IV

16 października

— Z każdej niedzieli zaraz robi się poniedziałek — mówi Eva.

Jest mniej więcej ósma, ale żadna z nas jeszcze się nie poruszyła. Dziesięć po ósmej — z sypialni Emmy i Magnhild dobiega stęknięcie.

Tak rozpoczyna się dramat poniedziałku. Gdy jedna kończy wzdychać, druga zaczyna; jedna mówi, że kto długo leży, temu szczęście nie sprzyja, druga mówi, że tamta chyba oszalała. Lecz żadna nie wstaje.

— Nauczcie się cierpieć bez skargi, dziewczęta! — mówię, po czym zrywam się z łóżka.

Reszta robi to samo, ale ta właśnie pora to jedyny czas, gdy Eva jest w groźnym humorze. Tak to wygląda każdego dnia, to samo brutalne i za wczesne wyrwanie z błogiego spokoju łóżka, to samo użalanie się i pośpiech, a potem biegiem do biura. Żyję tak od dwóch tygodni, ale zdaje mi się, że mam za sobą lata monotonnej egzystencji. Po kilku latach takiego życia uznam zapewne, że minęły nie lata, a tydzień.

Podejrzewam, że nie żywią niechęci do mnie osobiście — myślę o prawnikach z mojego biura — tylko po prostu z zasady przeszkadza im moja obecność w tym miejscu. Nie wydaje mi się, by mecenas stosował jakieś szczególne reguły w odniesieniu do kobiet; podobno gdy pojawia się jakaś kwestia, rozwiązuje ją bez komplikacji i racjonalnie, natomiast dwaj młodzi prawnicy — ci mają z tym problem. Dzisiaj, gdy mecenas jadł śniadanie, pokłóciliśmy się okropnie. Skończyło się jak zawsze w takich przypadkach — zostałam uciszona, ale nie przekonana.

Chodziło o prawo kobiet do zatrudnienia — niesłychane, że w dzisiejszych czasach nadal trzeba się o to kłócić!

Obaj młodzi panowie, bardzo młodzi zresztą, wyrażali stanowcze przeświadczenie, że nie mamy czego szukać na rynku pracy i że od samego początku jesteśmy tu tylko zawadą. Nasza obecność powoduje, że zawieranych jest coraz mniej małżeństw. Z premedytacją odebrałyśmy mężczyznom chleb.

— Co zatem, zdaniem panów, mamy zrobić? — zapytałam. — Przestać pracować?

— Oczywiście!

— Czy bez nas wszystko będzie działało równie dobrze jak teraz?

— Nawet lepiej.

— Jeśli wszystkie naraz odstąpimy dziś od pracy, zdołacie przejąć nasze obowiązki, nie zaniedbując jednocześnie swoich?

— Tak, prosta sprawa.

— A co z nami? Mamy umrzeć z głodu?

— Nie, będziecie przecież utrzymywane.

— Przez panów?

— Hm, każdy z nas już ma swój dom...

— Ja nie mam — powiedziałam — jestem biedna i mam małego brata. Muszę pracować i brać, co jest. W moim przypadku te panów zasady nie mają znaczenia ni sensu.

Nie rozpłakałam się bynajmniej, choć mogłam. A potem wrócił mecenas.

Około południa, gdy ubierałam się w przedsionku, podszedł do mnie pan Tyrén.

— Przykro mi, jeśli pannie jest przykro — powiedział.

— Naprawdę? — zapytałam. —Nie musi pan jednak z tego powodu psuć sobie przerwy obiadowej.

— Podczas śniadania mówiliśmy rzeczy, które mogły pannę urazić.

— Jeśli przyznaje pan, że powiedział coś celowo, by mnie urazić, to jest to bliższe prawdy — odparłam, odwrócona do niego plecami. — Wyrobiłam w sobie nawyk nieprzejmowania się takimi sprawami. Smacznego.

Mam nadzieję, że na jakiś czas zostawi mnie w spokoju. Ogólnie rzecz biorąc, wydaje się miłym młodzieńcem; to raczej nie jego wina, że ma tak przyziemne wyobrażenie o kobietach, wszyscy mężczyźni takie mają. Spotkałam tylko jednego, który cenił mnie jako człowieka, choć koniec końców okazało się, że jednak nie cenił.

Baby zazwyczaj pojawia się w szkole gospodarstwa domowego1 o tej samej porze co ja, ale dziś nie przyszła, więc jem sama. Karmienie trzody odbywa się przy małych stolikach, a jest taki tłum, że zawsze kilkoro głodnych zwierząt musi czekać, aż zwolni się miejsce. Można tu często zaobserwować koterie, ale i samotników takich jak ja, a w oczekiwaniu na sztukę mięsa w sosie chrzanowym wszyscy przypatrujemy się sobie nawzajem. Są tu młodzi i starzy, głównie kobiety, zazwyczaj starsze. W moich oczach wyglądają niczym tragikomiczne wizje przyszłości, uosabiają żałosną starość odartą z godności, równie odstręczającą, bez względu na to, czy na widok półmiska gołąbków trafiającego na stół przybiera wyblakły i nędzny półuśmiech zadowolenia, czy też reaguje małostkowym utyskiwaniem. Gdy będę stara, bez domu i dzieci, które się o mnie zatroszczą, będę gotować sobie w piecu kaflowym i wychodzić wyłącznie po zmroku. À propos starości przypomina mi się, co wczoraj powiedział Putte:

— Wiesz, Pegg, to by dopiero było, gdybyś wyszła teraz za mąż.

— Nie sądzisz, że mogę z tym jeszcze trochę poczekać? — zapytałam zdziwiona.

— Co to, to nie, bo przecie nie pomoże blansz2 i róż, kiedy panna stara już.

— Skąd żeś to wziął?

— Chłopcy mówili w sobotę, gdy ze mną przyszłaś. Ale ich zdaniem nic na to nie poradzisz, bo niełatwo jest zdobyć męża, jak dziewczyna nie jest krociową partią.

— Czym nie jest?

— No, panną z majątkiem, nie wiesz, o czym mowa?

Putte, oj, Putte! Od dziecka wariat prawdę usłyszy3.

Dziewczyny z Bandy chyba rozumieją, że — jak przewidywała Eva — na początku pracuję niemal do utraty sił. Nic nie mówią, ale wszystkie są takie miłe. Dziś wieczorem, gdy wróciłam do domu, Eva, z Frödingem4 w dłoni, siedziała na podłodze przy kuchence spirytusowej. Będzie dodatkowa kawa, jak sądzę, trochę z mojej przyczyny. Tutaj urzeczywistnia się komunizm w praktyce. Wszystko, co moje, należy do Bandy i odwrotnie, a ta, która akurat ma fundusze, z radością pomaga pozostałym, gdy im nie starcza. A zazwyczaj nie starcza. Jesteśmy biedne, ale dumy nam nie brakuje.

— A teraz poobmawiamy bliźniego swego — powiedziała Eva, gdy kawa się zaparzyła.

— Nie — zaoponowałam — porozmawiajmy lepiej o naszych przełożonych. Evo, jak twój kierownik, czy on nie...?

— Czy nie kocha się we mnie? Z pewnością. To cecha charakterystyczna wszystkich moich kierowników. Pracowałam już w najróżniejszych biurach i wszędzie znalazł się ktoś, kto chciał całować mnie w szyję. Przyjęłam więc posadę w zakładzie pogrzebowym w przekonaniu, że w bezpośredniej bliskości śmierci... Ale tu jest najgorzej. Gdy przypomnę sobie wszystko, co na tym tle przeżyłam, a potem pomyślę o moim biednym, starym ojcu, który zeszłego lata w Linköpingu5 nie chciał mnie puścić bez przyzwoitki na koncert kościelny w towarzystwie statecznego kawalera, sympatii z dzieciństwa, wiesz, coś jak w Largo6 Haendla7 mniej więcej, to naprawdę chce mi się i śmiać, i płakać. A gdy potem posilaliśmy się na mieście, kanapki i mleko z automatu8, natchnęło go to do wyprodukowania całej broszury o dobrym prowadzeniu się. Biedny, kochany tatuś, no wyobraź sobie!

— Przyjeżdża tu czasem? — zapytałam.

— Tak, był raz, zeszłej wiosny. Odwiedził wtedy mojego kierownika, bo chciał „wywiedzieć się, jak sprawuje się moja córka” i poprosić starego pryka, by w miarę możliwości otoczył mnie ojcowską opieką. Kierownik z pełną powagą zapewnił ojca, że jest świadom swych powinności wobec młodych dziewcząt, które ma u siebie na posadzie. Następnego dnia zyskałam kolejną, bardzo wyczekiwaną okazję, by go spoliczkować na korytarzu. Elisabeth, cóż to za przekomiczna, małomiasteczkowa mina! Tylko czekaj, sama też tego zażyjesz. Jesteś największą ozdobą naszej Bandy.

A potem chwyciła akordeon i zaśpiewała donośnie:

— Eva, tylko nie to! — zaprotestowała Emmy surowo.

— Oj, zapomniałam, że tu jesteś — odpowiedziała Eva.

— I jeszcze Baby — dodałam ostrożnie, żeby ją wybadać.

— A widziałaś, co ona wyczynia? — Eva pociągnęła wątek. — Wróciła pół godziny temu i przemknęła do kuchni. Jestem pewna, że teraz ukradkiem zajmuje się usuwaniem zwałów błota z butów i spódnicy. Wcześniej nigdy coś takiego jej się nie przytrafiło, wczoraj był pierwszy raz; jej trzewiki przypominały bryłę gliny, z której Pan nasz stworzył Adama. Potrafisz wyjaśnić, dlaczego zakochani zawsze chodzą w takie miejsca, w których nawet kalosze nie pomogą?

— To ten notariusz? — zapytałam.

— Tak. I spacer po Djurgården10.

Tylko czy Eva rzeczywiście ma rację? Że przeżyję coś nowego?

Czy nie będzie to ta sama stara śpiewka, tyle że o innym tytule?