Rozdział dziesiąty

Koniec

W przeddzień trzydziestych pierwszych urodzin K. — było około dziewiątej wieczorem, pora, kiedy na ulicach panuje spokój — przyszli do jego mieszkania dwaj panowie. Bladzi i otyli, w marynarkach i cylindrach, które wyglądały, jakby były przytwierdzone na stałe. Po krótkiej wymianie uprzejmości związanych z prawem pierwszeństwa przy wejściu do mieszkania, ten sam ceremoniał powtórzył się, już w bardziej rozbudowanej formie, przed drzwiami K. Choć wizyta nie była zapowiedziana, K. siedział na fotelu w pobliżu drzwi, jakby w oczekiwaniu na gości; on także był ubrany na czarno, właśnie naciągał na palce swoje nowe rękawiczki. Od razu wstał i z zaciekawieniem spojrzał na mężczyzn.

— A więc panowie są dla mnie przeznaczeni? — zapytał.

Obaj skinęli głowami; jeden z nich, trzymając w ręku cylinder, wskazał nim drugiego. K. przyznał w duchu, że spodziewał się innych gości. Podszedł do okna i wyjrzał jeszcze raz na ciemną ulicę. Prawie wszystkie okna po drugiej stronie były jeszcze ciemne, w wielu spuszczono zasłony. W jednym oświetlonym oknie na piętrze bawiły się za kratą małe dzieci i, niezdolne jeszcze ruszyć się ze swoich miejsc, wyciągały do siebie rączki.

„Przysyłają po mnie starych, podrzędnych aktorów”, powiedział do siebie K. i obejrzał się dla pewności. „Chcą mnie załatwić tanim sposobem”.

Nagle zwrócił się do nich z pytaniem:

— W jakim teatrze panowie grają?

— Teatrze? — powtórzył jeden z nich i z drgającymi kącikami ust zwrócił się do drugiego, jakby prosząc go o pomoc.

Drugi zachowywał się jak niemowa walczący ze swym opornym ciałem.

„Nie są przygotowani na żadne pytania”, pomyślał K. i poszedł po kapelusz.

Już na schodach chcieli go chwycić pod ramiona, lecz K. powiedział:

— Dopiero na ulicy, nie jestem chory.

Tuż przed bramą wczepili się jednak w niego w sposób, w jaki K. nigdy jeszcze nie szedł z żadnym człowiekiem. Trzymali swoje ramiona, nie zginając ich, tuż za jego barkami, i obejmowali ramiona K. na całej długości; na dole trzymali zaś jego dłonie podręcznikowym, wprawnym, żelaznym chwytem. Wyprężony K. szedł sztywno między nimi; stanowili teraz we trzech taką jedność, że gdyby coś się stało jednemu, stałoby się to wszystkim. Była to jedność, jaką potrafią tworzyć niemal wyłącznie przedmioty martwe.

Choć w tym ścisłym zwarciu było to dość trudne, K. próbował pod latarniami przyjrzeć się swoim towarzyszom dokładniej, niż było to możliwe w półmroku pokoju. „Może to tenorzy”, pomyślał, widząc ich obwisłe podwójne podbródki. Brzydziła go przesadna czystość ich twarzy. Gdy niemal zobaczył czyjąś dłoń czyszczącą im kąciki oczu, wycierającą górne wargi i wygładzającą fałdy na podbródkach, stanął w miejscu, a wraz z nim i tamci; zatrzymali się na skraju przestronnego, opustoszałego, ozdobionego zielenią placu.

— Dlaczego przysłano właśnie was! — krzyknął bardziej, niż zapytał.

Żaden z nich nie zdawał się znać odpowiedzi; każdy czekał z wolną ręką zwieszoną wzdłuż ciała niczym pielęgniarz, kiedy chory chce odpocząć.

— Dalej nie pójdę — powiedział K. na próbę.

Panowie wcale nie musieli odpowiadać; wystarczyło, że nie poluzowali uścisku i spróbowali podnieść K., lecz K. zaparł się, stawiając im opór. „Użyję wszystkich sił, potem nie będę ich już potrzebował”, pomyślał. Przypomniał sobie muchy, które próbują oderwać się od lepu, rozrywając sobie nóżki. „Panowie będą mieli ciężką robotę”.

Wtedy na plac weszła schodkami z położonej niżej uliczki panna Bürstner. Mimo wielkiego podobieństwa nie do końca było pewne, czy to faktycznie ona. K. nie zależało jednak wcale na pewności; po prostu nagle uświadomił sobie daremność swojego oporu. Nie było nic bohaterskiego ani w oporze, ani w trudnościach sprawianych tym panom, ani w ostatnich próbach zakosztowania blasków życia. Ruszył więc, a radość, jaką sprawił tym obu panom, udzieliła się i jemu samemu. Pozwolili mu teraz wybrać kierunek, więc podążył drogą, jaką szła przed nimi panna Bürstner — nie po to, by ją dogonić, nie po to, by móc ją jak najdłużej widzieć, lecz wyłącznie po to, by nie zapomnieć o przestrodze, jaką dla niego była.

„Jedno tylko mogę teraz zrobić”, powiedział sobie, a miarowy rytm kroków całej ich trójki potwierdził tę myśl. „Jedyne, co zrobię, to zachowam do końca spokojny, analityczny umysł, który potrafi wszystko rozkładać na części. Zawsze chciałem sięgać po świat dwudziestoma rękami, i to jeszcze w celach, których nie sposób pochwalić. To było błędem. Czy mam teraz pokazać, że nawet roczny proces nie zdołał mnie niczego nauczyć? Czy mam odejść jako tępak? Mają o mnie powiadać, że na początku procesu pragnąłem go zakończyć, a teraz, u jego kresu, chcę go zacząć od nowa? Nie chcę, by tak o mnie mówiono. Jestem wdzięczny, że przydzielono mi na tę drogę tych nierozumnych mruków i że dzięki temu sam mogę sobie powiedzieć to, co konieczne.”

Panna Bürstner skręciła tymczasem w boczną uliczkę; K. mógł się już bez niej obejść i zdać się na swoich towarzyszy. Cała ich trójka podążała teraz w pełnej zgodzie mostem w blasku księżyca, panowie chętnie poddawali się każdemu drobnemu ruchowi K.; gdy tylko zwrócił się nieco ku balustradzie, oni również skierowali do niej zwarty front. Lśniąca w księżycowej poświacie drżąca woda okalała wysepkę, na której piętrzyły się stłoczone kępy listowia drzew i krzewów. Pod nimi biegły niewidoczne teraz żwirowe alejki z wygodnymi ławkami, na których K. w niejeden letni dzień przeciągał się do woli.

— Wcale nie zamierzałem się zatrzymywać — rzekł do swoich towarzyszy, zmieszany gotowością, z jaką wyprzedzali każdy jego ruch.

Jeden z nich zdawał się ganić drugiego za plecami K. z powodu opacznie zrozumianego postoju; po chwili ruszyli dalej.

Przeszli kilkoma ulicami pod górę; tu i ówdzie stali lub przechodzili policjanci — raz widziani z daleka, raz niemal tuż obok. Jeden z bujnym wąsem, z ręką na rękojeści szabli, zbliżył się jakby umyślnie do tej nie całkiem niewinnie wyglądającej grupki. Panowie się zatrzymali; policjant zdawał się już otwierać usta, gdy K. mocno szarpnął panów do przodu. Kilka razy obejrzał się ostrożnie, czy policjant za nimi nie idzie; kiedy jednak skręcili za róg, K. ruszył biegiem, a panowie, łapiąc z trudem oddech, musieli pobiec razem z nim.

W ten sposób szybko wydostali się z miasta, które w tych okolicach niemal bez wyraźnej granicy przechodziło w pola. W pobliżu domu, wciąż jeszcze podobnego do miejskich budynków, znajdował się niewielki, opuszczony i pusty kamieniołom. Tu panowie się zatrzymali — czy to dlatego, że to miejsce od początku było ich celem, czy byli zbyt zmęczeni, by biec dalej. Puścili K., który czekał w milczeniu; zdjęli cylindry i rozglądali się po kamieniołomie, wycierając sobie chusteczkami pot z czoła. Wszystko było skąpane w blasku księżyca — tak naturalnym i spokojnym, jakiego nie daje żadne inne światło.

Po wymianie paru uprzejmości wokół tego, kto ma wykonać następne czynności — panowie zdawali się otrzymać to zlecenie wspólnie, bez podziału ról — jeden z nich podszedł do K. i zdjął z niego marynarkę, kamizelkę i wreszcie koszulę. K. mimowolnie zadygotał z zimna, na co tamten delikatnie poklepał go uspokajająco po plecach, po czym starannie złożył jego ubrania, jak rzeczy, których można będzie jeszcze użyć, choć nie w najbliższym czasie. Żeby nie wystawiać K. pozostającego w bezruchu na dość chłodne nocne powietrze, wziął go pod ramię i zaczął z nim chodzić w tę i z powrotem, podczas gdy drugi z panów szukał odpowiedniego miejsca w kamieniołomie. Gdy je znalazł, skinął ręką, na co pierwszy przyprowadził do niego K.

Miejsce znajdowało się blisko ściany wyrobiska; leżał tam odłamek skały. Obaj panowie posadzili K. na ziemi, oparli go o kamień, układając mu na nim głowę. Mimo wszelkich starań z ich strony i mimo ustępstw K. jego ułożenie pozostawało bardzo wymuszone i nieprzekonujące. Jeden z panów poprosił więc drugiego, by na chwilę zostawił ułożenie K. wyłącznie jemu; lecz to również nie pomogło. W końcu zostawili K. w pozycji, która nie była najlepszą z dotychczasowych.

Następnie jeden z panów rozpiął marynarkę i wyjął z pochwy, wiszącej na jego pasie zaciśniętym na kamizelce, długi, cienki, obosieczny nóż rzeźniczy; uniósł go wysoko i sprawdził jego ostrza w świetle. Znów zaczęła się wymiana tych obrzydliwych uprzejmości: jeden z panów podał nóż ponad K. drugiemu, ten zwrócił go nad K. pierwszemu. K. dobrze wiedział, że jego obowiązkiem było chwycić krążący nad nim z ręki do ręki nóż i wbić go w swoje ciało. Nie zrobił tego jednak; obrócił jeszcze odsłoniętą szyję, żeby się rozejrzeć. Nie zdołał wykazać się na tyle, żeby wyręczyć organy władzy w całej pracy; odpowiedzialność za ten ostatni błąd ponosił ten, kto mu odmówił resztki siły niezbędnej do wykonania tego kroku.

Wzrok K. padł na najwyższe piętro domu tuż przy kamieniołomie. Niczym błysk światła na samej górze otwarły się skrzydła okna; jakiś człowiek, słaby i wychudzony, daleko w górze wychylił się nagle mocno do przodu, jeszcze dalej wyciągając przed siebie ręce. Kto to był? Przyjaciel? Dobry człowiek? Ktoś, kto mu współczuł? Kto chciał mu pomóc? Czy był tam tylko on sam? Czy był wszystkimi? Czy był jeszcze dla niego ratunek? Wniesiono jakiś sprzeciw, o którym zapomniano? Z pewnością. Logika pozostaje wprawdzie niewzruszona, lecz nie przeciwstawia się człowiekowi, który chce żyć. Gdzie był sędzia, którego nigdy nie widział? Gdzie był najwyższy sąd, przed który nigdy nie dotarł? K. uniósł dłonie, rozstawiając palce.

Ale na gardle K. już zacisnęły się ręce jednego z panów, podczas gdy drugi wbił mu nóż w serce i dwukrotnie go obrócił. Gasnącym wzrokiem K. zobaczył jeszcze, jak panowie tuż przed jego twarzą, blisko siebie, policzek przy policzku, przyglądają się rozstrzygnięciu.

— Jak pies! — powiedział; jakby wstyd miał go przeżyć.