Rozdział dziewiąty

W katedrze

K. otrzymał polecenie, by pewnemu włoskiemu, bardzo ważnemu kontrahentowi banku, który po raz pierwszy zawitał do miasta, pokazać parę zabytków. W innych okolicznościach K. z pewnością uznałby to polecenie za zaszczyt, teraz jednak, gdy z wielkim trudem udawało mu się zachowywać swoją renomę w pracy, przyjął je z niechęcią. Martwiła go każda godzina nieobecności w banku; wprawdzie i tak nie potrafił wykorzystywać czasu choćby w przybliżeniu tak owocnie jak dawniej, nieraz bowiem całymi godzinami udawał w dość nieudolny sposób, że pracuje, ale jeszcze bardziej zamartwiał się, kiedy w ogóle nie był w biurze. Wydawało mu się wówczas, że widzi, jak wicedyrektor, który przecież zawsze stał na czatach, od czasu do czasu zagląda do jego gabinetu, siada przy jego biurku, przegląda dokumenty, przyjmuje i odbiera mu klientów, z którymi K. od lat był niemal zaprzyjaźniony, a może nawet wykrywa błędy, których K. podczas pracy obawiał się teraz na każdym kroku i których nie potrafił uniknąć.

Jeżeli więc delegowano go, choćby pod pozorem szczególnego wyróżnienia, na rozmowę czy w krótką podróż służbową — a takie polecenia w ostatnim czasie jakimś zbiegiem okoliczności bardzo się mnożyły — to za każdym razem nasuwało mu się podejrzenie, że chcą się go na chwilę pozbyć z biura i skontrolować jego pracę, albo przynajmniej że uważają go w biurze za kogoś, kogo łatwo zastąpić. Zwykle mógłby bez trudu odmówić, lecz nie śmiał tego zrobić, bo jeśli jego obawy były choć trochę uzasadnione, odmowa oznaczałaby przyznanie się do strachu. Dlatego przyjmował te zadania z pozorną obojętnością i nawet wtedy, gdy miał odbyć męczącą, dwudniową podróż służbową, zataił poważne przeziębienie — byle tylko nie narazić się na ryzyko, że zatrzymają go w domu, powołując się na jesienną, deszczową pogodę. Kiedy wrócił z tej podróży z wściekłym bólem głowy, dowiedział się, że nazajutrz ma towarzyszyć owemu włoskiemu kontrahentowi banku. Pokusa, by odmówić choć ten jeden raz, była wielka; przede wszystkim wyznaczone zadanie nie było bezpośrednio związane z interesami banku. Spełnienie tej towarzyskiej powinności wobec kontrahenta samo w sobie wprawdzie było bez wątpienia dość ważne, lecz nie dla K., który dobrze wiedział, że może się utrzymać w pracy jedynie dzięki sukcesom odniesionym w banku, w przeciwnym razie nawet gdyby zdołał tego Włocha zupełnie niespodziewanie oczarować, na niewiele by mu się to zdało. Nie chciał choćby na jeden dzień zostać odsunięty od pracy, bo miał w sobie głęboki lęk, że nie dopuszczą go do niej z powrotem; i choć doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że to lęk przesadny, jednak go paraliżował.

W tym wypadku jednak niemal nie sposób było znaleźć łatwej do przyjęcia wymówki: znajomość włoskiego u K. nie była wprawdzie wielka, ale mimo wszystko wystarczająca; rozstrzygające zaś było to, że K. kiedyś zdobył pewną wiedzę z dziedziny sztuki, co w banku zyskało nader przesadny rozgłos, gdyż K. przez pewien czas — zresztą również wyłącznie z powodów służbowych — należał do miejscowego Stowarzyszenia Ochrony Zabytków. A Włoch, jak niosły pogłoski, był miłośnikiem sztuki, wybór K. na jego towarzysza był więc oczywisty.

K., zły na dzień, który go czekał, zjawił się w biurze tego bardzo deszczowego, burzliwego poranka już o siódmej, żeby przynajmniej część pracy doprowadzić do końca, zanim wizyta całkiem mu to uniemożliwi. Był bardzo zmęczony, gdyż pół nocy studiował włoską gramatykę, by choć trochę przygotować się do spotkania; okno, przy którym w ostatnim czasie zbyt często miał zwyczaj przesiadywać, kusiło go bardziej niż biurko, ale oparł się tej pokusie i zabrał do pracy. Niestety niemal w tej samej chwili wszedł woźny i powiadomił go, że pan dyrektor kazał mu sprawdzić, czy pan prokurent jest już w biurze; a jeśli tak, to czy byłby tak łaskaw przejść do sali spotkań, gdyż gość z Włoch już przyszedł.

— Już idę — rzekł K., wsunął do kieszeni mały słownik, wziął pod pachę album z zabytkami miasta, który przygotował dla cudzoziemca, i udał się do gabinetu dyrektora przez biuro jego zastępcy. Był zadowolony, że przyszedł tak wcześnie i że od razu mógł się stawić, czego zapewne nikt się po nim nie spodziewał. Biuro wicedyrektora oczywiście świeciło pustkami, jakby był sam środek nocy; woźny pewnie miał wezwać także jego, lecz bez skutku.

Gdy K. wszedł do sali spotkań, dwaj panowie podnieśli się z głębokich foteli. Dyrektor uśmiechnął się do niego życzliwie, najwyraźniej bardzo się ucieszył na widok K., i natychmiast przedstawił sobie obu panów. Włoch uścisnął mocno dłoń K. i ze śmiechem z kogoś zażartował, używając jakiegoś określenia na rannego ptaszka. K. nie bardzo zrozumiał, kogo ma na myśli; poza tym było to osobliwe sformułowanie, którego sens odgadł dopiero po chwili. Odpowiedział kilkoma gładkimi zdaniami, które Włoch znów przyjął ze śmiechem, przy czym parę razy nerwowym ruchem przejechał dłońmi po swoim błękitno-szarym, gęstym wąsie. Wąs ten był najwyraźniej skropiony perfumami; aż kusiło, by się do niego zbliżyć i go powąchać.

Kiedy wszyscy usiedli i zaczęła się krótka rozmowa wstępna, K. z wielkim dyskomfortem zauważył, że jest w stanie zrozumieć Włocha tylko momentami. Gdy mówił bardzo spokojnie, K. pojmował go niemal w całości, były to jednak rzadkie wyjątki; przeważnie słowa wprost wylewały mu się z ust i kręcił przy tym głową, jakby czerpał z tego jakąś szczególną przyjemność. Podczas tych wywodów nieodmiennie wplątywał jakiś dialekt, który dla K. nie miał w sobie nic włoskiego; dyrektor zaś nie tylko go rozumiał, ale i sam nim władał — co zresztą K. mógł był przewidzieć, bo gość pochodził z południa Włoch, gdzie dyrektor spędził kilka lat.

W każdym razie K. zrozumiał, że raczej nie będzie mu dane porozmawiać z Włochem, którego francuszczyzna okazała się również niezrozumiała, przy czym jeszcze wąs zakrywał mu wargi, których widok może pomógłby K. w pojmowaniu sensu jego wypowiedzi. K. obawiał się związanych z tym niedogodności; tymczasem jednak zaniechał prób zrozumienia Włocha — byłby to także wysiłek zbyteczny w obliczu umiejętności dyrektora, który z taką łatwością przejął rozmowę. K. ograniczył się więc jedynie do tego, by z poirytowaniem obserwować, jak gość siedzi w fotelu — głęboko, a jednak z lekkością — jak co chwila naciąga brzegi swojej krótkiej, mocno wyciętej marynarki i jak z uniesionymi ramionami próbuje swymi giętkimi dłońmi przedstawić coś, czego znaczenia K. nie potrafił odgadnąć, choć nie spuszczał tych rąk z oczu, pochyliwszy się z uwagą do przodu. W końcu znudzony bezczynnością K. podążał już tylko machinalnie wzrokiem od jednego do drugiego mówiącego i wkrótce dało o sobie znać jego wcześniejsze zmęczenie; raz nawet ku swemu przerażeniu — na szczęście jeszcze w porę — przyłapał się na tym, że w roztargnieniu już chciał się podnieść, odwrócić i wyjść.

Wreszcie Włoch spojrzał na zegarek, po czym się zerwał. Pożegnawszy się z dyrektorem, podszedł do K., i to tak blisko, że K. musiał cofnąć fotel, żeby mieć jakąkolwiek swobodę ruchu. Dyrektor, który zapewne po oczach K. rozpoznał trudne położenie, w jakim ten znalazł się w obliczu tej włoszczyzny, wtrącił się do rozmowy tak zmyślnie i z takim wyczuciem, iż wyglądało, jakby dorzucał jedynie drobne rady, podczas gdy w istocie wszystko, co Włoch — niestrudzenie wchodząc mu w słowo — przedstawiał, w największym skrócie czynił dla K. zrozumiałym. I tak oto K. dowiedział się od niego, że Włoch ma do załatwienia jeszcze parę spraw, że w ogóle niestety będzie miał bardzo mało czasu, że bynajmniej nie zamierza w pośpiechu ganiać po wszystkich zabytkach, lecz postanowił — oczywiście tylko jeśli K. się zgodzi, decyzja zależała wyłącznie do niego — zwiedzić jedynie katedrę, za to dokładnie. Niezmiernie był rad, że będzie mógł to zrobić w towarzystwie tak światłego i ujmującego człowieka — miał tu na myśli K., zajętego w tym czasie niczym innym, jak puszczaniem wywodów Włocha mimo uszu i pospiesznym wychwytywaniem sensu ze słów dyrektora — i prosi go, jeśli pora byłaby dla niego dogodna, aby za dwie godziny, mniej więcej o dziesiątej, pojawił się w katedrze. On sam miał nadzieję stawić się o tej właśnie porze na miejsce.

K. odpowiedział coś stosownego; Włoch uścisnął dłoń najpierw dyrektorowi, potem K., potem jeszcze raz dyrektorowi, a następnie obaj odprowadzili go do drzwi; szedł, w połowie zwrócony do nich, nie przestając mówić. K. został tam potem jeszcze chwilę z dyrektorem, który dziś wyglądał na wyjątkowo zgnębionego. Widocznie uznał, że powinien się wobec K. jakoś usprawiedliwić, i powiedział — stali blisko siebie, jak w poufnej rozmowie — że z początku zamierzał wyjść sam z kontrahentem, potem jednak — nie wyjaśnił dokładniej z jakiego powodu — postanowił wysłać z nim K., który nie powinien się zniechęcać, jeśli z początku Włocha nie zrozumie; to się na pewno bardzo szybko zacznie zmieniać, a jeżeli i tak mu sporo umknie, nie będzie to nic strasznego, gdyż Włochowi aż tak nie zależy, by go rozumiano. Zresztą włoski K. jest zdumiewająco dobry i na pewno wyśmienicie wywiąże się z tego zadania. Na tym rozmowa z K. dobiegła końca.

Pozostały czas K. spędził na wypisywaniu ze słownika rzadkich wyrazów, potrzebnych mu do oprowadzania kontrahenta po katedrze. Była to praca nad wyraz żmudna: w międzyczasie woźni przynosili pocztę, urzędnicy przychodzili z rozmaitymi zapytaniami, a widząc, że K. jest zajęty, stawali w drzwiach, ale ani drgnęli, póki K. ich nie wysłuchał; wicedyrektor nie przepuszczał okazji, by przeszkadzać K.: wchodził często, wyrywał mu słownik z ręki i go wertował, najwyraźniej tylko dla samego wertowania; nawet klienci, ilekroć otwierały się drzwi, wynurzali się w półmroku przedpokoju i kłaniali się z wahaniem, chcąc zwrócić na siebie uwagę, lecz nie byli pewni, czy K. w ogóle ich dostrzegł — wszyscy oni nieustannie krążyli wokół K., podczas gdy on sam robił zestawienia użytecznych słów, potem wyszukiwał je w słowniku, następnie wypisywał ich tłumaczenia, ćwiczył wymowę i wreszcie próbował nauczyć się ich na pamięć. Niegdyś tak sprawny umysł odmawiał mu teraz posłuszeństwa; momentami wpadał w taką wściekłość na Włocha, przez którego czuł się zmuszony do tego wysiłku, że zakopywał słownik pod papierami z mocnym postanowieniem zaniechania przygotowań, po czym jednak docierało do niego, że nie może przecież chadzać z kontrahentem w tę i z powrotem przed dziełami sztuki w katedrze w milczeniu, i z jeszcze większą wściekłością na nowo wyciągał słownik.

Dokładnie o wpół do dziesiątej, kiedy miał już wychodzić, zadzwonił telefon. Leni chciała się z nim przywitać i zapytać o samopoczucie. K. szybko podziękował i zaznaczył, że teraz w ogóle nie ma czasu na rozmowę, bo spieszy się do katedry.

— Do katedry? — spytała Leni.

— No tak, do katedry.

— A dlaczego do katedry?

K. już zaczął jej to w paru słowach wyjaśniać, gdy Leni nagle mu przerwała:

— Ganiają cię.

K. nie potrafił znieść tego współczucia, którego nie zamierzał wywoływać i którego się nie spodziewał. Pożegnał się w dwóch słowach, ale jednak, odkładając słuchawkę, powiedział po części do siebie, po części do tej oddalonej dziewczyny, która go już nie usłyszała:

— Tak, ganiają mnie.

Tymczasem zrobiło się już późno; istniało ryzyko, że nie dotrze na czas. Pojechał automobilem. W ostatniej chwili przypomniał sobie jeszcze o albumie; rano nie nadarzyła się okazja, by go wręczyć Włochowi, więc wziął go teraz z sobą. Trzymał go na kolanach i przez całą drogę bębnił w niego niespokojnie palcami. Deszcz nieco osłabł, ale przez wilgoć, chłód i mrok K. obawiał się, że w katedrze niewiele będzie widać, a od długiego stania na chłodnej posadzce jego przeziębienie jeszcze się pogorszy.

Plac katedralny był zupełnie pusty. K. przypomniał sobie, że już jako małe dziecko dziwił się, że w domach mieszczących się przy tym ciasnym placu prawie wszystkie okna są zawsze zasłonięte. Przy dzisiejszej pogodzie było to rzecz jasna bardziej zrozumiałe niż zazwyczaj. Katedra również wydawała się pusta; nikomu oczywiście nie przyszłoby teraz do głowy, żeby tu przychodzić. K. przeszedł się po obu bocznych nawach; napotkał tylko pewną staruszkę, która opatulona ciepłą chustą klęczała przed obrazem Maryi, wpatrując się w niego. Z daleka zobaczył też kulejącego kościelnego, który zniknął za drzwiami w ścianie.

K. zjawił się w katedrze punktualnie; w chwili, gdy wchodził do środka, wybiła dziesiąta, Włocha jednak jeszcze nie było. K. wrócił do głównego wejścia, postał tam jakiś czas niezdecydowany, po czym w deszczu obszedł mury katedry, żeby sprawdzić, czy nie czeka na niego przy którymś z bocznych wejść. Nigdzie go nie było. Czyżby dyrektor opacznie zrozumiał podaną godzinę? Ależ trudno było zrozumieć tego człowieka! Tak czy owak jakieś pół godziny K. będzie musiał jeszcze na niego poczekać. Jako że był zmęczony, chciał gdzieś spocząć. Wrócił do katedry, na stopniu znalazł skrawek jakby dywanika, czubkiem buta zaciągnął go do pobliskiej ławki, opatulił się szczelniej płaszczem, postawił kołnierz i usiadł. Dla oderwania myśli otworzył album, zaczął go wertować, lecz wkrótce tego zaniechał, bo w katedrze zapanowała taka ciemność, że gdy podniósł wzrok, ledwie co mógł dostrzec w pobliskiej nawie.

W oddali na ołtarzu głównym mienił się blask wielkiego trójkątnego świecznika. K. nie potrafiłby z całą pewnością powiedzieć, czy go tam widział chwilę wcześniej. Być może zapalono świece dopiero przed chwilą. Kościelni poruszają się jak cienie, nie sposób ich zauważyć. Kiedy K. raz się odwrócił, zobaczył, że niedaleko za nim pali się również wysoka, masywna świeca przymocowana do kolumny. Choć wyglądała imponująco, jej blask nie wystarczał, by oświetlić pogrążone w mroku obrazy ołtarzy bocznych, a nawet ten mrok pogłębiał.

Włoch postąpił tyleż rozsądnie, co nietaktownie, nie przychodząc; i tak nie byłoby co oglądać, pozostałoby jedynie przyjrzeć się z latarką K. paru obrazom cal po calu. Żeby się przekonać, czy ten pomysł w ogóle jest wart rozważenia, K. podszedł do kapliczki bocznej znajdującej się w pobliżu, pokonał kilka stopni, by dostać się do niskiej, marmurowej balustrady, przechylił się nad nią i oświetlił latarką obraz na ołtarzu. Przeszkadzał mu chybotliwy płomień wiszącej przed nim wiecznej lampki.

Pierwszym wizerunkiem, który K. zobaczył na samym skraju obrazu, a którego kształtu częściowo musiał się domyślić w ciemności, był postawny rycerz w zbroi. Wspierał się na mieczu, który wbił w jałową ziemię przed sobą — tu i ówdzie wyrastały z niej źdźbła trawy. Zdawał się uważnie śledzić zdarzenie rozgrywające się przed jego oczami. Zadziwiające, że trwał tak w miejscu i nie ruszał przed siebie. Może miał pełnić wartę. K., który od dawna nie oglądał obrazów, przyglądał się rycerzowi przez dłuższą chwilę, choć bez przerwy musiał mrużyć oczy, bo nie najlepiej znosił zielone światło latarki.

Gdy następnie przesunął snop światła po pozostałej części obrazu, zobaczył scenę złożenia Chrystusa do grobu, w tradycyjnym ujęciu; poza tym obraz był dość nowy. Schował latarkę i wrócił na swoje miejsce.

Prawdopodobnie nie musiał dłużej czekać na Włocha, jednak z całą pewnością na dworze padał ulewny deszcz, a że wewnątrz nie było aż tak zimno, jak K. się obawiał, postanowił na razie zostać w tym miejscu. W pobliżu znajdowała się wielka ambona; na jej małym, okrągłym daszku umieszczono dwa półleżące, puste w środku złote krzyże, tak że ich wierzchołki krzyżowały się ze sobą. Zewnętrzną stronę balustrady i przejście ku kolumnie nośnej zdobiły ornamenty z zielonego listowia, w którym zanurzały ręce małe aniołki — jedne żywe i ruchliwe, inne w bezruchu. K. podszedł do ambony i obejrzał ją ze wszystkich stron. Obróbka kamienia była nadzwyczaj staranna; rzeźbiarz zdawał się doskonale uchwycić i oddać głęboką ciemność między listowiem a tłem. K. wsunął dłoń w jeden z takich prześwitów, a potem ostrożnie zbadał dotykiem kamień; o istnieniu tej ambony dotąd w ogóle nie miał pojęcia. Przypadkiem spostrzegł za najbliższym rzędem ławek kościelnego, który stał tam w czarnej, luźno zwisającej i pogniecionej marynarce, trzymając w lewej dłoni tabakierkę, i przyglądał się K.

„Czego on ode mnie chce?”, zastanawiał się K. „Może wydaję mu się podejrzany? A może chce dostać napiwek?” Kiedy jednak kościelny zauważył, że K. go widzi, wskazał prawą ręką, w której między dwoma palcami trzymał jeszcze szczyptę tabaki, w nieokreślonym kierunku. K. nie bardzo rozumiał, jak powinien zinterpretować to zachowanie; odczekał jeszcze chwilę, lecz kościelny nie przestawał czegoś pokazywać ręką i na potwierdzenie tego pokiwał głową.

— Czego on chce? — zapytał cicho K.; nie ośmielił się zawołać głośno w tym miejscu. Wreszcie jednak wyjął portmonetkę i zaczął się przeciskać wzdłuż najbliższej ławki do tego mężczyzny. Ten natychmiast machnął odmownie ręką, wzruszył ramionami i pokuśtykał dalej. K. przypomniał sobie, że jako dziecko podobnie pospiesznym kuśtykaniem próbował naśladować jazdę konną.

„Infantylny staruch”, pomyślał K. „Rozumu starcza mu już tylko do posługi kościelnej. Jak to się zatrzymuje, kiedy ja stoję, a jak wyczekuje, czy ruszę dalej”. Uśmiechając się, podążał za nim przez całą nawę boczną, niemal do samego ołtarza głównego. Starzec nie przestawał mu czegoś pokazywać, lecz K. umyślnie się nie rozglądał; to pokazywanie nie miało innego celu, jak tylko go zmylić i sprowadzić z drogi, którą za nim szedł. W końcu K. rzeczywiście zostawił starca w spokoju: nie chciał go zanadto wystraszyć ani całkiem spłoszyć, a także zrobił to na wypadek, gdyby Włoch jednak jeszcze przyszedł.

Kiedy wszedł do nawy głównej, żeby odszukać miejsce, na którym zostawił album, dostrzegł przy jednej kolumnie, niemal przy samych ławkach w prezbiterium, niewielką boczną ambonę, bez żadnych ozdób, z surowego, bladego kamienia. Była tak mała, że z daleka wyglądała jak pusta wnęka, czekająca na umieszczenie w niej posągu. Kaznodzieja nie mógłby się w niej cofnąć nawet o krok od balustrady. Poza tym kamienne sklepienie ambony zaczynało się niezwykle nisko i wznosiło się wprawdzie bez żadnych zdobień, lecz było tak silnie wygięte, że mężczyzna średniego wzrostu nie mógłby się tam wyprostować: musiałby się cały czas wychylać nad balustradą. Całość wyglądała, jakby była skonstruowana jak na udrękę kaznodziei; nie sposób było pojąć, czemu miała służyć ta ambona, skoro w katedrze była też druga, wielka, z tak kunsztownymi ornamentami.

Mniejsza ambona zapewne w ogóle nie zwróciłaby uwagi K., gdyby u góry nie dostrzegł lampy, jaką zwykle zapala się przed kazaniem. Czyżby teraz miało się odbyć kazanie? W tym pustym kościele? K. przesunął wzrok w dół, na schodki prowadzące na ambonę przy kolumnie. Były tak wąskie, jakby miały służyć jako ozdoba kolumny, nie do wchodzenia. A jednak u stóp ambony — K. aż uśmiechnął się ze zdumienia — rzeczywiście stał duchowny; trzymając dłoń na poręczy, był już gotów wejść, patrzył jednak na K. Niemal w niezauważalny sposób skinął głową, na co K. przeżegnał się i skłonił głowę, co powinien był uczynić już wcześniej. Duchowny paroma sprężystymi, krótkimi krokami wszedł na ambonę. Czyżby naprawdę miało się zaraz zacząć jakieś kazanie? A może kościelny nie był wcale niespełna rozumu i chciał zagonić K. do kaznodziei — co w tym pustym kościele było wręcz konieczne. No ale gdzieś tam, przed obrazem Maryi, była jeszcze staruszka, która też powinna tu podejść. A jeśli już miało się odbyć kazanie, czemu nie słychać było poprzedzającej go gry organów? Te były pogrążone w milczeniu, słabo połyskując w mroku wysoko nad nimi.

K. zastanawiał się, czy nie powinien teraz jak najspieszniej wyjść; w trakcie kazania nie będzie przecież mógł tego zrobić — będzie musiał zostać do samego końca. Zmarnował tyle czasu, zamiast pracować; przecież już od dawna nie musiał czekać na Włocha. Spojrzał na zegarek: była jedenasta. Czyżby naprawdę ktoś miał wygłosić w tym miejscu kazanie? Czy K. sam jeden mógł uchodzić za zgromadzenie wiernych tej parafii? A gdyby przyszedł tu tylko po to, żeby zwiedzić kościół? W gruncie rzeczy wcale nie było inaczej. Niedorzecznością było zakładać, że teraz, o jedenastej, w dzień powszedni, w tę paskudną pogodę miałoby się tu odbyć kazanie. Duchowny — młody mężczyzna o gładkiej, ciemnej twarzy, bez wątpienia duchowny — wchodził po schodkach zapewne tylko po to, by zgasić zapaloną omyłkowo lampę.

Tak jednak nie było. Duchowny przyjrzał się płomieniowi i jeszcze go nieco odkręcił, po czym powoli odwrócił się ku balustradzie i chwycił oburącz jej kanciastą krawędź. Stał tak przez chwilę i rozglądał się dokoła, nie poruszając głową. K. cofnął się znacznie i wsparł łokcie na pulpicie ławki przed sobą. Niepewnym wzrokiem dostrzegł gdzieś — nie potrafiłby jednak dokładnie określić gdzie — kościelnego, który przygarbiony przykucnął spokojnie, jak po wykonanej powinności.

Jakaż cisza panowała teraz w katedrze! K. musiał ją naruszyć, nie miał bowiem zamiaru tu zostawać. Jeśli obowiązkiem duchownego było głosić kazanie o wyznaczonej godzinie bez względu na okoliczności, niech to czyni — uda mu się i bez wsparcia K., którego obecność z pewnością nie wpłynie na rezultat.

Ruszył więc powoli, na palcach, sunąc wzdłuż ławki, dotarł do przestronnego przejścia głównego i podążał nim również bez przeszkód; tylko kamienna posadzka wydawała dźwięk pod najlżejszym krokiem, a sklepienia słabo, lecz nieprzerwanie go zwielokrotniały, odbijając jego echo. K. poczuł się nieco opuszczony, gdy — być może obserwowany przez duchownego — przechodził w samotności między pustymi ławkami; a wielkość katedry zdała mu się sięgać kresu tego, co dla człowieka jest jeszcze do zniesienia.

Kiedy dotarł do miejsca, gdzie wcześniej siedział, niemal w biegu zabrał stamtąd album. Już mijał wszystkie rzędy ławek, zbliżając się do pustego obszaru między nimi a wyjściem, kiedy po raz pierwszy usłyszał głos duchownego. Głos potężny i wyrobiony. Przeniknął całą katedrę, która była gotowa go wchłonąć! Duchowny jednak wcale nie zwracał się do wiernych, było to całkiem jednoznaczne i nie było ucieczki, gdyż zawołał:

— Josefie K.!

K. raptownie stanął w miejscu i spuścił wzrok na posadzkę przed sobą. Wciąż był wolny; wciąż mógł iść dalej i wymknąć się przez jedne z trzech małych, ciemnych, drewnianych drzwi nieopodal. Znaczyłoby to tylko tyle, że nie zrozumiał, albo że wprawdzie zrozumiał, lecz nie zamierzał się tym przejmować. Jeśli jednak odwróciłby się, znalazłby się w pułapce: wyznałby tym samym, że zrozumiał, że wzywano naprawdę jego i że zamierzał pójść za tym wezwaniem. K. odczekał chwilę: gdyby duchowny zawołał go ponownie, K. z pewnością by stąd odszedł; lecz w tej ciszy odwrócił nieco głowę, ciekaw zobaczyć, co w tym momencie robi duchowny. Stał na ambonie z takim samym spokojem jak wcześniej, lecz wyraźnie było widać, że zauważył, jak K. odwraca głowę. Gdyby nie obrócił się teraz całkiem, sprawiłby wrażenie, że bawi się z duchownym w chowanego. Zrobił to więc, a duchowny przywołał go palcem.

Skoro teraz wszystko mogło się dziać jawnie, K. podszedł — z ciekawości i pragnąc przyspieszyć bieg sprawy — ku ambonie, długimi krokami, niemal frunąc. Przy pierwszych ławkach przystanął, lecz dla duchownego odległość ta najwyraźniej była zbyt duża, bo wyciągnął rękę i stanowczym ruchem wskazał palcem miejsce tuż przed amboną. K. zastosował się i do tego polecenia; a gdy już tam stanął, musiał mocno odchylić głowę do tyłu, żeby spojrzeć na duchownego.

— Ty jesteś Josef K. — powiedział duchowny i uniósł znad balustrady dłoń w nieokreślonym geście.

— Tak — odparł K., i przyszła mu do głowy myśl, z jaką otwartością podawał dawniej swoje nazwisko; teraz stało się dla niego ciężarem, znali je ludzie, z którymi spotykał się po raz pierwszy. Jak dobrze było kiedyś przedstawić się, zanim poznał innych.

— Jesteś oskarżony — rzekł duchowny niemal szeptem.

— Tak. Powiadomiono mnie o tym.

— A zatem jesteś tym, którego szukam — stwierdził duchowny. — Jestem kapelanem więziennym.

— Aha.

— Kazałem cię tu wezwać, żeby z tobą pomówić.

— Nie wiedziałem. Przyszedłem tu pokazać katedrę pewnemu Włochowi.

— Zostaw te pomniejsze sprawy. Co trzymasz w ręku? Modlitewnik?

— Nie. Album o zabytkach miasta.

— Odłóż go.

K. cisnął nim tak gwałtownie, że album otworzył się i zmiętymi kartkami przeleciał po posadzce.

— Wiesz, że sprawy w twoim procesie stoją źle?

— Też mi się tak wydaje — odparł K. — Dokładałem wszelkich starań, ale jak dotąd bezskutecznie. Nie mam jeszcze gotowego podania.

— Jak wyobrażasz sobie koniec?

— Kiedyś myślałem, że musi się skończyć dobrze — odparł K. — Teraz czasem sam w to wątpię. Nie wiem, jak się skończy. A ty wiesz?

— Nie, ale obawiam się, że źle. Uważają cię za winnego. Twój proces może nawet nie wyjść poza niższy sąd. Twoją winę uważa się, przynajmniej na razie, za dowiedzioną.

— Ale ja nie jestem winny. To pomyłka. Jak w ogóle człowiek może być winny? Przecież wszyscy jesteśmy ludźmi, każdy w takim samym stopniu.

— To prawda — odparł duchowny. — Ale tak zwykli mówić winni.

— Ty też mnie osądzasz z góry?

— Nie, nie osądzam cię z góry.

— Dziękuję — rzekł K. — Każdy, kto bierze udział w tym postępowaniu, z góry mnie osądza. Narzucają ten osąd nawet postronnym. Moje położenie staje się coraz trudniejsze.

— Błędnie interpretujesz fakty. Wyrok nie zapada od razu; postępowanie przechodzi w wyrok stopniowo.

— Ach, więc to tak. — K. spuścił głowę.

— Co zamierzasz zrobić teraz w swojej sprawie?

— Chcę jeszcze poszukać pomocy. — K. podniósł głowę, by zobaczyć, co na ten temat sądzi duchowny. — Istnieją pewne możliwości, których jeszcze nie wykorzystałem.

— Zbyt usilnie szukasz pomocy innych — stwierdził duchowny z dezaprobatą. — A zwłaszcza u kobiet. Nie widzisz, że to nie jest prawdziwa pomoc?

— Pod pewnymi względami, i to bynajmniej nie odosobnionymi, mógłbym ci przyznać rację, choć nie do końca. Kobiety mają potężną władzę. Gdybym zdołał skłonić kilka znanych mi kobiet do wspólnego działania w mojej sprawie, dopiąłbym swego. Zwłaszcza w tym sądzie, który składa się niemal wyłącznie z kobieciarzy. Pokaż sędziemu śledczemu z daleka kobietę, a on w jednej chwili popędzi do niej, tratując stół sądowy i oskarżonego.

Duchowny pochylił głowę nad balustradą; dopiero teraz wyglądał, jakby zadaszenie ambony go przygniatało. Jak fatalna musiała być na zewnątrz pogoda! To już nie był posępny dzień — to była głęboka noc. Żaden witraż w tych wielkich oknach nie był w stanie przerwać tej ściany mroku choćby nikłą smugą światła. I właśnie teraz kościelny zaczął gasić, jedną po drugiej, świece na ołtarzu głównym.

— Jesteś na mnie zły? — zapytał K. duchownego. — Może nie wiesz, jakiemu sądowi służysz. — Gdy nie dostał odpowiedzi, dodał: — Znam ten sąd tylko z własnych doświadczeń. — U góry wciąż panowała cisza. — Nie chciałem cię urazić — dodał.

Wtedy duchowny zawołał do K. na dole:

— Niczego nie widzisz nawet na odległość dwóch kroków przed sobą? — Wykrzyczał to w gniewie, a zarazem jak ktoś, kto widzi upadek drugiego człowieka, i w reakcji bezwiednie wyrywa mu się nierozważny okrzyk przerażenia.

Obaj zamilkli na dłuższą chwilę. Duchowny z pewnością nie mógł wyraźnie dostrzec K. pogrążonego w mroku na dole, podczas gdy on sam był w świetle lampki całkiem dobrze widziany przez K. Czemu duchowny do niego nie zszedł? Nie wygłosił przecież kazania, tylko przekazał K. parę informacji, które — gdyby się ich ściśle trzymać — prawdopodobnie bardziej zaszkodziłyby K. niż pomogły. A jednak nie ulegało wątpliwości, że duchowny wydawał się usposobiony do niego życzliwie; nie można wykluczyć, że gdyby zszedł do K., obaj doszliby do porozumienia, a K. otrzymałby od niego rozstrzygającą i użyteczną radę: nie taką, która pokazywałaby, jak wpłynąć na proces, lecz jak się z tego procesu wyrwać, jak go obejść, jak żyć poza procesem. Musiała istnieć taka możliwość; K. w ostatnim czasie nieraz o niej rozmyślał. Tylko czy tę możliwość duchowny na pewno znał? A jeśli tak, czy zdradziłby ją, gdyby go o to poprosić, mimo że sam należał do sądu i nawet, porzucając swą łagodność, krzyknął na K., kiedy ten zaatakował sąd?

— Nie chcesz tu zejść? — zapytał K. — Przecież nie zamierzasz teraz wygłaszać żadnego kazania. Zejdź tu do mnie.

— Teraz już mogę to zrobić — odparł duchowny; być może żałował swojego wcześniejszego krzyku. Zdejmując lampkę z haka, dodał: — Musiałem najpierw porozmawiać z tobą, zachowując dystans. Inaczej zbyt łatwo ulegam wpływom i zapominam o swojej posłudze.

K. czekał na niego na dole schodków. Schodząc z najwyższych stopni, duchowny już wyciągnął do niego rękę.

— Masz dla mnie trochę czasu? — zapytał K.

— Tyle, ile potrzebujesz. — Duchowny podał K. lampkę, by ten ją niósł. Nawet z bliska nie tracił pewnej dostojności w zachowaniu.

— Jesteś mi bardzo życzliwy — powiedział K. Chodzili obok siebie w tę i z powrotem po ciemnej nawie bocznej. — Jesteś wyjątkiem pośród wszystkich, którzy należą do sądu. Mam do ciebie więcej zaufania niż do kogokolwiek z nich, choć tylu z nich już poznałem. Z tobą mogę mówić otwarcie.

— Nie daj się zwieść — rzekł duchowny.

— Zwieść? Co do czego?

— Co do sądu. Pisma wprowadzające do prawa tak mówią o tym zwodzeniu: przed prawem stoi odźwierny1. Przychodzi do niego mężczyzna z prowincji i prosi o wpuszczenie do prawa. Lecz odźwierny mówi mu, że nie może go teraz wpuścić. Mężczyzna zastanawia się i pyta, czy zatem będzie mógł tam wejść później. „Możliwe”, odpowiada odźwierny. „Ale nie teraz”. Ponieważ brama do prawa stoi jak zawsze otworem, a odźwierny odsuwa się na bok, mężczyzna wychyla się, by zajrzeć przez bramę do środka. Gdy odźwierny to widzi, śmieje się i mówi: „Skoro tak cię kusi, spróbuj wejść mimo mojego zakazu. Pamiętaj jednak, że jestem potężny. A jestem tylko najniższym odźwiernym. Przed każdą kolejną salą stoją następni odźwierni, jeden potężniejszy od drugiego. Nawet ja sam nie potrafię znieść widoku trzeciego”. Takich trudności mężczyzna się nie spodziewał; myśli, że prawo powinno być zawsze dostępne dla każdego. Ale kiedy tak się z uwagą przypatruje odźwiernemu i widzi jego futro, jego wielki, spiczasty nos, długi, rzadki, czarny, tatarski zarost, postanawia jednak poczekać na wpuszczenie. Odźwierny podaje mu krzesło i mówi, żeby mężczyzna usiadł przed drzwiami. Mężczyzna siedzi tam całe dni i lata. Wciąż zadręcza odźwiernego swoimi prośbami o wpuszczenie. Odźwierny co jakiś czas urządza mu małe przesłuchania: wypytuje go o rodzinne strony, a także o wiele innych spraw; robi to jednak z obojętnością wielkich panów, a na koniec za każdym razem powtarza, że nie może go wpuścić. Mężczyzna, który dobrze się na tę podróż zaopatrzył, oddaje wszystko, nawet najcenniejsze rzeczy, próbując przekupić odźwiernego. Ten wprawdzie wszystko przyjmuje, lecz mówi przy tym: „Robię to tylko po to, byś nie pomyślał, że coś zaniedbałeś”. Przez te wszystkie lata mężczyzna niemal bez przerwy obserwuje odźwiernego. Zapomina o kolejnych odźwiernych, ten pierwszy wydaje mu się jedyną przeszkodą w dostaniu się do prawa. W pierwszych latach głośno przeklina ten nieszczęśliwy zbieg okoliczności, później, kiedy się starzeje, już tylko mruczy coś pod nosem. Z czasem dziecinnieje, a ponieważ przez lata studiowania wyglądu odźwiernego jest w stanie dostrzec nawet pchły na kołnierzu jego futra, prosi je, aby mu pomogły nakłonić odźwiernego do zmiany zdania. W końcu słabnie mu wzrok i nie wie, czy wokół niego naprawdę zapadł mrok, czy tylko oczy go zwodzą. W ciemności wciąż jednak rozpoznaje blask, który nieustannie bije z drzwi do prawa. Nie będzie już długo żył. Przed śmiercią wszystkie doświadczenia z całego tego czasu składają mu się w głowie w jedno pytanie, którego dotąd nie zadał odźwiernemu. Daje mu ręką znak, bo nie potrafi już nawet podnieść swojego zesztywniałego ciała. Odźwierny jest zmuszony pochylić się nisko ku niemu, gdyż różnica wzrostu zmieniła się bardzo na niekorzyść mężczyzny. „Czego jeszcze chcesz się dowiedzieć? Jesteś nienasycony”, odzywa się do niego odźwierny. „Przecież wszyscy dążą do prawa”, mówi mężczyzna. „Jak to możliwe, że przez te wszystkie lata nikt poza mną nie domagał się, by go wpuścić?” Odźwierny widzi, że mężczyzna już kona, więc krzyczy do niego, żeby go dobrze usłyszał: „Nie mogłem tu wpuścić nikogo innego, bo to wejście było przeznaczone wyłącznie dla ciebie. Teraz je zamknę i odejdę”.

— A więc odźwierny zwodził mężczyznę — powiedział natychmiast K., bardzo poruszony tą historią.

— Nie bądź zbyt pochopny — odparł duchowny. — Nie przejmuj cudzego zdania bez sprawdzenia jego słuszności. Opowiedziałem ci tę historię dosłownie, zgodnie z brzmieniem pisma. O zwodzeniu nie ma w niej ani słowa.

— Ależ ono jest oczywiste, twoja pierwsza wykładnia była całkiem słuszna. Odźwierny przekazał zbawienną wiadomość dopiero wtedy, gdy nie mogła już się na nic zdać mężczyźnie.

— Wcześniej nie został o to zapytany. Zważ, że był tylko odźwiernym i spełnił swój obowiązek jako odźwierny.

— Skąd przekonanie, że spełnił swój obowiązek? — zapytał K. — Nie spełnił go. Jego obowiązkiem było może odprawiać wszystkich obcych, ale tego człowieka, dla którego przeznaczone było to wejście, powinien był wpuścić.

— Nie masz dość szacunku dla pisma i przekręcasz tę historię. Zawiera dwie ważne wypowiedzi odźwiernego o wpuszczeniu do prawa: jedną na początku, drugą na końcu. Pierwsza mówi o tym, „że nie może go teraz wpuścić”, a druga: „to wejście było przeznaczone wyłącznie dla ciebie”. Gdyby między tymi dwiema wypowiedziami była sprzeczność, miałbyś rację, że odźwierny zwodził mężczyznę. Jednak żadna sprzeczność między nimi nie występuje. Przeciwnie, pierwsza wręcz zawiera zapowiedź drugiej. Można by nawet stwierdzić, że odźwierny wykroczył poza swój obowiązek, przedstawiając mężczyźnie perspektywę wpuszczenia go w przyszłości; jego obowiązkiem zaś w tym momencie było jedynie odprawić mężczyznę. W rzeczy samej wielu wykładających pismo dziwi się, że odźwierny w ogóle uczynił taką aluzję, gdyż jako człowiek skrupulatny zdawał się pełnić swój urząd z surową czujnością. Przez wiele lat nie opuszcza swojego stanowiska pracy, a bramę zamyka dopiero na sam koniec; jest w pełni świadomy wagi swojej służby, bo mówi: „Jestem potężny”. Ma respekt dla przełożonych, twierdząc: „Jestem tylko najniższym odźwiernym”. Nie trwoni słów, bo przez te wszystkie lata zadaje pytania jedynie, jak stoi w piśmie, „z obojętnością”. Nie pozwala się przekupić, bo o przyjmowaniu podarunków mówi: „Robię to tylko po to, żebyś nie pomyślał, że coś zaniedbałeś”. W sprawach obowiązku nie sposób go ani zmiękczyć, ani wyprowadzić z równowagi, skoro o mężczyźnie jest mowa, że „zadręcza odźwiernego swoimi prośbami”. Wreszcie nawet wygląd wskazuje na jego pedantyczny charakter: wielki spiczasty nos i długi, rzadki, czarny, tatarski zarost. Czy można wyobrazić sobie bardziej obowiązkowego odźwiernego? A jednak w tej postaci mieszają się także inne cechy, bardzo sprzyjające temu, kto prosi o wpuszczenie, i sugerujące, że w tej wzmiance o wpuszczeniu w przyszłości mógł trochę wyjść poza swój obowiązek. Nie da się mianowicie zaprzeczyć, że jest nieco prosty, a w związku z tym i nieco arogancki. Nawet jeśli jego wypowiedzi o własnej potędze oraz o potędze innych odźwiernych, widoku których nie potrafi znieść nawet on sam, słowem: nawet jeśli wszystkie te wypowiedzi same w sobie mogłyby być słuszne, sposób, w jaki je wygłasza, dowodzi, że jego pojmowanie jest zmącone prostotą i arogancją. Wykładający pismo mawiają, że trafne pojmowanie danej sprawy i jej jednoczesne niezrozumienie wcale się nie wykluczają. W każdym razie trzeba założyć, że owa prostota i arogancja, choćby przejawiały się bardzo nieznacznie, osłabiają jednak jego czujność na straży u wejścia; to słabe punkty w charakterze odźwiernego. Ponadto wydaje się on z natury życzliwy; nie zawsze jest tylko urzędnikiem. Już w pierwszej chwili żartuje sobie, zapraszając mężczyznę do wejścia mimo wyraźnie podtrzymanego zakazu; potem nie odprawia go, lecz daje mu, jak stoi w piśmie, krzesło i pozwala mu usiąść z boku, przy drzwiach. Cierpliwość, z jaką przez wszystkie te lata znosi prośby mężczyzny, małe przesłuchania, przyjmowanie darów, dystynkcja, z jaką pozwala mężczyźnie obok siebie głośno przeklinać nieszczęsny zbieg okoliczności, który postawił tu odźwiernego, wszystko to pozwala domyślać się odruchów współczucia. Nie każdy odźwierny postąpiłby podobnie. A pod koniec na znak mężczyzny odźwierny pochyla się ku niemu nisko, by mu ułatwić zadanie ostatniego pytania. Tylko w słowach: „jesteś nienasycony” przebija lekka niecierpliwość; odźwierny wie przecież, że wszystko się kończy. Niektórzy idą w tej wykładni jeszcze dalej, twierdząc, że słowa „jesteś nienasycony” wyrażają pewien rodzaj życzliwego podziwu, niepozbawionego protekcjonalności. Tak czy inaczej, postać odźwiernego okazuje się inna, niż sądzisz.

— Znasz tę historię dokładniej ode mnie i to nie od dziś — powiedział K.; zamilkł na chwilę, po czym zapytał: — A więc uważasz, że mężczyzna nie był zwodzony?

— Nie zrozum mnie opacznie. Przedstawiam ci tylko różne opinie na ten temat. Nie powinieneś przywiązywać do nich zbyt wielkiej wagi. Pismo się nie zmienia, a opinie bywają często jedynie wyrazem rozpaczy z tego powodu. W tym przypadku istnieje nawet opinia, wedle której to właśnie odźwierny daje się zwodzić.

— To śmiała opinia — odparł K. — Jakie jest jej uzasadnienie?

— Opiera się ono na prostocie odźwiernego. Mówi się, że nie zna wnętrza prawa, zna jedynie drogę przed wejściem, którą wciąż musi na nowo przemierzać. Wyobrażenia, jakie ma o wnętrzu, uważa się za dziecinne, przyjmuje się, że odźwierny sam lęka się tego, czym chce wzbudzić lęk w mężczyźnie. Tak, obawia się tego nawet bardziej niż mężczyzna, który pragnie przecież tylko wejść do prawa, nawet po usłyszeniu o tych strasznych odźwiernych we wnętrzu. O odźwiernym natomiast nie dowiadujemy się, by chciał wejść; przynajmniej nie ma o tym mowy. Inni wprawdzie twierdzą, że musiał już być wewnątrz, bo przecież kiedyś został przyjęty do służby prawa, a to mogło się stać tylko wewnątrz. Można by na to odrzec, że mianowano go odźwiernym przez wezwanie z wnętrza i że nie mógł dotrzeć zbyt daleko, skoro nie jest w stanie znieść widoku trzeciego odźwiernego. Poza tym nie wspomina się, by przez te wszystkie lata, prócz uwagi o odźwiernych, opowiedział cokolwiek o wnętrzu. Niewykluczone, że dostał taki zakaz, ale i o nim też nie wspomina. Z tego wszystkiego wnosi się, że w ogóle nie ma pojęcia ani o wyglądzie, ani o znaczeniu wnętrza, i że jest w tym względzie zwodzony, tak samo jak w sprawie mężczyzny z prowincji, bo jest wobec niego postawiony niżej, nie wiedząc o tym. To, że odźwierny traktuje mężczyznę jak kogoś niższego rangą, można rozpoznać po wielu szczegółach, które zapewne masz w pamięci. Zgodnie z tym poglądem równie widoczne jest, że w rzeczywistości sytuacja jest odwrotna. Przede wszystkim bowiem człowiek wolny stoi wyżej od tego, który jest czymś związany. Mężczyzna w istocie pozostaje wolny: może iść, dokąd zechce; zakazane jest dla niego jedynie wejście do prawa, i to zakazane wyłącznie przez jednego człowieka, czyli odźwiernego. Jeśli przysiada na krześle z boku bramy i pozostaje tam przez całe życie, czyni to z własnej woli; ta historia nie wspomina o żadnym przymusie. Odźwierny natomiast z racji urzędu związany jest ze swoim posterunkiem; nie wolno mu go opuszczać, wszystko wskazuje na to, że nawet gdyby chciał, też nie może wejść do środka. Poza tym, choć służy prawu, czyni to wyłącznie przy tym jednym wejściu, a więc także przy tym jednym mężczyźnie, dla którego to wejście jest przeznaczone; i z tego powodu również stoi od niego niżej. Należy przyjąć, że przez wiele lat, w trakcie całego dotychczasowego życia mężczyzny, odźwierny pełnił w pewnym sensie służbę daremną: jest bowiem mowa o tym, że przychodzi mężczyzna, a więc ktoś w wieku dojrzałym; odźwierny musiał długo czekać, zanim w ogóle mógł wypełnić swój cel: czekał tak długo, aż mężczyzna uznał za stosowne zjawić się tam, co uczynił z własnej woli. Również kres służby zostaje wyznaczony przez kres życia mężczyzny; odźwierny jest mu do końca podporządkowany. I wciąż się podkreśla, że odźwierny zdaje się o tym wszystkim nie wiedzieć. Nie widzi się w tym jednak niczego dziwnego, bo wedle tej opinii odźwierny daje się zwodzić jeszcze bardziej: dotyczy to jego służby. Pod koniec mówi bowiem o wejściu w taki sposób: „Teraz je zamknę i odejdę”, a na początku czytamy przecież, że brama do prawa jak zawsze stoi otworem. Jeśli stoi otworem zawsze, czyli niezależnie od długości życia mężczyzny, dla którego jest przeznaczona, to odźwierny nie będzie mógł jej zamknąć. Tu opinie się rozchodzą: jedni sądzą, że zapowiadając zamknięcie bramy, odźwierny chce jedynie udzielić mężczyźnie odpowiedzi; drudzy, że podkreśla wagę swych obowiązków; jeszcze inni, że chce w ostatniej chwili wzbudzić w mężczyźnie żal i skruchę. Co do jednego większość jest natomiast zgodna: że nie będzie w stanie zamknąć bramy. Wierzą nawet, że przynajmniej pod koniec, ustępuje mężczyźnie także swoją wiedzą, bo ten widzi blask bijący z wejścia do prawa, podczas gdy odźwierny stoi zapewne tyłem do wejścia i żadnym słowem nie daje do zrozumienia, by dostrzegł jakąkolwiek zmianę.

— Trafne uzasadnienie — powiedział K., który w trakcie tego wywodu powtórzył do siebie półgłosem parę fragmentów. — Trafne, i ja też teraz sądzę, że odźwierny daje się zwodzić. Nie porzucam jednak swojego wcześniejszego zdania, bo po części się pokrywa z tą opinią. To, czy odźwierny widzi sprawę jasno, czy też daje się zwodzić, o niczym nie przesądza. Powiedziałem, że mężczyzna daje się zwodzić. Gdyby odźwierny potrafił widzieć jasno, można by w to wątpić; lecz jeśli odźwierny daje się zwodzić, to musi się to siłą rzeczy udzielać mężczyźnie. Odźwierny nie jest wprawdzie oszustem, lecz jest tak prostym człowiekiem, że należałoby go natychmiast wyrzucić ze służby. Musisz przecież pamiętać, że zwodzenie, któremu ulega odźwierny, jemu samemu nie przynosi żadnych szkód, mężczyźnie zaś szkodzi po tysiąckroć.

— Tu natrafisz na przekonanie całkiem odmienne — rzekł duchowny. — Niektórzy twierdzą, że ta historia nie daje nikomu prawa do osądzania odźwiernego. Jakikolwiek by nam się wydawał, jest przecież sługą prawa, a więc należy do prawa i jako taki jest wyjęty spod ludzkiego osądu. Nie należy też sądzić, że odźwierny ustępuje mężczyźnie rangą. Być związanym służbą choćby tylko przy wejściu do prawa znaczy niewspółmiernie więcej niż życie w świecie na wolności. Mężczyzna dopiero przychodzi do prawa, odźwierny już tam jest. Został powołany do służby przez prawo; wątpić w jego majestat znaczyłoby wątpić w prawo.

— Z tym przekonaniem się nie zgodzę — stwierdził K., kręcąc głową. — Jeśli się je podziela, trzeba by uznać za prawdę wszystko, co mówi odźwierny. A to nie jest możliwe, sam tego przecież skrupulatnie dowiodłeś.

— Nie — odparł duchowny. — Nie trzeba uznawać wszystkiego za prawdę; trzeba to tylko uznać za konieczność.

— Ponury pogląd — powiedział K. — Kłamstwo staje się porządkiem świata.

K. zakończył na tych słowach, ale nie był to jego ostateczny osąd. Był zbyt zmęczony, by rozważyć wszystkie wnioski, jakie można wyprowadzić z tej historii; prowadziła go też ku nieznanym torom myślenia, ku sprawom nierzeczywistym, do omawiania raczej w gronie urzędników sądowych niż dla niego. Prosta historia przeobraziła się w bezkształtny twór; chciał się z tego otrząsnąć, a duchowny, dowodząc swojego wielkiego taktu, zezwolił na to, przyjmując słowa K. w milczeniu, chociaż z pewnością nie były zgodne z jego przekonaniami.

Przez jakiś czas szli w milczeniu; pozbawiony orientacji w tym mroku K. trzymał się blisko duchownego. Lampka w jego ręce dawno już zgasła. Raz tylko mignął tuż przed nim blaskiem metalu srebrny posąg świętego, po chwili znów rozpływając się w ciemnościach. Żeby nie być całkowicie zdanym na duchownego, K. zapytał:

— Jesteśmy blisko wejścia głównego?

— Nie — odparł duchowny. — Daleko. Chcesz już iść?

Chociaż K. akurat o tym nie myślał, odpowiedział natychmiast:

— Tak, muszę już iść. Jestem prokurentem banku, czekają na mnie; przyszedłem tu tylko po to, żeby pokazać katedrę kontrahentowi z zagranicy.

— Cóż, idź więc. — Duchowny podał K. rękę.

— Ale w tym mroku sam sobie nie poradzę — rzekł K.

— Skręć w lewo i podejdź do ściany, a idąc wzdłuż niej, dotrzesz do wyjścia.

Duchowny oddalił się zaledwie parę kroków, gdy K. zawołał za nim donośnym głosem:

— Zaczekaj jeszcze chwilę, proszę.

— Czekam.

— Nie chcesz już niczego ode mnie? — zapytał K.

— Nie.

— Wcześniej traktowałeś mnie z taką życzliwością, wszystko mi wyjaśniałeś, a teraz odprawiasz mnie, jakby ci na mnie w ogóle nie zależało.

— Przecież musisz już iść.

— No tak. Zrozum to, proszę.

— Najpierw ty zrozum, kim jestem — rzekł duchowny.

— Jesteś kapelanem więziennym — powiedział K. i podszedł bliżej do duchownego; natychmiastowy powrót do banku nie był wcale tak konieczny, jak to przedstawił, mógł równie dobrze zostać tu jeszcze chwilę.

— Należę do sądu — powiedział duchowny. — Dlaczego miałbym czegoś od ciebie chcieć? Sąd niczego od ciebie nie chce. Przyjmuje cię, kiedy przychodzisz, i wypuszcza, kiedy odchodzisz.