I

Sellanrå dawno już przestała być miejscowością bezludną — siedmioro ludzi tu żyło, wielcy i mali. A na domiar w krótkotrwałym okresie sianokosów ten i ów przybył w odwiedziny, wszyscy zaciekawieni żniwiarką. Pierwszym był naturalnie Brede; ale i Aksel przyszedł, i wszyscy sąsiedzi z pustkowia, a nawet ludzi z doliny nie brakło na Sellanrå. I Olina przyszła, przyszła zza gór.

I tym razem nie przyszła z próżnymi rękoma, przyniosła nowiny od swojaków: ukończono już obliczenie spuścizny po starym Sywercie i, jak się okazało, nie pozostało ani grosza.

To powiedziawszy, Olina zacisnęła usta i obrzuciła wszystkich spojrzeniem badawczym, wyczekującym. No, jakże, nikt nie wzdycha, nikt nie lamentuje? Elizeusz nawet się uśmiechnął.

— Cóż ty na to, czy na chrzcie nie dali ci imienia wuja Sywerta? — spytał szeptem Sywerta.

— Owszem — odparł Sywert podobnie. — Ale wszakże zrzekłem się wszystkiego na twoją korzyść.

— A ile było tego?

— Pięć albo i dziesięć tysięcy.

— Talarów?

Olina wtrąciła, że nie pora teraz na żarciki. Ach, jakże ją oszukano, a ona wszakże tyle łez wylała nad trumną starego Sywerta!

Elizeusz wie przecież najlepiej, co pisał z woli umierającego: „Tyle i tyle jako podporę starości dla Oliny”. Ładna mi podpora. Kijek spróchniały!

Biedna Olina, żeby bodaj jaki okruszek była odziedziczyła po Sywercie. Byłaby to jedna przynajmniej jasna chwila w jej życiu. Znarowiona przecież nie była. Doświadczona w złu, owszem, nawykła z czasem przepychać się przez życie z dnia na dzień za pomocą fortelów i drobnych oszustw, przy tym była wielką mistrzynią w sztuce plotkowania, język jej był postrachem dla wszystkich. Tak, nic już nie mogło wpłynąć na pogorszenie jej, spadek w każdym razie mniej niż wszystko inne. Przez całe swe życie pracowała, rodziła dzieci, nauczyła je tego i owego, żebrała dla nich, a może kradła, ale mimo wszystko wyżywiła je i wychowała. Zabiegała, jak mogła, dla siebie i swoich, wyzyskiwała każdą sposobność i przepychała się. Tu zdobyła serek, tam garść wełny, a gdzie indziej kawał chleba albo i placka. Możliwe, że stary Sywert przypomniał sobie Olinę z owego czasu, gdy jeszcze była młoda, rumiana na twarzy i ładna. Tak, tak, minęły te czasy, teraz była stara i brzydka, ruina, wolałaby już nie żyć! I gdzież ją pochowają? Nie posiada ona własnego grobu familijnego, toteż pewnikiem zakopią ją kiedyś na jakimś cmentarzu, obok obcych i nieznanych szczątków. Taki jej koniec. Olina urodziła się i umarła. I ona była niegdyś młoda. Mały spadek teraz jeszcze, w jedenastej godzinie jej życia! — Tak jest, jedyna jasna chwila, ręce niewolnicy pracy byłyby choć trochę wypoczęły. Widziałaby w tym spóźnioną nagrodę opatrzności za to, że dla dzieci swych żebrała, może i kradła, a w każdym razie za troskę o nie, za żywienie ich. Na chwilę przynajmniej, bo niebawem dusza jej znowu zanurzyłaby się w ciemnościach, znowu by zezem patrzyła, a ręce jej szukałyby niespokojnie i macały: „Ile tego?” — rzekłaby. — „Co, tylko tyle?” — wydziwiałaby. I znowu miałaby rację. Była matką wielu dzieci i znała się na życiu, a to było wiele warte.

Wszystko zawiodło. Rachunki starego Sywerta po przejrzeniu ich przez Elizeusza były obecnie zapewne nieco pogmatwane — ale nieruchomości i krowa, i przewoźnictwo, i zaległości z biedą tylko pokryły braki kasowe. A jeżeli w ogóle jako tako szczęśliwie udało się sprawy załatwić, to zasługa przede wszystkim Oliny. Zawzięła się bowiem, żeby wydostać jakąś nadwyżkę — dla siebie. Dlatego wydłubywała pozycje całkiem już zapomniane, o których jednak jako zawodowa plotkara dobrze była poinformowana, albo też należności takie, które rewizor rozmyślnie pominął, ażeby oszczędzić różne wielkości gminy. Wszystkich wyciągnęła na światło dzienne, ta nieznośnica. Nie winiła tu starego Sywerta, broń Boże. On z dobrego serca uczynił zapis i pozostawił też dużo pieniędzy, tak... Ale ci dwaj panowie z urzędu powiatowego, którzy przyjechali sprawy uporządkować, oni ją oszukali.

— Ale kiedyś i ta krzywda dojdzie uszu Wszechmocnego — groziła Olina.

Mieszkańcy Sellanrå przyjęli tę nieszczęsną wiadomość ze spokojem. Jednej tylko Inger trudno było pogodzić się z tym.

— Wuj Sywert taki bogacz — rzekła.

— Przed tronem Pana mógł był stanąć jako człek sprawiedliwy i bogaty, ale oni go ograbili — odparła Olina.

Izak wstał i zabierał się w pole, ale Olina wstrzymała go, mówiąc:

— Izak, bardzo to nieładnie, że chcesz wyjść, nie pokazawszy mi przedtem swej żniwiarki. Czy może powiesz, że żniwiarki nie masz?

— Ano, mam.

— Tak, mówią o tym wszyscy dokoła. Mówią też, że kosi ona szybciej niż sto kos naraz. Tak, taki bogacz jak ty, Izak, może kupić wszystko, o czym tylko pomyśli. Nasz pleban kupił teraz pług z dwoma lemieszami, ale co tam pleban w porównaniu z tobą! To mogłabym mu wprost oczy powiedzieć.

— Sywert może ci ją pokazać, on już o wiele lepiej ode mnie to potrafi — rzekł Izak i wyszedł.

Izak poszedł. Na osiedlu Bredego licytacja, chciał być przy tym. Nie dlatego, żeby kupić osiedle, ale była to pierwsza w puszczy licytacja. Chciał się przypatrzeć.

Przechodząc przez Måneland, spotkał Barbro. Chciał iść dalej, nie zatrzymując się, ale Barbro zagadała go i spytała, czy idzie „tam na dół”.

— Tak — odparł krótko. Wszakże ma być licytowany dom rodzinny Barbro, dlatego pragnie jak najmniej mówić.

— Na licytację idziesz?

— Na licytację? Hm... idę tak sobie. A gdzie Aksel?

— Aksel? Bo ja wiem? Poszedł na licytację, żeby obłowić się za psie pieniądze.

Jakaż jednak gruba w pasie była Barbro, jaka zjadliwa, całkiem wściekła.

Licytacja już się zaczęła. Izak słyszy wywoływanie sołtysa i widzi dużo ludzi. Podszedłszy bliżej, spostrzegł wielu obcych, których nie znał; zeszli się tu różni z dalszych stron, ale Brede paraduje wśród nich w najlepszym ubraniu, wesół i bardzo rozmowny.

— Dzień dobry, Izak. Wielki to dla mnie honor, żeś i ty przyszedł na moją licytację. Dzięki. Długie lata byliśmy sąsiadami i dobrymi przyjaciółmi i nigdy też nie padło między nami krzywe słowo. — Brede rozrzewnia się: — Przykro pomyśleć, że się ma opuścić gospodarstwo, dla którego się żyło i pracowało i do którego serce przylgnęło. Ale co robić, gdy taka jest wola przeznaczenia.

— Może to i lepiej dla ciebie — pocieszał go Izak.

— Tak, trzeba ci wiedzieć, że i ja tak myślę — wtrącił Brede pospiesznie. — Na roli nie znalazłem ja miodów, nie. Teraz będzie lepiej, dzieci podrastają i wkrótce z gniazda wyfruną w świat. Kobiecisko co prawda znowu się tam nosi z jakimś pisklęciem, ale mimo wszystko. — I nagle Brede rzuca z nonszalancją: — Wiesz, podałem się do dymisji w urzędzie telegraficznym.

— Co takiego? — spytał Izak.

— Podałem się do dymisji w urzędzie telegraficznym.

— Podałeś się do dymisji?

— Tak, od Nowego Roku. Co mi po tym? Przeszkadzałoby mi tylko w pracy i zarobkach. Nie, nic z tego. Może się tym zajmować ktoś, kto ma dużo czasu na zbyciu. Kontrolować całą linię telegraficzną, uganiać się po górach i dolinach za psią zapłatę, nie, to nie dla Bredego. A oprócz tego pokłóciłem się z moją władzą przełożoną...

Licytacja toczy się w dalszym ciągu; cenę za nieruchomość podbito już do kilkuset koron, stąd licytanci stają się powściągliwsi i ten i ów dorzuca jeszcze po kilka zaledwie koron.

— Jak Boga kocham, teraz zaczyna Aksel licytować! — krzyknął Brede i podbiegł zaciekawiony do Aksela.

— To ty chcesz kupić moje grunty? Masz mało swoich?

— To dla znajomego — odparł Aksel wymijająco.

— No tak, toć to dla mnie sprawa obojętna.

Sołtys podnosi młotek — jeszcze ktoś się odzywa, dorzucając od razu aż sto koron, a potem cisza, nikt więcej nie licytuje. Sołtys wywołuje ostatnią cenę raz, drugi i trzeci, trzyma jeszcze przez chwilę w górę wzniesiony młotek i następnie przybija.

— Kto podał ostatnią cenę?

Aksel Ström — dla swojego znajomego!

Sołtys wpisuje do protokołu: „Aksel Ström, w zastępstwie”.

— Dla kogo kupujesz? — spytał Brede. — Chociaż nic mnie to właściwie nie obchodzi.

Lecz nagle jakieś poruszenie przy stole sołtysa. Siedzi tam przedstawiciel banku, kupiec, ze swym pomocnikiem. Coś się stało... Pretensje wierzycieli nie zostały pokryte. Przywołują Bredego, podszedł z uśmiechem i niedbale skinął głową, owszem, przyznaje w zupełności.

— Któż by się był spodziewał, że taki folwark tak mało przyniesie — rzekł. I nagle odwrócił się do licytantów i obwieścił głośno: — Korzystam z obecności pana sołtysa, który był łaskaw trudzić się tu na moje zaproszenie, i oddaję na licytację wszystko, co tu posiadam. Wóz, inwentarz, widły, toczydło. Wszystko to mi niepotrzebne. Sprzedam wszelkie graty.

Licytują słabo, bez zapału.

Bredowa tymczasem, mimo okazałej swej objętości, zakrzątnęła się równie żwawo jak i wesoło około przygotowania kawy na sprzedaż. Urządziła na poczekaniu na stole przed domem „kawiarnię” i aż promienieje z radości, tak zabawnym znajduje to nowe zajęcie. Nawet od Bredego zażądała zapłaty za kubek kawy. I Brede naprawdę dobył chudej sakiewki i zapłacił.

— Widzieliście kiedy taką kobietę? — zwrócił się do zgromadzonych. — Ona do tego jedyna!

Licytacja. Wóz niewiele wart — za długo stał pod gołym niebem — ale Aksel dorzucił jeszcze pięć koron i wóz stał się jego własnością. Nic więcej już Aksel nie kupuje; wszyscy jednak się dziwią, że ten ostrożny i skromny człeczyna tak wiele zakupił.

Teraz przyszła kolej na inwentarz. Bydło umieszczono dziś w stajni, by mieć je pod ręką. Co Brede miał z nim począć, skoro już nie miał pastwiska? Krów nie posiadał, gospodarstwo swoje rozpoczął z dwiema kozami, teraz miał ich cztery. Konia nie posiadał, ale za to miał sześć owiec.

Jedną z owiec, płaskouchą, kupił Izak. Gdy ją zobaczył, przystąpił natychmiast do licytacji. Wywołało to prawdziwą sensację. Izak na Sellanrå był wszakże człekiem bogatym i powszechnie poważanym. Posiadał już dosyć owiec, na co mu jeszcze jedna? Bredowa przerywa na chwilę swoją sprzedaż kawy i woła:

— Tak, ta maciorka warta polecenia; stara już, bo stara, ale rokrocznie rodzi dwa lub trzy jagnięta!

— Tak, wiem o tym — odpowiedział Izak i patrzy jej prosto w oczy. — Ja znam ją dobrze...

Zabiera się w drogę powrotną wspólnie z Akselem i na powrózku prowadzi owcę. Aksel jest milczący, czymś widocznie zgryziony1. Izak spogląda na niego i myśli, że właściwie nie ma on powodu do zmartwienia. Osiedle jego dobrze zagospodarowane, a obecnie buduje sobie dom. Aksel działa powoli, ale niezawodnie. W ostatnich czasach sprawił sobie nawet konia.

— Kupiłeś osiedle Bredego — przemówił Izak. — Czy chcesz na nim gospodarzyć?

— Nie, nabyłem je dla innego.

— Hm.

— Jak myślisz, czy nie za drogo kupiłem?

— O, nie. Dobra tam gleba borowinowa, trzeba ją tylko odwodnić.

— Nabyłem dla brata swego z Helgeland.

— Hm.

— Po trosze jednak myślałem o tym, żeby się z nim zamienić.

— Zamienić?

— Tak, gdyby naturalnie Barbro tego pragnęła.

Uszli znowu milcząco kawał drogi. Po czym odezwał się Aksel:

— Nastają na mnie, żebym przyjął dozór nad linią telegraficzną.

— Dozór? Hm. Tak, słyszałem, że Brede wypowiedział służbę.

— Aha — uśmiechnął się Aksel. — Niezupełnie tak było, bo właśnie Bredemu dali terminatkę2.

— Ano — zauważył Izak w tonie usprawiedliwiającym Bredego — telegraf zabiera dużo czasu.

— Powiedzieli mu, że jeżeli się nie poprawi, zwolnią go na Nowy Rok.

— Aha.

— Jak myślisz, czy mógłbym przyjąć ten urząd?

Izak długo się zastanawiał, po czym zauważył:

— Ano, urząd daje pieniądze.

— Chcą mi dać więcej.

— Ile?

— Jeszcze raz tyle.

— Jeszcze raz tyle? Tak, to warto się namyślić.

— A linia jest teraz dłuższa. Nie, sam nie wiem, co zrobić. Teraz jednak nie można wydobyć z lasu tyle, ile niegdyś, gdyś ty tu osiadł, a mnie brak jeszcze sporo narzędzi. Gotówki brak zawsze, a inwentarz za mały, żebym mógł z niego co sprzedać... Może by jednak nie zawadziło spróbować na rok...

Żadnemu z nich nie przyszło na myśl, że Brede mógłby się poprawić i pozostać nadal na swym stanowisku.

Zaszedłszy do Måneland, zetknęli się z Oliną. Tak, ta ciekawa Olina, tłusta i okrągła, łazi wszędzie niby liszka3. Ma już przeszło siedemdziesiątkę, a wciąż jeszcze sobie radzi. Siedziała w gammie i popijała kawę, ale zauważywszy zbliżających się mężczyzn, rzuciła wszystko i wybiegła na ich powitanie.

— Dzień dobry ci, Aksel, już po licytacji? Nie weźmiesz mi chyba za złe, że odwiedziłam Barbro? Widzę, że nowy dom stawiasz i że coraz większy z ciebie pan. A ty, Izak, kupiłeś, jak widzę, owcę...

— Tak, nie poznajesz jej?

— Czy ją poznaję? Nie.

— Popatrz jeno, przecie to płaskoucha.

— Płaskoucha? To co, że płaskoucha? Ale, ale, co ja to chciałam powiedzieć: aha, a kto kupił osiedle poczciwego Bredego? Właśnie zastanawiałyśmy się z Barbro nad tym, kto teraz będzie jej sąsiadem. Biedna Barbro, siedzi tam i nic, jeno płacze i płacze. Ano, nie możesz jej się dziwić. Ale Pan Bóg miłosierny dał jej tu na Måneland nowe ognisko... Płaskoucha? Wiele już w swym życiu widziałam owiec z płaskimi uszami. I to jest święta prawda, że twoja maszyna nie na mój rozum. I nie pytam już wcale, ile kosztowała, bo tyle liczenia to też nie na mój rozum. Gdym ją zobaczyła, myślałam, że Eliasza4 widzę na jego ognistym wozie. Boże, przebacz mi...

Po sprzątnięciu siana Elizeusz przygotowywał się do wyjazdu. Doniósł inżynierowi, że niebawem wróci, lecz otrzymał na to dziwaczną odpowiedź, że mianowicie nastały złe czasy, że trzeba się ograniczać, że inżynier nie ma obecnie wolnej posady, ponieważ musi teraz sam wszystko pisać.

Paskudna sprawa.

„Gdybyś jednak koniecznie chciał wrócić — pisał dalej inżynier — zobaczymy, co się da zrobić. Może się uda umieścić Cię w jakimś innym biurze, chociaż będzie to bardzo trudno. Tak wielu młodzieńców pcha się obecnie do biur... Pozdrawiam Cię”.

Ależ naturalnie, Elizeusz chciał powrócić do miasta. Jakże, czy miałby tu zmarnieć? Wszakże chciał być czymś w świecie. Dlatego nie zdradził się z tym, co go zaskoczyło — na nic by to się nie zdało, a poza tym było to trochę niemiłe. Dlatego milczał. Życie na Sellanrå poczęło znowu oddziaływać na niego ujemnie; była to wegetacja szara i pozbawiona podniet, cicha i senna, nie było tam nikogo, przed kim by mógł się pokazać, nikogo, kto by mu dorównał. Istotę jego rozdwoiło życie miejskie, wyprowadziło go na pana, lecz zarazem zrobiło zeń człowieka słabego. Wszędzie czuł się nieswojo, tułaczem bezdomnym. To, że zasmakował znowu w zapachu lawendy — niczego nie dowodziło. Wszelakiego sensu jednak pozbawione były myśli, jakie chłopaka wiejskiego nawiedzały w chwili, gdy wieczorem asystował matce przy dojeniu krów: „Promień mleczny, który spływał w kubeł... Szelest ten stanowi coś w rodzaju cudownej pieśni, całkiem innej niż muzyka waltornistów lub Armii Zbawienia w mieście albo świst parowca...”.

Zdradzanie swych uczuć nie należało do zwyczajów mieszkańców Sellanrå, przeto Elizeusz lękał się chwili pożegnania. Był obecnie znakomicie wyposażony — miał otrzymać nowy postaw5 płótna, a ojciec przygotował pieniądze, które miano wręczyć Elizeuszowi po wyjściu za próg domu. Pieniądze — czy Izak miał istotnie pieniądze na zbyciu? Ale trudno, nie uchodziło inaczej. Inger dawała przecież do zrozumienia, że to jeszcze ten raz tylko, ostatni raz. Elizeusz będzie już teraz sam na siebie pracował.

— Aha — rzekł Izak i odliczył pieniądze.

Zapanował świąteczny nastrój, w domu nastała cisza. Podczas biesiady pożegnalnej otrzymał każdy po jednym gotowanym jajku, a Sywert oczekiwał już na dworze, gotów do towarzyszenia Elizeuszowi i niesienia pakunków. Wszystko gotowe do pożegnania.

Rozpoczął od Poldynki. Tak, powiedziała mu: „Bądź zdrów”, i powiedziała to bardzo ładnie. Podobnie powiedziała służąca Jensyna, zajęta w tej chwili gręplowaniem wełny. Obie jednak srodze na niego się gapiły, prawdopodobnie dlatego tylko, że oczy miały nieco zaczerwienione. Z kolei przystąpił do matki i podał jej rękę. Ale matka, oczywiście na nic niepomna, wybuchnęła głośnym płaczem.

— Niech cię Bóg prowadzi — rzekła, szlochając.

Najgorsza rzecz to pożegnanie z ojcem. Z tysiąca powodów: tak bardzo był spracowany i tak nieskończenie im wszystkim oddany: nosił ich na ręku, opowiadał im o mewach i innych ptakach, i o zwierzętach, i o wszelkich cudach pól i lasów. Nie tak dawno temu...

Ojciec stoi przy oknie, aż nagle odwraca się, chwyta rękę syna i mówi głośno, jakby gniewnie:

— Tak, tak, bądź zdrów... Widzę, że nasz nowy koń się tam zerwał.

I co tchu wybiegł z izby. Ach, przecież to on sam zaczaił się przed chwilą i konia odwiązał, a ten obwieś, Sywert, musiał go akurat przy tym podpatrzeć, nic nie mówił, a tylko patrzał i uśmiechał się. Niecnota, dobrze wiedział, czemu ojciec konia odwiązał.

Elizeusz gotów już do drogi. Wychodzi.

Wtem jednak matka dogania go na progu, szlocha więcej niż przedtem i rzecze:

— Niech cię Bóg prowadzi! — a jednocześnie wciska mu coś w rękę. — Masz i nie dziękuj mu, bo on tego nie lubi. I pisz też często!

Dwieście koron.

Elizeusz spojrzał na łąkę. Ojciec wysilał się okropnie przy wbijaniu w ziemię kołka; robota szła mu jakoś dziwnie opornie, mimo że gleba łąki była pulchna.

Bracia poszli naprzód ostrym krokiem. Mijają już osiedle Aksela. Barbro, siedząca właśnie na przyzbie6, zagadnęła ich i zachęciła do wstąpienia do chaty.

— Jak widzę, Elizeusz znowu odjeżdża. O, wobec tego musisz wstąpić i wypić na pożegnanie bodaj filiżankę kawy.

Wchodzą do gammy. Elizeusz zdołał się już wyleczyć z dawnej swej wariacji miłosnej i ze strasznych zamiarów samobójczych. Tak, siadając, układa troskliwie na kolanach swój jasny płaszcz wielkim monogramem na wierzch, po czym chusteczką gładzi włosy, a następnie rzuca na wskroś dystyngowaną uwagę:

— Klasyczną mamy dziś pogodę!

Barbro również nie straciła rezonu; zabawia się swym srebrnym pierścionkiem u jednej ręki, a złotym u drugiej — dalibóg, dostała i złoty pierścionek! Ma na sobie długą, szeroką zapaskę sięgającą od szyi aż do stóp i zasłaniającą do pewnego stopnia jej znacznie już zmienioną figurę. Podawszy kawę, zajęła się robótką. Barbro nie okazała najmniejszego zakłopotania, dzięki czemu rozmowa toczyła się w tonie zupełnie swobodnym.

— A gdzie Aksel? — spytał Sywert.

— Aksel? Nie wiem — odparła Barbro, po czym zwróciła się do Elizeusza: — Tak, teraz to już pewnie na wieś nigdy nie wrócisz?

— Nie przypuszczam — odparł.

— Tak, kto raz przyzwyczaił się do miasta, temu wieś już nie smakuje. Gdybym mogła, zaraz bym z tobą pojechała.

— Ach, żartujesz chyba.

— Myślisz, że nie? O, ja doświadczyłam, jak jest w mieście, a jak na wsi. Byłam w większych miastach niż ty. Dlatego nie ma w tym nic dziwnego, że mi się tu nie podoba.

— Zapewne, przecie w Bergen nawet byłaś — zauważył pośpiesznie. Straszna rzecz, jaka ona zarozumiała!

— Tak, gdyby mi nie przysyłano gazety, uciekłabym stąd natychmiast!

— A Aksel, no i wszystko inne?

— Ach, Aksel... rzuciłabym wszystko. A z tobą jak? Przyznaj się, czy za tobą nikt w mieście nie tęskni?

Elizeuszowi nie pozostało teraz nic innego, jak przybrać odpowiednią pozę, zmrużył oczy i zwlekał z odpowiedzią, jakby chcąc dać poznać, że istotnie ktoś tam za nim tęskni, a wreszcie oświadczył:

— Ach, głupstwo!

— Aha — rzekła nadąsana — głupstwo! Znam się na tym!

Lecz Elizeusz nie żywił już najmniejszego dla niej afektu7, diablo mało mu na niej zależało; twarz jej szpeciły żółte plamki, a stan, w jakim się znajdowała, nie uszedł nawet jego dziecięcym oczom.

— Nie zagrałabyś nam trochę na gitarze? — spytał.

— Nie — odparła szorstko. Po czym w całkiem innym tonie zwróciła się do Sywerta: — Słuchaj jeno, czy nie przyszedłbyś do nas na kilka dni, żeby pomóc Akselowi przy budowie nowego domu? Może byś zatrzymał się u nas zaraz jutro, wracając ze wsi?

— Mógłbym, ale brak mi mego ubrania roboczego — odrzekł po chwili namysłu.

— W takim razie pójdę po nie dziś wieczorem.

— Ano, zobaczę.

— Tego nam przecie nie odmówisz! Idzie o to, żeby dom był pod dachem, zanim nastanie jesień. Aksel już nieraz chciał ciebie prosić, ale za każdym razem jakoś zbrakło mu odwagi. Nie, tej przysługi nam nie odmówisz...

— Jeżeli mogę być w czym pomocny, to z chęcią...

Sprawa przeto załatwiona.

Ale teraz Elizeusz czuł się dotknięty. Miał słuszny do tego powód. Uznał co prawda, że Barbro, starając się o pomoc przy budowie domu, postąpiła mądrze, jednocześnie jednak zbyt jawnie i nietaktownie. Wszakże nie jest jeszcze panią domu, a poza tym nie tak dawno jeszcze, jak ją całował. Taka dziewka! Bezwstydna!

— Tak, ja tu jeszcze wrócę... ale w kumotry8 do ciebie — zgrzytnął nagle Elizeusz.

Barbro obrzuciwszy go jadowitym spojrzeniem odcięła się z miejsca:

— W kumotry? Przede wszystkim kumotr musi być najpierw potrzebny... A jeżeli kiedyś potrzebny mi będzie, wtedy napiszę do ciebie.

Elizeusz nie wiedział, co odpowiedzieć, przeto zakłopotany uśmiechnął się tylko.

— Dzięki za kawę — wmieszał się Sywert, zabierając się do pożegnania.

— Tak, dziękuję za kawę — powtórzył Elizeusz, ale był sztywny i nie ukłonił się ani trochę.

— Pokaż tylko swój monogram — rzekła Barbro. — Tak, kantorzyści, u których ja byłam, mieli również takie, ale znacznie większe... A więc, Sywercie, wstąpisz do nas, wracając, i będziesz tu nocować? Rzeczy twoje przyniosę dziś jeszcze...

Takie było pożegnanie.

Bracia podążyli w dalszą drogę. W rozmowie swej omijali skrupulatnie wszystko, co by mogło wywołać jakiekolwiek wzruszenie, jak dziwne zachowanie się ojca podczas pożegnania i łzy matki. Aby zaś uniknąć zatrzymania się u Bredego, nadłożyli spory kawał drogi, setnie9 się tym bawiąc. Nadrabiali minami. Ale nadeszła chwila, kiedy serca ich zmiękły. Stało się to wtedy, gdy wyłonili się z lasów pustkowia i ujrzeli przed sobą wieś. Tam mieli się rozstać. Sywert odezwał się nieśmiało:

— Przypuszczam, że trochę nudno będzie teraz bez ciebie.

Zaledwie to powiedział, Elizeusz zaczął pogwizdywać. Świstał bohatersko, koło trzewików swych coś grzebał, przetrząsał swe kieszenie, szukając papierów — w ogóle okropnie był zajęty! I byłoby na pewno doszło do większego rozmazgajenia się, gdyby nie Sywert, który uratował obu w sam czas:

— Masz! Ostatni poczęstunek! — zawołał, grzmotnął brata w plecy i uciekł.

To pomogło; krzyknęli sobie jeszcze kilka słów pożegnania, po czym każdy poszedł swoją drogą.

Przeznaczenie lub traf szczęśliwy! Elizeusz pomimo wszystko powrócił do miasta i otrzymał posadę, ale tak samo i Aksel Ström uzyskał robotnika. Dnia 21 sierpnia przystąpił do budowy chaty drewnianej, a w dziesięć dni później dom był pod dachem. Ach, nie był to dom nadzwyczajny i wysoki, ale był przecież dom, a nie lepianka. Inwentarz Aksela otrzyma teraz przynajmniej wspaniałą stajnię na zimę w gammie, która dotychczas służyła za mieszkanie dla ludzi.