj jeno w trawie... Co, nie możesz znaleźć? Ano, to zapewne siedzi jeszcze w swojej dziurze.

Potem znowu zamierzał jechać.

— Ale to się przecie nie zgadza! — zawołał Elizeusz. Elizeusz dzierży w ręku rysunek, dzierży instrukcję, prawo, nie wolno go lekceważyć. — Ta sprężyna musi być umieszczona na wierzchu.

— Tak? — spytał ojciec.

— Naturalnie, a ona jest na spodzie, źle ją ojciec przymocował. Jest to sprężyna stalowa, musi spoczywać na wierzchu, bo inaczej zatyczka znowu wyskoczy. O, widać to na rysunku.

— Nie mam przy sobie okularów, dlatego nie widzę tak dokładnie — rzekł ojciec nieśmiało. — Masz lepsze oczy, przyśrubuj ty sprężynę. A pamiętaj, zrób to porządnie, jak należy. Gdyby nie było tak daleko do domu, poszedłbym po okulary...

Maszyna już w porządku i ojciec siada na niej, i cmoka na konia. Elizeusz rzuca jeszcze jedną uwagę:

— Należy jechać trochę prędzej, wtedy lepiej kosi. Tak piszą w instrukcji.

Izak jedzie i jedzie bez przerwy, a maszyna zgrzyta: „brrr”. Pozostawia za sobą szeroki, równy szlak pokosu, gotowy do ustawiania w kupki. Tymczasem dostrzeżono z chaty Izaka na kosiarce i wszystko, co żyje, wybiegło na łąkę. Inger z Rebeką na ręku, Poldynka i Jensyna — cztery kobiety z szeroko rozwartymi oczyma biegną co tchu i tłoczą się dokoła cudownej maszyny. O, jakże teraz potężny jest Izak i dumny! Swobodnie siedzi na koźle żniwiarki, ubrany odświętnie, w surducie i z kapeluszem na głowie, jakkolwiek pot kapie mu z czoła. Wybrał odpowiedni szmat łąki, jedzie tam i z powrotem, tam i z powrotem, przejeżdża mimo oniemiałych z podziwu kobiet, a maszyna bezustannie zgrzyta: „brrr, brrr”.

Izak zatrzymuje się wreszcie i zsiada. Rad by już zapewne usłyszeć, co oni powiedzą. Słyszy ciche wykrzykniki, nie chcieli przeszkadzać mu w tak ważnej pracy, więc zadawali sobie tylko nawzajem lękliwe pytania, które Izak dobrze słyszał. Przeto pragnąc się okazać dobrotliwym ojcem wszystkich, starał się ich ośmielić.

— Tak, tak, dziś jeszcze skoszę ten kawałek łąki, a jutro będziecie już mogli zgarniać w kupki.

— Widział to świat? Teraz to już pewnie i na jedzenie nie będzie miał czasu? — rzekła Inger oszołomiona tym, na co patrzała.

— Ano, mam teraz co innego do roboty — odrzekł.

Następnie jeszcze raz naoliwił maszynę i dał wszystkim do zrozumienia, że to sprawa ściśle naukowa. Po czym pojechał dalej i znowu kosił. Kobiety udały się nareszcie do domu.

Szczęśliwy Izak. Szczęśliwi ludzie na Sellanrå.

Izak oczekuje sąsiadów z dołu, którzy przybiegną tu niewątpliwie. Aksela Ströma bardzo wszystko zajmowało, on na pewno już jutro przybiegnie. Ale Brede gotów dziś jeszcze przybiec, dziś w nocy. Izak chętnie by im pokazał cały mechanizm i popisałby się swoją sprawnością w prowadzeniu maszyny. Wykaże im, że kosa ręczna nigdy tak równo nie wykosi. Ale co też taka wspaniała na niebiesko i na czerwono pomalowana żniwiarka kosztuje, to aż strach powiedzieć!

Szczęśliwy Izak.

Gdy jednak po raz trzeci zatrzymał maszynę, aby ją naoliwić, wtedy akurat z kieszeni wypadły mu okulary. Dalibóg — okulary. A rzecz najgorsza w tym, że synowie to spostrzegli. Czyżby moc wyższa wdała się w sprawę, czyżby to był znak przestrogi, ażeby w pysze swej nieco się ustatkował? W drodze powrotnej ze wsi studiował przecież instrukcję przez okulary, jeno że nie bardzo ją zrozumiał. I wtedy właśnie niezbędny okazał się Elizeusz. Hej, mocny Boże, wiedza to wielkie dobro. Tak. I ażeby upokorzyć siebie samego, Izak postanowił zaniechać myśli o przerobieniu Elizeusza na rolnika. Nie dlatego, jakoby chłopcy natrząsali się z niefortunnego wypadku z okularami, o nie, przeciwnie, udali, że nic takiego nie zauważyli. A tylko Sywert, ten niepoprawny sowizdrzał, nie umiejąc się pohamować, uszczypnął Elizeusza i zawołał:

— Chodź, pójdziemy teraz do domu i spalimy nasze kosy: ojciec za nas będzie kosił!

Żart ten zjawił się w porę.