Rozdział ósmy

Kupiec Block — Wypowiedzenie pełnomocnictwa adwokatowi

W końcu K. zdecydował się jednak cofnąć adwokatowi pełnomocnictwo. Wprawdzie nie mógł się pozbyć wszystkich wątpliwości co do słuszności tego kroku, lecz zwyciężyło w nim przeświadczenie o jego konieczności. W dniu, w którym K. postanowił udać się do adwokata, samo podjęcie tej decyzji bardzo go wyczerpało; praca szła mu wyjątkowo wolno, musiał potem zostać do późna w biurze; było już po dwudziestej drugiej, gdy dotarł wreszcie pod drzwi adwokata. Jeszcze zanim do nich zadzwonił, zastanawiał się, czy nie lepiej byłoby złożyć wypowiedzenie telefonicznie albo listownie; spodziewał się, że osobista rozmowa będzie nieprzyjemna. Mimo to K. nie chciał z niej zrezygnować: w przypadku każdego innego sposobu wypowiedzenia zostałoby ono przyjęte milczeniem albo kilkoma oficjalnymi słowami, a jeśli Leni nie zdołałaby go wybadać, K. nigdy by się nie dowiedział, jak adwokat przyjął to wypowiedzenie oraz jakie konsekwencje wedle opinii adwokata, która bynajmniej nie była bez znaczenia, mogłoby mieć ono dla K. Jeśli jednak K. będzie miał adwokata przed sobą i to wypowiedzenie go zaskoczy, nawet jeśli nie będzie zbyt wylewny, K. bez trudu zdoła wyczytać z jego twarzy i zachowania to, co go interesuje. Nie było nawet wykluczone, że K. da się przekonać, iż mimo wszystko dobrze będzie pozostawić obronę w rękach adwokata, i że wówczas wycofa swoje wypowiedzenie.

Pierwszy dzwonek do drzwi adwokata pozostał jak zwykle bez odpowiedzi. „Leni mogłaby się zbierać szybciej”, pomyślał K. Może jednak tym razem żadna ze stron się nie wtrąci, jak to zazwyczaj bywało, ani żaden mężczyzna w szlafroku, ani nikt inny, kto zacząłby mu się naprzykrzać, może tym razem się uda. Gdy K. zadzwonił do drzwi po raz drugi, obejrzał się za siebie; ale drzwi sąsiadów pozostawały zamknięte. W okienku w drzwiach adwokata ukazała się wreszcie para oczu, nie były to jednak oczy Leni. Ktoś odsunął zasuwę i uchylił drzwi, lecz jednocześnie zaparł się o nie, i zawołał w głąb mieszkania:

— To on! — I dopiero po tych słowach otworzył je na oścież i, jako że K. już napierał na drzwi, słysząc, że za jego plecami ktoś pospiesznie obraca klucz w drzwiach innego mieszkania, natychmiast wpadł do przedpokoju, dostrzegając jeszcze kątem oka, jak między pokojami ucieka w koszuli Leni, do której mężczyzna otwierający drzwi skierował ostrzegający okrzyk. K. przez chwilę patrzył za nią, po czym skierował wzrok na niskiego, wymizerowanego, brodatego mężczyznę ze świecą w ręku.

— Pan tu pracuje? — spytał K.

— Nie, jestem klientem mecenasa, przyszedłem tu w swojej sprawie.

— Pan bez marynarki? — zapytał K. i gestem wskazał na skąpy strój mężczyzny.

— Ach, proszę wybaczyć — rzekł mężczyzna i rozjaśnił swoją sylwetkę płomieniem świecy, jakby dopiero teraz chciał zobaczyć swój stan.

— Leni to pana kochanka? — zapytał lakonicznie K. Stał w lekkim rozkroku ze splecionymi za plecami dłońmi, w których trzymał kapelusz. Już przez sam fakt posiadania grubego płaszcza czuł przewagę nad tym chuchrem.

— O Boże! — wystraszył się tamten i uniósł jedną rękę w geście obrony przed twarz. — Nie, nie! Co też panu przychodzi do głowy?

— Wygląda pan na człowieka szczerego — rzekł K. z uśmiechem. — A jednak... niech pan idzie. — Pomachał kapeluszem do mężczyzny, dając mu do zrozumienia, żeby ten szedł przodem. — Jak się pan nazywa? — spytał K., podążając za nim.

— Block1, kupiec Block — przedstawił się mężczyzna, odwracając się do K., ale ten nie pozwolił mu się zatrzymać.

— To pańskie prawdziwe nazwisko? — zapytał K.

— Oczywiście. Dlaczego pan w to wątpi?

— Pomyślałem, że mógłby pan mieć powód, by je przede mną zataić.

K. czuł tę szczególną swobodę, z jaką niekiedy w obcych stronach rozmawia się z ludźmi stojącymi niżej w hierarchii, a to, co dotyczy jego samego, zachowuje dla siebie, z obojętną miną snując opowieści o sprawach innych osób, przez co wynosi się ich niejako we własnych oczach, ale też w każdej chwili można ich, gdy się tylko zechce, strącić z piedestału.

K. zatrzymał się pod gabinetem adwokata, otworzył drzwi i zawołał do kupca, który posłusznie podążał dalej:

— Nie tak prędko! Proszę mi tu poświecić.

K. pomyślał, że Leni mogła się gdzieś tam schować; kazał kupcowi przeszukać wszystkie kąty, lecz gabinet był pusty. Przed portretem sędziego K. zatrzymał kupca, chwytając go od tyłu za szelki.

— Zna go pan? — zapytał, wskazując palcem w górę.

Kupiec uniósł świecę, podniósł głowę i mrużąc oczy, powiedział:

— To sędzia.

— Wysoki sędzia? — zapytał K. i stanął bokiem przed kupcem, żeby obserwować, jakie wrażenie wywrze na nim obraz.

Kupiec spoglądał w górę z podziwem.

— Tak, to wysoki sędzia — powiedział.

— Nie ma pan wielkiego rozeznania — powiedział K. — Wśród niskich sędziów śledczych on jest najniższy.

— Teraz sobie przypominam — powiedział kupiec i opuścił świecę. — Słyszałem o tym.

— No oczywiście! — zawołał K. — Zapomniałem... To oczywiste, że musiał pan o nim słyszeć.

— Ale dlaczego? No, dlaczego? — zapytał kupiec, popychany przez K. w stronę drzwi.

— Przecież pan wie, gdzie ukryła się Leni — powiedział K., stojąc w korytarzu.

— Ukryła się? — powtórzył kupiec. — Nie, pewnie jest w kuchni i gotuje zupę dla mecenasa.

— Czemu nie mówił pan tak od razu? — zapytał K.

— Chciałem tam pana zaprowadzić, ale pan mnie zawołał z powrotem — odparł Block, jakby zbity z tropu przez te sprzeczne polecenia.

— Ma się pan za takiego spryciarza? No to prowadź pan!

W kuchni K. jeszcze nigdy nie był; była zaskakująco duża i bogato wyposażona. Sam piec był trzy razy większy niż zazwyczaj, a reszty szczegółów nie bardzo można było dostrzec, gdyż kuchnia była oświetlona tylko jedną małą lampką wiszącą przy wejściu. Przy piecu stała Leni, jak zwykle w białym fartuszku, wbijając do garnka stojącego na palniku spirytusowym jajka.

— Dobry wieczór, Josefie — powiedziała, zerkając na niego z ukosa.

— Dobry wieczór — odparł K. i wskazał ręką na stojący w rogu pokoju fotel, na którym miał usiąść kupiec i w istocie to zrobił. K. zaś stanął blisko za plecami Leni, pochylił się nad jej ramieniem i zapytał: — Kim jest ten mężczyzna?

Leni jedną ręką mieszała trzepaczką zupę, drugą objęła K., przyciągnęła go ku sobie i rzekła:

— To człowiek godny pożałowania, biedny kupiec, niejaki Block. Spójrz tylko na niego.

Oboje obejrzeli się za siebie. Kupiec siedzący na fotelu wskazanym przez K. zgasił płomień, którego światło było już zbyteczne, i przycisnął palcami knot świecy, żeby nie poszedł z niej dym.

— Byłaś w koszuli — stwierdził K. i dłonią obrócił głowę Leni w stronę pieca. Milczała. — To twój kochanek? — zapytał K. Dziewczyna chciała sięgnąć po garnek z zupą, ale K. złapał jej ręce i krzyknął: — No, odpowiadaj!

— Chodź do gabinetu, wszystko ci wyjaśnię.

— Nie — odparł K. — Chcę, żebyś to wyjaśniła tutaj.

Przylgnęła do niego i chciała go pocałować. K. odsunął ją od siebie.

— Nie chcę, żebyś mnie teraz całowała.

— Josefie... — powiedziała Leni i spojrzała w oczy K. prosząco, a jednocześnie szczerze. — Przecież nie możesz być zazdrosny o Blocka. — Następnie zwróciła się do kupca: — Rudi, pomóżże mi, widzisz przecież, że jestem podejrzewana, zostaw już tę świecę.

Mogłoby się wydawać, że nie słuchał uważnie, a jednak we wszystkim się w pełni orientował.

— Nie mam pojęcia, z jakiego powodu miałby pan być zazdrosny — powiedział niezbyt błyskotliwie.

— Właściwie ja też nie — rzekł K., spoglądając z uśmiechem na kupca.

Leni roześmiała się głośno i korzystając z chwilowej nieuwagi K., wsunęła rękę pod jego ramię i wyszeptała:

— Zostaw go już, widzisz przecież, jaki z niego człowiek. Po prostu trochę się nim zajęłam, bo to ważny klient mecenasa; i tyle. A ty? Chcesz jeszcze dziś porozmawiać z mecenasem? Jest bardzo chory, ale jeśli chcesz, to cię zaanonsuję. Ale i tak na pewno zostaniesz u mnie na noc. Tak dawno już u nas nie byłeś, ostatnio nawet sam mecenas o ciebie pytał. Nie zaniedbuj procesu! I ja mam ci do przekazania różne rzeczy, o których się dowiedziałam. A teraz przede wszystkim zdejmij ten płaszcz!

Leni pomogła K. się rozebrać, wzięła od niego kapelusz i pobiegła powiesić wszystko w przedpokoju. Gdy wróciła, zamieszała zupę w garnku.

— Mam cię najpierw zaanonsować czy zanieść mu zupę? — zapytała.

— Najpierw mnie zaanonsuj — rzekł K. Był podenerwowany; w pierwotnych planach zamierzał dokładnie omówić z Leni swoją sprawę, zwłaszcza kwestię wypowiedzenia pełnomocnictwa, obecność Blocka sprawiła jednak, że z tego zrezygnował. Teraz jednak uznał swoją sprawę za zbyt ważną, by ten nędzny sklepikarz mógł w ogóle mieć na nią rozstrzygający wpływ, toteż zawrócił Leni, która już była w korytarzu. — Zanieś mu najpierw zupę — powiedział. — Niech nabierze sił przed naszą rozmową, będzie ich potrzebował.

— Pan też jest klientem mecenasa — skonstatował ze swojego kąta kupiec, co nie zostało zbyt dobrze przyjęte.

— A co to pana obchodzi? — zapytał K.

— Ty już tam siedź cicho — powiedziała Leni do Blocka, a potem zwróciła się do K.: — A więc najpierw zaniosę mu zupę. — I nalała ją na talerz. — Tylko żeby potem nie zasnął; zaraz po jedzeniu zasypia.

— To, co mu powiem, nie pozwoli mu zasnąć — stwierdził K.

Wciąż próbował jej dać do zrozumienia, że zamierza z mecenasem pomówić o czymś ważnym; chciał, by Leni go zapytała, co to takiego, i dopiero wtedy prosić ją o radę. Ona jednak spełniała wyłącznie polecenia wypowiedziane na głos. Gdy przechodziła obok niego z talerzem, umyślnie trąciła go lekko i szepnęła:

— Zaanonsuję twoją wizytę, zanim zje zupę, żebym cię potem jak najszybciej mogła mieć dla siebie.

— Idźże już — rzekł K. — No idź!

— Grzeczniej, proszę — powiedziała i w drzwiach jeszcze odwróciła się do niego z talerzem w ręku.

K. odprowadził ją wzrokiem; powziął ostateczną decyzję, że zwolni adwokata, chyba nawet lepiej, że nie porozmawiał o tym z Leni; nie miała pełnego oglądu całości, pewnie by mu odradzała, a może nawet udałoby się jej powstrzymać K. przed wypowiedzeniem pełnomocnictwa, choć pewnie wątpliwości i tak nie dawałyby mu potem spokoju i w końcu wypełniłby swoje postanowienie, co było aż nazbyt konieczne. Im szybciej to zrobi, tym większą szkodę powstrzyma. Może zresztą kupiec mógłby mu coś na ten temat powiedzieć.

K. odwrócił się; kupiec ledwie to dostrzegł, a już chciał się podnieść.

— Niech pan nie wstaje — powiedział K. i przysunął do niego krzesło. — Jest pan stałym klientem mecenasa?

— Tak — odparł kupiec. — Już od dawna.

— Od ilu lat pana reprezentuje?

— Nie wiem, co dokładnie pan ma na myśli. Mecenas prowadzi sprawy związane z moimi interesami, a handluję zbożem, odkąd przejąłem interes, czyli od jakichś dwudziestu lat; a w moim własnym procesie, o który panu zapewne chodzi, reprezentuje mnie też od samego początku, czyli już od ponad pięciu lat. Tak, grubo od ponad pięciu lat — dodał, wyciągając stary portfel. — Mam tu wszystko zapisane; jeśli pan chce, podam panu dokładne daty. Trudno to wszystko spamiętać. Zresztą mój proces trwa zapewne jeszcze dłużej; zaczął się krótko po śmierci żony, czyli ponad pięć i pół roku temu.

K. przysunął się do niego.

— Czyli mecenas podejmuje się również prowadzenia zwykłych spraw? — zapytał. To powiązanie interesów i prawa wydało się K. niezwykle krzepiące.

— Owszem — rzekł kupiec, a potem szepnął do K.: — Mawiają nawet, że w tych sprawach działa sprawniej niż w tamtych. — Lecz zaraz położył K. rękę na ramieniu, jakby pożałował swoich słów, i dodał: — Tylko niech mnie pan nie wyda, bardzo pana proszę.

K. poklepał go uspokajająco po udzie i powiedział:

— Nie, nie zdradzę pana.

— Bo jest mściwy — powiedział kupiec.

— Tak wiernemu klientowi z pewnością nie mógłby zaszkodzić.

— Oj, mógłby! — rzekł kupiec. — Kiedy się zdenerwuje, nie robi mu to różnicy; zresztą właściwie nie do końca jestem mu wierny.

— Jak to?

— Zwierzyć się panu? — zapytał Block niepewnym głosem.

— Proszę bardzo — odparł K.

— Cóż. Zdradzę panu coś o sobie, ale pan również musi podzielić się ze mną jakimś sekretem, żebyśmy się wobec mecenasa wzajemnie trzymali w szachu.

— Jest pan bardzo ostrożny. Ale zdradzę panu taki sekret, który pana w zupełności uspokoi. Na czym więc polega pańska niewierność wobec mecenasa?

— No... — zaczął z wahaniem kupiec, takim tonem, jakby przyznawał się do czegoś niegodziwego. — Prócz niego mam jeszcze innych adwokatów.

— Przecież to nic strasznego — rzekł K. z niejakim rozczarowaniem.

— Nie w tym przypadku — powiedział kupiec, który od chwili wyznania oddychał z trudem, lecz po odpowiedzi K. nabrał większej śmiałości. — To niedozwolone. A tym bardziej niedozwolone jest, by prócz tak zwanego adwokata dodatkowo zatrudniać adwokatów pokątnych. A to właśnie zrobiłem: oprócz Hulda mam jeszcze pięciu adwokatów pokątnych.

— Pięciu?! — zawołał K., gdyż dopiero ich liczba wprawiła go w osłupienie. — Pięciu adwokatów prócz Hulda?

Kupiec skinął głową i dodał:

— Właśnie prowadzę negocjacje z szóstym.

— Ale po co panu tylu adwokatów? — spytał K.

— Potrzebuję ich wszystkich — odparł kupiec.

— Zechciałby pan to wyjaśnić?

— Bardzo chętnie. Przede wszystkim nie chcę przegrać procesu, to przecież oczywiste. Nie mogę więc zaniechać niczego, co mogłoby się okazać dla mnie korzystne; nawet jeśli nadzieje w danym przypadku są nikłe, nie mogę ich porzucać. Dlatego przeznaczam na proces wszystkie środki, jakie posiadam. Przykładowo wycofałem z mojego interesu wszystkie pieniądze; dawniej moje biura handlowe zajmowały niemal całe piętro, dziś wystarcza mi mały pokoik w oficynie, gdzie pracuję z jednym praktykantem. Oczywiście do tego upadku nie przyczyniło się wyłącznie wycofanie pieniędzy, lecz w jeszcze większym nawet stopniu spadek moich sił do pracy. Jeśli człowiek chce coś zrobić dla swojego procesu, na pozostałe sprawy pozostaje niewiele czasu i sił.

— Więc działa pan też w sądzie sam? — zapytał K. — Właśnie chciałbym zasięgnąć języka na ten temat.

— O tym akurat niewiele mogę powiedzieć. Podejmowałem z początku pewne próby, ale szybko z tego zrezygnowałem. To aż nadto wyczerpujące, a pożytku z tego mało. Zarówno działanie, jak i prowadzenie rozmów okazało się, przynajmniej w moim przypadku, zupełnie niemożliwe. Już samo siedzenie i czekanie wiąże się z wielkim wysiłkiem. Pamięta pan przecież to ciężkie powietrze w kancelariach.

— Skąd pan wie, że tam byłem? — zapytał K.

— Siedziałem w poczekalni, kiedy pan tamtędy przechodził.

— Cóż za zbieg okoliczności! — zawołał z przejęciem K., zupełnie zapominając o wcześniejszej śmieszności kupca. — Więc mnie pan widział! Był pan w poczekalni, kiedy tamtędy przechodziłem. Tak, raz tamtędy przeszedłem.

— To nie aż taki wielki zbieg okoliczności — powiedział kupiec. — Jestem tam niemal codziennie.

— Pewnie też się tam będę musiał wybierać częściej. Tylko raczej nie przyjmą mnie już tak zaszczytnie jak wtedy. Wszyscy wstawali z miejsc. Chyba myśleli, że jestem jakimś sędzią.

— Nie. Kłanialiśmy się woźnemu. Wiedzieliśmy, że pan jest oskarżonym. Takie wiadomości rozchodzą się bardzo szybko.

— A więc wiedzieliście. W takim razie moje zachowanie mogło wam się wydać nieco wyniosłe. Mówiono o tym potem?

— Nie, wręcz przeciwnie. Ale to tylko głupoty.

— Jakie głupoty? — zapytał K.

— I po co pan pyta? — odparł z irytacją kupiec. — Nie zna pan tych ludzi, mógłby pan ich jeszcze zrozumieć opacznie. Musi pan pamiętać, że w tym postępowaniu wciąż wracają różne kwestie, za którymi rozum nie nadąża; człowiek jest po prostu zbyt wyczerpany i rozkojarzony, a wtedy łatwo zawierza przesądom. Mówię o innych, ale sam wcale nie jestem lepszy. Takim przesądem jest na przykład zgadywanie wyniku procesu z twarzy oskarżonego, zwłaszcza z linii ust. No więc ci ludzie stwierdzili, że, sądząc po pańskich ustach, wkrótce zostanie pan skazany. Powtarzam, ten przesąd jest wręcz niedorzeczny, w większości wypadków całkowicie obalony przez fakty, ale gdy się przebywa w tym towarzystwie, trudno uwolnić się od takich opinii. Musi pan zważyć, jak silnie zakorzeniony może być taki przesąd. Zagadnął pan tam pewnego mężczyznę, prawda? Ledwie zdołał panu coś odpowiedzieć. Oczywiście jest wiele powodów, by czuć się w tym miejscu skołowanym, lecz jednym z nich był widok pańskich ust. Mężczyzna ten stwierdził potem, że dostrzegł na pańskich ustach nawet znak własnego skazania.

— Na moich ustach? — zapytał K., wyjął lusterko kieszonkowe i przejrzał się w nim. — Nie widzę w moich ustach niczego szczególnego. A pan?

— Ja też nie — powiedział kupiec. — Absolutnie niczego.

— Ależ oni są przesądni!

— A nie mówiłem?

— I tak ze sobą przestają, wymieniając się poglądami? Do tej pory trzymałem się całkiem na uboczu.

— Na ogół wcale ze sobą nie przestają— odparł kupiec. — To byłoby niemożliwe, tylu ich przecież jest. No i mają niewiele wspólnych interesów. Kiedy jakaś grupa zaczyna czasem wierzyć, że łączy ją wspólny interes, wkrótce potem okazuje się, że opierała się na błędnym założeniu. Z innymi niczego się nie da osiągnąć przeciwko temu sądowi. Każda sprawa jest tam badana z osobna, to przecież najskrupulatniejszy sąd. Wspólnie nic tam nie można osiągnąć; tylko jednostkom uda się czasem w tajemnicy coś uzyskać; a pozostali dowiadują się o tym dopiero po fakcie i nikt nie wie, jak tego dokonał. Nie ma więc żadnej wspólnoty wśród tych ludzi: owszem, czasem spotyka się kogoś częściej w poczekalniach, ale tam akurat rzadko kiedy się coś omawia. A przesądy istnieją od dawien dawna i mnożą się niejako same z siebie.

— Widziałem tych panów w poczekalni — rzekł K. — Ich czekanie wydało mi się tak bezcelowe.

— Czekanie nie jest bezcelowe — odparł kupiec. — Bezcelowe jest jedynie działanie w pojedynkę. Mówiłem panu, że oprócz tego adwokata mam jeszcze pięciu innych. Można by sądzić, mnie samemu też się tak z początku wydawało, że mógłbym teraz całą sprawę zostawić w ich rękach. Byłby to jednak wniosek z gruntu fałszywy. Gdybym miał tylko jednego adwokata, tym mniej zasadne byłoby powierzenie mu całej tej sprawy. Pan chyba tego nie rozumie?

— Nie — odparł K. i by powstrzymać kupca przed zbyt szybkim wyrzucaniem z siebie kolejnego potoku słów, położył uspokajająco rękę na jego dłoni. — Prosiłbym tylko, żeby mówił pan nieco wolniej: wszystkie te sprawy są dla mnie bardzo ważne, a nie mogę za panem nadążyć.

— Dobrze, że pan mi o tym przypomina. Jest pan nowy, młody. Pański proces ma dopiero pół roku, prawda? Owszem, słyszałem o nim. To taki młody proces! Ja roztrząsałem te sprawy niezliczoną ilość razy, dla mnie są czymś najoczywistszym na świecie.

— Zapewne jest pan zadowolony, że pański proces posunął się tak dalece naprzód. — K. nie chciał pytać wprost, jak stoją sprawy kupca.

Nie uzyskał jednak jasnej odpowiedzi.

— Tak, ciągnę swój proces już od pięciu lat — powiedział kupiec i spuścił głowę. — Nie lada osiągnięcie!

Block zamilkł. K. nasłuchiwał, czy nie nadchodzi Leni. Z jednej strony nie chciał, by już przyszła, bo miał do kupca jeszcze sporo pytań, a uważał, że będzie lepiej, jak Leni nie przyłapie ich na tak poufnej rozmowie; z drugiej strony był zły, że mimo jego obecności dziewczyna zabawia u mecenasa tak długo, o wiele dłużej, niż wymaga tego podanie zupy.

— Pamiętam dokładnie te czasy — odezwał się ponownie kupiec, a K. natychmiast skupił na nim całą uwagę. — Mój proces trwał już mniej więcej tyle czasu, co pański. Miałem wtedy tylko tego adwokata, ale nie byłem z niego specjalnie zadowolony.

„Teraz się wszystkiego dowiem”, pomyślał K. i z ożywieniem pokiwał głową, jakby mógł tym zachęcić kupca, żeby ten opowiedział mu wszystko, co było dla niego cenne.

— Mój proces nie posuwał się za bardzo do przodu — ciągnął Block. — Owszem, odbywały się przesłuchania, na każde z nich przychodziłem, zbierałem dokumenty, składałem w sądzie wszystkie księgi handlowe, co, jak się po niewczasie dowiedziałem, wcale nie było konieczne, wciąż bywałem u mecenasa, on wnosił też różne podania...

— Różne podania? — zapytał K.

— Tak, oczywiście.

— To dla mnie bardzo ważne — powiedział K. — W mojej sprawie mecenas wciąż przygotowuje pierwsze. Niczego jeszcze nie zrobił. Teraz widzę, że zaniedbuje mnie w sposób wręcz haniebny.

— Za tym, że podanie nie jest jeszcze gotowe, mogą stać uzasadnione powody. Zresztą moje podania okazały się pozbawione wszelkiej wartości. Jedno z nich dzięki życzliwości pewnego urzędnika sądowego przeczytałem nawet sam. Sprawiało wprawdzie bardzo uczone wrażenie, lecz było pozbawione treści. Przede wszystkim mnóstwo łaciny, której nie rozumiałem, a także wielostronicowe ogólne inwokacje do sądu, potem pochlebstwa pod adresem poszczególnych urzędników, niewymienionych wprawdzie z nazwiska, ale takich, których nazwiska wtajemniczony z pewnością mógł odgadnąć, dalej pochwały na własną cześć mecenasa, który przy tym płaszczył się przed sądem wręcz z psią uległością, i wreszcie analiza dawnych przypadków prawnych, które miały być podobne do mojego. Te analizy były, na ile je zdołałem prześledzić, sporządzone z wielką starannością. Nie chcę też przez to wszystko wydawać wyroku o pracy mecenasa; podanie, które czytałem, było tylko jednym z wielu; w każdym jednak razie, i to właśnie chcę powiedzieć, nie mogłem wówczas dostrzec w moim procesie żadnego postępu.

— Jaki postęp chciał pan zobaczyć? — zapytał K.

— Bardzo mądre pytanie — odparł z uśmiechem kupiec. — W tym postępowaniu rzadko kiedy można dostrzec jakikolwiek postęp. Ale wtedy tego jeszcze nie wiedziałem. Jestem kupcem, a wówczas byłem nim jeszcze bardziej niż dziś; chciałem namacalnych sukcesów, całość miała zmierzać ku końcowi albo przynajmniej przyjąć prawidłowy bieg. Tymczasem następowały wyłącznie przesłuchania, przeważnie o tej samej treści; odpowiedzi miałem już przygotowane w głowie niczym litanię; kilka razy w tygodniu gońcy z sądu przychodzili do mojej firmy, do domu czy do innych miejsc, w których mogli mnie zastać, co, rzecz jasna, bardzo mi przeszkadzało, dziś przynajmniej pod tym względem jest lepiej, telefony już tak nie przeszkadzają; wśród moich kontrahentów, lecz zwłaszcza wśród krewnych, zaczęły się szerzyć pogłoski o moim procesie; doznawałem więc szkód ze wszystkich stron, ale nic nie wskazywało na to, by w najbliższym czasie miała szansę odbyć się choćby pierwsza rozprawa. Udałem się więc do mecenasa, by się poskarżyć. Otrzymałem od niego wprawdzie obszerne wyjaśnienia, lecz stanowczo odmówił zrobienia czegokolwiek według moich życzeń: nikt przecież nie ma wpływu na wyznaczenie terminu rozprawy, a naleganie na to w podaniu, jak tego żądałem, byłoby rzeczą wprost niesłychaną i pogrążyłoby i mnie, i jego. Pomyślałem sobie, że jeśli ten adwokat nie chce czy nie może czegoś zrobić, z pewnością zdoła tego dokonać inny. Zacząłem się więc rozglądać za innymi obrońcami. Powiem od razu: żaden nie zażądał ani nie uzyskał wyznaczenia rozprawy głównej; jest to, z pewnym zastrzeżeniem, o którym zaraz powiem, rzeczywiście niemożliwe, pod tym względem mecenas więc nie wprowadził mnie w błąd; poza tym jednak nie było ani jednego powodu, dla którego miałbym żałować swojej decyzji o zwróceniu się także do innych adwokatów. Zapewne słyszał pan od doktora Hulda niejedno na temat adwokatów pokątnych; przypuszczalnie przedstawiał ich panu jako ludzi godnych pogardy, i rzeczywiście tacy są. A gdy o nich rozprawia, przyrównując ich do siebie i swoich kolegów, zawsze popełnia pewien drobny błąd, na który, tak na marginesie, chciałbym zwrócić pańską uwagę. Wtedy bowiem dla rozróżnienia zawsze nazywa adwokatów ze swego kręgu „wielkimi”. I tu się myli, naturalnie każdy może się nazwać „wielkim”, jeśli ma takie życzenie, ale rozstrzygające są jedynie zwyczaje sądowe. A według niego, poza adwokatami pokątnymi są jeszcze adwokaci mali i wielcy. Huld i jego koledzy to jednak jedynie mali adwokaci; ci wielcy natomiast, o których tylko słyszałem, a których nigdy nie widziałem, stoją rangą ponad małymi nieporównanie wyżej, niż ci górują nad adwokatami pokątnymi, wobec których czują taką pogardę.

— Wielcy adwokaci? — zapytał K. — Kim oni są? Jak się do nich dostać?

— A więc nigdy pan o nich nie słyszał — stwierdził kupiec. — Nie ma chyba oskarżonego, który, dowiedziawszy się o nich, nie żywiłby przez pewien czas nadziei, że uda mu się do nich dotrzeć. Lepiej nie ulegać tej pokusie. Kim są ci wielcy adwokaci, tego nie wiem, chyba też w ogóle nie można się do nich dostać. Nie znam przypadku, o którym dałoby się z pewnością powiedzieć, że podjęli jakiekolwiek kroki. Niektórych bronią, ale własną wolą nie można ich do tego skłonić: bronią tylko tych, których bronić chcą. Sprawa, której się podejmują, musi prawdopodobnie wyjść poza niski sąd. Zresztą lepiej o nich w ogóle nie myśleć, bo wtedy rozmowy z innymi adwokatami, ich rady i pomoc, a sam tego doświadczyłem, wydają się człowiekowi tak przebrzydłe i nic niewarte, że najchętniej porzuciłby wszystko, położył się do łóżka i nie chciał dłużej o niczym słyszeć. To z kolei byłoby oczywiście najgłupsze; a i w łóżku nie osiągnęłoby się spokoju.

— Więc nie myślał pan wtedy o tych wielkich adwokatach? — zapytał K.

— Przez krótką chwilę — odparł kupiec i znów się uśmiechnął. — Niestety, zupełnie zapomnieć o nich nie sposób; zwłaszcza noc sprzyja takim myślom. Ale wtedy chciałem natychmiastowych rezultatów, dlatego wybrałem się do adwokatów pokątnych.

— Jak tu sobie razem siedzą! — zawołała Leni, wracając z naczyniem, i zatrzymała się w drzwiach.

Siedzieli naprawdę blisko siebie; przy najlżejszym poruszeniu musieli się zderzać głowami. Kupiec, nie dość, że i tak był drobnej postury, to jeszcze się garbił, zmuszając siłą rzeczy K., by się głęboko schylał, jeśli chciał wszystko dosłyszeć.

— Jeszcze chwilkę — zawołał K. do Leni, zbywając ją niecierpliwym machnięciem ręki, którą dotąd trzymał na dłoni kupca.

— Pan chciał, żebym mu opowiedział o swoim procesie — wyjaśnił kupiec Leni.

— Opowiadaj, opowiadaj — powiedziała z czułością, a jednak protekcjonalnie. K. się to nie spodobało; teraz już wiedział, że człowiek ten miał przecież pewną wartość: przede wszystkim doświadczenie, którym potrafił się dzielić. Leni oceniała go chyba niesłusznie. K. patrzył ze złością, jak dziewczyna bierze od kupca świecę, którą ten przez cały czas trzymał, fartuchem wyciera mu rękę, a potem przyklęka obok niego, by zdrapać ze spodni wosk, który nakapał na nie ze świecy.

— Miał mi pan opowiedzieć o adwokatach pokątnych — powiedział K. i bez dalszych wyjaśnień odsunął rękę Leni.

— Cóż ty robisz? — zapytała Leni, szturchnęła K. lekko i kontynuowała swoją pracę.

— Tak, o adwokatach pokątnych — powiedział kupiec i przejechał dłonią po czole, jakby się namyślał.

K. chciał mu pomóc, więc powiedział:

— Chciał pan natychmiastowych rezultatów i dlatego wybrał się pan do adwokatów pokątnych.

— Słusznie — rzekł kupiec, ale nie ciągnął dalej.

„Pewnie nie chce o tym mówić przy Leni”, pomyślał K.; zapanował jednak nad swoim zniecierpliwieniem i choć bardzo pragnął natychmiast usłyszeć ciąg dalszy, postanowił nie naciskać Blocka.

— Zaanonsowałaś mnie? — zwrócił się do Leni.

— Oczywiście. Czeka na ciebie. Zostaw teraz Blocka; z nim możesz porozmawiać później, on i tak tu zostaje.

K. wciąż się wahał.

— Zostaje pan tutaj? — zapytał kupca; chciał odpowiedzi od niego samego, nie chciał, by Leni mówiła o kupcu jak o osobie nieobecnej. K. czuł dziś do Leni jakąś skrytą złość.

I znów odpowiedziała mu Leni:

— On tu często sypia.

— Sypia tutaj? — wykrzyknął K. Myślał, że kupiec zaczeka tu tylko na niego, aż załatwi sprawę z mecenasem, a potem wyjdą stąd razem i porozmawiają o wszystkim ze szczegółami i bez przeszkód.

— Tak — odparła Leni. — Nie każdy może się dostać do mecenasa o dowolnej porze tak jak ty, Josefie. A ty zdajesz się wcale nie dziwić, że mecenas mimo choroby przyjmuje cię o jedenastej w nocy. Przyjmujesz to, co robią dla ciebie twoi przyjaciele, za rzecz nazbyt oczywistą. Cóż, twoi przyjaciele, a przynajmniej tak jest ze mną, robią to chętnie. Nie chcę i nie potrzebuję żadnej innej wdzięczności, jak tylko tego, żebyś mnie kochał.

„Kochać cię?”, pomyślał w pierwszej chwili K., a dopiero potem przyszło mu do głowy: „No tak, ja ją kocham”. Mimo to powiedział na głos:

— Przyjmuje mnie, bo jestem jego klientem. Gdyby do tego jeszcze potrzebna była obca pomoc, trzeba by przy każdym kroku jednocześnie żebrać i dziękować.

— Jakiż on dziś okropny, prawda? — zwróciła się z pytaniem do kupca.

„Teraz to mnie traktuje jak nieobecnego”, pomyślał K. i niemal zezłościł się także na kupca, gdy ten, przejmując nieuprzejmy ton Leni, rzekł:

— Mecenas przyjmuje go także z innych powodów. Mianowicie jego sprawa jest od mojej ciekawsza. Poza tym jego proces jest dopiero w fazie początkowej, a więc zapewne nie jest jeszcze tak zagmatwany; stąd mecenas lubi się nim zajmować. A później to się zmieni.

— Tak, tak — powiedziała Leni, spoglądając na kupca ze śmiechem. — Jak on trajkocze! Jemu za to — zwróciła się do K. — nie możesz wierzyć w żadne słowo. Miły z niego człowiek, ale bardzo rozgadany. Może mecenas właśnie dlatego go nie cierpi. W każdym razie przyjmuje go tylko wtedy, kiedy jest w nastroju. Bardzo się starałam to zmienić, ale to niemożliwe. Pomyśl tylko, czasem anonsuję Blocka, a mecenas przyjmuje go dopiero na trzeci dzień. Jeśli Blocka nie ma wtedy w pobliżu, wszystko przepada i trzeba go anonsować od nowa. Dlatego pozwoliłam Blockowi tu sypiać; już się zdarzyło, że mecenas kazał po niego dzwonić w nocy. Block jest więc obecnie gotów przychodzić do niego nawet w nocy. Ale teraz znowu bywa tak, że mecenas, jak tylko okaże się, że Block jest na miejscu, czasem cofa swe słowa i też go nie przyjmuje.

K. spojrzał pytająco na kupca. Ten skinął głową i z taką samą otwartością, z jaką rozmawiał przedtem z K., być może rozproszony własnym zawstydzeniem, rzekł:

— Tak, z czasem człowiek staje się bardzo zależny od swojego adwokata.

— On się skarży tylko dla pozoru. Wyznał mi już nieraz, że bardzo lubi tu sypiać. — Leni podeszła do małych drzwiczek, pchnęła je i zapytała K.: — Chcesz zobaczyć jego sypialnię?

K. poszedł za nią i w progu zajrzał do niskiego pomieszczenia bez okien, nie było tam nic prócz wąskiego łóżka, na które można było wejść jedynie przez jego ramę. Przy wezgłowiu była wnęka w ścianie, na której mieściły się ułożone w pedantycznym porządku świeca, kałamarz z piórem oraz plik papierów, zapewne dokumentów procesowych.

— Sypia pan w służbówce? — zapytał K., obracając się z powrotem do kupca.

— Leni mi ją odstąpiła. To bardzo dogodne.

K. wbił wzrok w Blocka; może jednak wrażenie, jakie odniósł przy pierwszym spotkaniu z nim, nie było mylne. Doświadczenie miał, bo jego proces trwał już długo, ale sporo za nie zapłacił. Nagle K. poczuł, że nie może dłużej znieść jego widoku.

— Zaprowadź go do łóżka — zawołał do Leni.

Dziewczyna spojrzała na K., jakby go już całkiem przestała rozumieć.

Sam chciał już iść do mecenasa, wypowiedzieć mu pełnomocnictwo i uwolnić się nie tylko od niego, ale i od Leni razem z kupcem. Lecz zanim doszedł do drzwi, kupiec odezwał się do niego cichym głosem:

— Panie prokurencie... — K. odwrócił się do niego ze złością. — Zapomniał pan o swoim przyrzeczeniu — powiedział prosząco i podniósł się nieco ze swojego miejsca w stronę K. — Pan też miał mi zdradzić jakiś sekret.

— W rzeczy samej — rzekł K. i zerknął na Leni, która patrzyła na niego z uwagą. — No więc niech mnie pan słucha: właściwie to już prawie żaden sekret. Idę do mecenasa, żeby go zwolnić.

— On go zwolni! — zawołał kupiec, zerwał się z krzesła i zaczął biegać po kuchni z rękami w górze, co chwila wykrzykując: — On zwolni mecenasa!

Leni chciała natychmiast rzucić się na K., ale kupiec zaszedł jej drogę, za co wymierzyła mu cios pięścią. Zaraz potem rzuciła się z wciąż zaciśniętymi pięściami w pogoń za K., który jednak w międzyczasie zdążył jej uciec. Dogoniła go dopiero, gdy wchodził do pokoju adwokata. Z całej siły domykał drzwi, ale Leni zablokowała stopą jedno skrzydło, chwyciła K. za ramię, próbując go wyciągnąć z pokoju adwokata. On jednak ścisnął ją tak mocno za nadgarstek, że z jękiem musiała go puścić. Nie odważyła się natychmiast wejść do pokoju; K. zaś zamknął drzwi na klucz.

— Czekałem na pana bardzo długo — rzekł adwokat z łóżka, po czym odłożył na stolik nocny dokument, który właśnie czytał przy blasku świecy, i założył okulary, przez które spojrzał przenikliwym wzrokiem na K.

Zamiast przeprosić, K. odparł:

— Zaraz i tak wychodzę.

Nie reagując na te słowa, gdyż nie były to przeprosiny, adwokat rzekł:

— Następnym razem już pana nie wpuszczę o tak późnej porze.

— Jest mi to na rękę.

Adwokat spojrzał na niego pytająco.

— Niech pan siada — powiedział.

— Skoro pan sobie tego życzy.

K. przysunął krzesło do stolika nocnego i zajął na nim miejsce.

— Zdawało mi się, że zamknął pan drzwi na klucz — rzekł adwokat.

— Tak. Z powodu Leni.

Nie miał zamiaru nikogo oszczędzać. Adwokat jednak zapytał:

— Znów się naprzykrzała?

— Naprzykrzała? — powtórzył K.

— Tak — powiedział adwokat, roześmiał się przy tym, dostał napadu kaszlu, a kiedy ten minął, znów zaczął się śmiać. — Nie zauważył pan, że ma w tym upodobanie? — spytał i poklepał K. po ręce, którą K. w roztargnieniu oparł na stoliku nocnym, a którą teraz szybko cofnął. Jako że K. nie odpowiadał, adwokat ciągnął: — Nie przywiązuje pan do tego większej wagi. Tym lepiej. W przeciwnym razie być może musiałbym pana przeprosić za jej zachowanie. To osobliwa skłonność Leni, którą zresztą dawno jej wybaczyłem, a o której nawet bym nie wspominał, gdyby nie to, że zamknął pan przed chwilą drzwi na klucz. Panu akurat tej osobliwej skłonności tłumaczyć raczej nie powinienem, ale patrzy pan na mnie z taką konsternacją, że jednak to zrobię. Otóż ta osobliwa skłonność Leni polega na tym, że uważa większość oskarżonych za pięknych. Lgnie do każdego, wszystkich kocha, zdaje się zresztą, że wszyscy oni i ją kochają; a żeby mnie zabawić, opowiada mi o tym czasami, jeśli jej na to pozwolę. I chyba nie dziwi mnie to tak bardzo jak pana. Jeśli potrafi się na to spojrzeć we właściwy sposób, oskarżonych rzeczywiście często można uznać za pięknych. To zresztą dziwne zjawisko, w pewnym sensie natury przyrodniczej. Oczywiście nie następuje na skutek oskarżenia żadna wyraźna, dająca się dokładnie zdefiniować zmiana w wyglądzie. Ta sprawa nie przebiega przecież jak inne sprawy sądowe: większość oskarżonych wciąż prowadzi zwykłe życie i jeśli ma dobrego, dbającego o nich adwokata, proces w niczym im nie przeszkadza. A jednak ci, którzy mają w tym doświadczenie, potrafią w największym nawet tłumie rozpoznać, jednego po drugim, wszystkich oskarżonych. Zapyta pan, po czym. Moja odpowiedź pana nie zadowoli: oskarżeni są po prostu najpiękniejsi. Nie może być tak, że to wina czyni ich pięknymi, bo nie wszyscy są przecież winni — tak przynajmniej muszę twierdzić jako adwokat; nie może to być też odpowiednia kara, która już teraz czyni ich pięknymi, gdyż nie wszyscy wszak zostaną ukarani; a więc może to wynikać wyłącznie z postępowania, które przeciw nim wszczęto i jakoś do nich przylgnęło. Owszem, wśród pięknych są też wyjątkowo piękni. Jednak wszyscy są po prostu piękni, nawet Block, ten nędzny robak.

Gdy adwokat skończył, K. zdążył się całkiem opanować; podczas ostatnich słów nawet energicznie potakiwał, utwierdzając się w swoim wcześniejszym przekonaniu, że adwokat zawsze, także tym razem, próbuje go rozpraszać ogólnikami, niemającymi nic wspólnego z jego sprawą, aby odwieść go od zasadniczego pytania: co faktycznie przedsięwziął w sprawie K. Adwokat widocznie spostrzegł, że K. stawia mu dziś większy opór niż zwykle, bo zamilkł teraz, dając mu sposobność, żeby się odezwał, a gdy K. wciąż milczał, zapytał:

— Przyszedł pan dziś do mnie z czymś konkretnym?

— Tak — odparł K. i nieco przysłonił dłonią świecę, żeby lepiej widzieć adwokata. — Chciałem panu powiedzieć, że z dniem dzisiejszym cofam panu pełnomocnictwo.

— Dobrze pana rozumiem? — zapytał adwokat, podnosząc się na łóżku i podpierając jedną ręką o poduszki.

— Sądzę, że tak — powiedział K., siedząc sztywno jak na czatach.

— Cóż, możemy porozmawiać o tym planie — rzekł po chwili adwokat.

— To już nie jest plan.

— Być może. Może jednak nie działajmy zbyt pochopnie. — Mówił za nich obu, jakby nie miał zamiaru zwrócić K. wolności i jakby chciał, skoro nie mógł być już jego pełnomocnikiem, przynajmniej pozostać jego doradcą.

— To nie jest decyzja pochopna. — K. podniósł się powoli i stanął za swoim krzesłem. — To decyzja gruntownie przemyślana, być może nawet zbyt długo ją roztrząsałem. Jest ostateczna.

— W takim razie proszę mi jeszcze pozwolić na kilka słów.

Adwokat odsunął pierzynę i usiadł na krawędzi łóżka. Jego nagie, pokryte białym owłosieniem nogi trzęsły się z zimna. Poprosił K., żeby podał mu z kanapy koc, co K. zrobił i rzekł:

— Niepotrzebnie się pan naraża na wyziębienie.

— Mam ku temu wystarczająco ważki powód — odparł adwokat; przykrył pierzyną górną część ciała, a następnie owinął kocem nogi. — Pański wuj jest moim przyjacielem, a i pan z czasem stał mi się drogi. Przyznaję to otwarcie. Nie mam się czego wstydzić.

To rzewne wyznanie starca było nie po myśli K., zmuszało go do obszerniejszych wyjaśnień, których najchętniej by uniknął, a przy tym zbiło go z tropu, co szczerze przed sobą przyznawał, choć przecież i tak nie zdołałoby go skłonić do cofnięcia decyzji.

— Dziękuję za okazaną przychylność — powiedział. — Przyznaję również, że zajął się pan moją sprawą tak, jak mógł pan najlepiej, i jak w pańskim mniemaniu było dla mnie najkorzystniejsze. Ja jednak w ostatnim czasie doszedłem do przekonania, że to nie wystarcza. Oczywiście nigdy nie będę próbował przekonywać pana, mężczyzny o wiele starszego i bardziej doświadczonego, do mojego zdania; jeśli czasem mimowolnie próbowałem to zrobić, proszę o wybaczenie. Sprawa jest jednak, jak sam pan stwierdził, dość ważna i wedle mojego przekonania należy zaangażować się w proces znacznie energiczniej niż do tej pory.

— Rozumiem — stwierdził adwokat. — Jest pan niecierpliwy.

— Nie jestem niecierpliwy — odparł nieco rozdrażnionym głosem K., nie zważając aż tak bardzo na dobór słów. — Podczas mojej pierwszej wizyty, kiedy przyszedłem do pana z wujem, mógł pan zauważyć, że proces niewiele dla mnie znaczył; jeśli nie przypominano mi o nim niejako gwałtem, zapominałem o nim całkowicie. Ale wuj nalegał, żebym powierzył prowadzenie sprawy panu, co uczyniłem, żeby sprawić mu przyjemność. I należało przecież oczekiwać, że proces stanie się dla mnie łatwiejszy niż do tamtej pory: wszak powierza się adwokatowi prowadzenie sprawy właśnie po to, by choć trochę odciążyć samego siebie. A jednak stało się całkiem odwrotnie. Nigdy wcześniej nie miałem tylu zmartwień z powodu procesu, jak od chwili, kiedy zaczął mnie pan reprezentować. Kiedy byłem sam, niczego w swojej sprawie nie podejmowałem, ale prawie nie czułem jej skutków; gdy już natomiast miałem pełnomocnika i wszystko sprzyjało temu, by coś się w niej wydarzyło, bezustannie i w coraz większym napięciu oczekiwałem na pańskie działania, jednak one nie następowały. Owszem, przekazywał mi pan różne wieści z sądu, których być może od nikogo innego bym nie otrzymał. To jednak nie wystarcza, odkąd coraz dotkliwiej odczuwam skutki procesu.

K. odepchnął od siebie krzesło, włożył ręce do kieszeni marynarki i wyprostował się.

— Od pewnego momentu w postępowaniu z reguły nie dzieje się już w istocie nic nowego — powiedział adwokat cichym i spokojnym głosem. — Iluż klientów w podobnych fazach procesów stawało przede mną tak jak pan i wypowiadało podobne słowa!

— W takim razie wszyscy oni mieli rację tak jak ja teraz. Pańskie słowa wcale jej nie podważają.

— Nie miałem zamiaru niczego podważać — rzekł adwokat. — Chciałem jednak dodać, że spodziewałem się po panu lepszej umiejętności osądu sytuacji niż po innych, zwłaszcza że dałem panu głębszy wgląd w sprawy sądowe i w moje działania, niż zazwyczaj daję klientom. A teraz dowiaduję się, że mimo to nie ma pan do mnie dość zaufania. Nie ułatwia mi pan sprawy.

Jakże się ten adwokat upokarza przed K.! Wcale nie zważa na honor zawodowy, który zapewne właśnie w tym punkcie bywa najwrażliwszy. I czemuż to robi? Z pozoru to przecież wzięty adwokat, a do tego człowiek zamożny; nie powinna go w gruncie rzeczy obchodzić utrata zarobku czy klienta. Ponadto był schorowany, więc powinien raczej zadbać o to, by pracy mu ubywało. A jednak tak mocno trzymał się K.! Dlaczego? Czy to jego osobiste zaangażowanie w sprawę było podyktowane życzliwością przez wzgląd na wuja, czy też uważał proces K. rzeczywiście za tak nadzwyczajny i liczył, że sprawa ta przyniesie mu uznanie, czy to w oczach K., czy to — tej możliwości nie można było wykluczyć — w oczach przyjaciół z sądu? Choć K. przyglądał się adwokatowi z bezwzględną przenikliwością, nie zdołał po nim niczego rozpoznać. Niemal można by sądzić, że z tą kamienną twarzą umyślnie wyczekuje wrażenia, jakie jego wywód wywarł na K. Najwidoczniej jednak nazbyt korzystnie dla siebie zinterpretował milczenie K., skoro kontynuował:

— Zapewne pan już zauważył, że choć mam sporą kancelarię, nie zatrudniam żadnych pomocników. Kiedyś było inaczej; pracowało dla mnie kilku młodych prawników, dziś pracuję sam. Ta zmiana po części wiązała się ze zmianą mojej praktyki adwokackiej, z czasem coraz bardziej ograniczałem się do spraw tego rodzaju co pańska, po części zaś miałem w nich coraz większą biegłość. Uznałem, że nie wolno mi nikomu powierzać tej pracy, jeśli nie chcę niczym zawinić wobec mojego klienta lub wobec zadania, którego się podejmuję. A postanowienie, by wykonywać całą pracę samemu, pociągało za sobą oczywiste skutki: musiałem odrzucać niemal wszystkie prośby o zastępstwa procesowe, ustępowałem jedynie w takich przypadkach, które mnie szczególnie pociągały; wokół jest dość hien, które rzucają się na każdy ochłap, który odrzucam. Poza tym z tego przepracowania zacząłem chorować. A jednak nie żałuję tej decyzji. Możliwe, że powinienem był odrzucić jeszcze więcej spraw, lecz to, że całkowicie oddałem się przyjętym procesom, okazało się bezwzględnie konieczne, a ponadto zostało nagrodzone sukcesami. Kiedyś znalazłem w pewnej rozprawie bardzo trafne ujęcie różnic między zastępstwem w zwykłych sprawach prawnych i w sprawach tego rodzaju. Stało tam napisane, że jeden adwokat prowadzi swojego klienta po nitce aż do wyroku, drugi zaś od razu bierze klienta na ramiona i niesie go, nie stawiając ani razu na ziemi, aż po sam wyrok, a może nawet jeszcze dalej. I tak właśnie jest. Nie całkiem jednak było prawdą, gdy powiedziałem, że tej wielkiej pracy nigdy nie żałuję. Jeśli, jak w pańskim wypadku, moja praca spotyka się z tak zupełnym brakiem uznania, wtedy... cóż, wtedy niemal jej żałuję.

Słuchając adwokata, K. raczej tracił cierpliwość, niż nabierał przekonania. Niemal domyślał się już z samego tonu, co go czeka, jeśli mu ustąpi: zacznie go znowu mamić obietnicami, wskazywać na postępy w sporządzaniu podania, na wyraźnie lepszy humor urzędników, ale też na piętrzące się trudności stające na przeszkodzie jego pracy; krótko mówiąc: adwokat przytoczy wszystkie argumenty tak dobrze znane K., że miał ich serdecznie dość; będzie wciąż zwodził K. nieokreślonymi nadziejami i dręczył go podobnymi groźbami. Musiał temu wreszcie położyć kres, dlatego rzekł:

— Jakie kroki zamierza pan podjąć w mojej sprawie, jeśli zachowa pan pełnomocnictwo?

Adwokat uczynił zadość nawet temu obraźliwemu pytaniu i odpowiedział:

— Kontynuować to, co już dla pana poczyniłem.

— Wiedziałem. W takim razie każde moje kolejne słowo jest zbyteczne.

— Spróbuję raz jeszcze — powiedział adwokat, jak gdyby to jemu przytrafiło się wszystko, co tak wzburzało K. — Domyślam się mianowicie, że do błędnego osądu mojej pomocy prawnej, ale i do pańskiego postępowania w ogóle, skłania pana to, iż choć jest pan oskarżony, traktuje się pana zbyt dobrze, a mówiąc ściślej, z pewną niedbałością, pozorną niedbałością. I to ostatnie ma swoją przyczynę; często lepiej być w kajdanach niż na wolności. Chciałbym jednak pokazać panu, jak traktuje się innych oskarżonych; może zdoła pan wyciągnąć z tego naukę. Wezwę teraz Blocka. Proszę otworzyć drzwi i usiąść tutaj, obok stolika nocnego.

— Dobrze. — K. zgodził się na wszystko, jako że z natury był chętny do nauki. Dla bezpieczeństwa dopytał jeszcze na wszelki wypadek: — Przyjął pan do wiadomości, że cofam panu pełnomocnictwo?

— Tak, może pan to jednak jeszcze dziś odwołać — odparł adwokat, po czym położył się, naciągnął pierzynę pod brodę i odwrócił się do ściany. Potem zadzwonił.

Niemal równocześnie z brzękiem dzwonka ukazała się Leni; przebiegła wzrokiem po obecnych, próbując się zorientować, co zaszło. Widok K. siedzącego spokojnie przy łóżku adwokata wyraźnie ją uspokoił. Skinęła z uśmiechem do K., który wpatrywał się w nią nieruchomym wzrokiem.

— Sprowadź tu Blocka — polecił adwokat.

Zamiast jednak po niego pójść, wyszła tylko przed drzwi i zawołała:

— Block! Do mecenasa!

Zaraz potem czmychnęła za fotel K., zapewne z tego powodu, że adwokat odwrócił się twarzą do ściany i nic go już nie interesowało. Od tej chwili rozpraszała K., nachylając się ku niemu nad oparciem czy też przeczesując dłońmi, bardzo delikatnie i ostrożnie, jego włosy i głaszcząc go po policzkach. W końcu K. postanowił ją powstrzymać i złapał ją za rękę, którą po krótkim oporze pozostawiła w jego uścisku.

Block natychmiast stawił się na wezwanie, lecz zatrzymał się w drzwiach, jakby się wahał, czy wejść do środka. Uniósł wysoko brwi i przechylił głowę; jakby nasłuchiwał, czy rozkaz stawienia się u adwokata zostanie ponowiony. K. mógł go zachęcić do wejścia, postanowił jednak ostatecznie odciąć się nie tylko od adwokata, lecz od wszystkiego, co było w tym mieszkaniu, dlatego trwał bez ruchu. Leni także milczała. Upewniwszy się, że nikt go nie wypędzi, Block wszedł na palcach do pokoju — z napiętą twarzą, z zaciśniętymi dłońmi, które trzymał za plecami. Drzwi zostawił otwarte na wypadek konieczności odwrotu. Na K. nie spojrzał wcale; patrzył tylko na wysoką pierzynę, spod której adwokata wcale nie było widać, gdyż leżał przy samej ścianie. Wtem rozległ się jego głos:

— Block tu jest?

Dla Blocka, który zaszedł już daleko, pytanie to było jak cios w pierś, a zaraz potem w plecy; zachwiał się, po czym mocno skulił w sobie.

— Do usług — rzekł.

— Czego chcesz? — rzucił adwokat. — Przychodzisz nie w porę.

— A nie wzywano mnie? — zapytał Block, bardziej do siebie niż do adwokata; uniósł ręce, jakby chciał się bronić, i był gotów do natychmiastowej ucieczki.

— Wzywano — odparł adwokat. — Ale i tak przychodzisz nie w porę. — Po krótkiej przerwie dodał: — Zawsze przychodzisz nie w porę.

Już przy pierwszych słowach adwokata Block przestał spoglądać w stronę łóżka; wbił wzrok gdzieś w kąt i tylko nasłuchiwał, jakby nawet ukradkowe spojrzenie mówiącego mogło go zbyt oślepić, by zdołał je znieść. Zresztą i słuchanie przychodziło mu z trudnością, bo adwokat mówił cicho i szybko z twarzą skierowaną do ściany.

— Chce pan, żebym sobie poszedł? — zapytał Block.

— Zostań, skoro już tu jesteś! — Można by pomyśleć, że adwokat wcale nie spełnił tymi słowami życzenia Blocka, lecz zagroził mu chłostą, gdyż Block w reakcji na nie zaczął dygotać. — Byłem wczoraj — ciągnął adwokat — u trzeciego sędziego, mojego przyjaciela, i krok po kroku skierowałem rozmowę na ciebie. Chcesz wiedzieć, co powiedział?

— Ach, tak, bardzo proszę.

Ponieważ adwokat nie odpowiadał od razu, Block ponowił prośbę i nachylił się, jakby zamierzał za chwilę uklęknąć. Zaraz potem K. naskoczył na niego:

— Co ty robisz?!

A że Leni chciała go przed tym okrzykiem powstrzymać, złapał jej drugą rękę. Nie był to uścisk miłości; kobieta próbowała z jękiem wyswobodzić swoją dłoń.

Za okrzyk K. ukarany został jednak Block, bo adwokat zadał mu pytanie:

— Kto jest twoim adwokatem?

— Pan — odparł Block.

— A poza mną?

— Nikt poza panem.

— W takim razie za nikim innym nie chodź — rzekł adwokat.

Block przyjął to polecenie bez zastrzeżeń; lecz w stronę K. rzucił złowrogie spojrzenie, potrząsając ze wzburzeniem głową. Gdyby przełożyć jego zachowanie na słowa, byłyby to wulgarne obelgi. I z tym człowiekiem K. chciał w przyjaźni rozmawiać o własnej sprawie!

— Nie będę cię więc dłużej powstrzymywał — oświadczył K., rozsiadając się wygodniej w fotelu. — Klękaj albo czołgaj się na czworakach, rób, co chcesz; mnie to nie dotyczy.

Ale Block zachował swój honor, przynajmniej przed K.; wymachując pięściami, podszedł do niego i zawołał tak głośno, jak tylko ośmielił się przy mecenasie:

— Nie może się pan tak do mnie odzywać, to niedopuszczalne! Czemu mnie pan obraża? I to w tym miejscu, przy mecenasie, który nas obu, i pana, i mnie, toleruje wyłącznie z litości! Wcale nie jest pan ode mnie lepszy; jest pan oskarżonym i ma proces jak i ja. Jeśli jednak mimo to można pana nazywać „panem”, to ja jestem takim samym panem, o ile nie większym. I chcę, by zwracał się pan, właśnie pan, do mnie jak do pana. A jeśli uważa się pan za uprzywilejowanego dlatego, że może pan tu siedzieć i spokojnie słuchać, podczas gdy ja, jak się pan wyraził, czołgam się na czworakach, to przypominam panu starą sentencję prawną: dla podejrzanego ruch jest lepszy niż spoczynek, bo ten, kto spoczywa, może zawsze bez swojej wiedzy znaleźć się na jednej szali i zostać zważony razem ze swoimi grzechami.

K. nic nie powiedział; tylko wbił ze zdumieniem wzrok w tego skołowanego człowieka. Cóż za zmiany zaszły w nim choćby w ciągu ostatniej godziny! Czy to proces nim tak targał na wszystkie strony, że nie potrafi już rozpoznać, kto przyjaciel, a kto wróg? Czyż nie widzi, że adwokat umyślnie go upokarza, tym razem mając na celu jedynie popisanie się swoją władzą przed K., żeby i jego zniewolić? Jeśli jednak Block nie potrafi tego dostrzec albo tak bardzo boi się adwokata, że świadomość tego nie jest w stanie mu pomóc — jak to możliwe, że potrafił być tak sprytny czy też tak zuchwały, by oszukać adwokata, zatajając przed nim zatrudnienie pozostałych adwokatów? I z jakiej racji ośmielał się teraz atakować K., skoro ten może w każdej chwili zdradzić jego tajemnicę? Block odważył się jednak na jeszcze więcej: podszedł do łóżka adwokata i zaczął się skarżyć na K.:

— Słyszał mecenas, jak się do mnie odzywa? Jego proces liczy się zaledwie w godzinach, a chce mnie pouczać, choć mój liczy sobie pięć lat. I jeszcze mi wymyśla! O niczym nie ma pojęcia, a mnie znieważa, choć to ja na tyle, na ile pozwalały mi moje słabe siły, przestudiowałem najdokładniej, czego wymagają przyzwoitość, obowiązek i obyczaj sądowy.

— Nie oglądaj się na innych — odparł adwokat. — Rób, co tobie wydaje się słuszne.

— Oczywiście — powiedział Block, jakby dodając sobie odwagi, rozejrzał się krótko i uklęknął tuż przy łóżku. — Już klęczę, mój mecenasie — dodał.

Adwokat milczał. Block ostrożnie pogładził ręką pierzynę. W ciszy, która teraz zapadła, Leni, uwolniwszy się z uścisku K., rzekła:

— Sprawiasz mi ból. Puść mnie. Idę do Blocka.

Poszła i przysiadła na krawędzi łóżka. Kupiec bardzo się z tego ucieszył; od razu zaczął ją ożywionymi gestami prosić, by się za nim wstawiła. Widocznie pilnie potrzebował informacji od adwokata, choć być może tylko po to, by je potem przekazać do wykorzystania pozostałym obrońcom. Leni dokładnie wiedziała, jak podejść mecenasa: wskazała na jego rękę i ściągnęła wargi jak do pocałunku. Block natychmiast ucałował dłoń adwokata, a na ponaglenie Leni powtórzył to jeszcze dwa razy. Jednak mecenas wciąż milczał. Wtedy Leni pochyliła się nisko, wyciągając nad nim swoje powabne ciało, i pogłaskała go po długich białych włosach, czym w końcu wymogła na nim odpowiedź:

— Waham się, czy mu to powiedzieć. — Można było dostrzec, że adwokat przy tych słowach kręci głową; być może jedynie po to, by mocniej poczuć dotyk ręki Leni.

Block nasłuchiwał z pochyloną głową, jakby przez samo słuchanie naruszał jakiś nakaz.

— Czemu się wahasz? — zapytała Leni.

K. odniósł wrażenie, jakby przysłuchiwał się wyuczonej rozmowie, która już nieraz się powtarzała, miała się jeszcze nieraz powtórzyć i tylko dla Blocka nie przestawała być nowa.

— Jakie dziś było jego sprawowanie? — zapytał adwokat.

Zanim Leni odpowiedziała, spuściła wzrok na Blocka i przez chwilę obserwowała, jak składa obie dłonie i unosi je ku niej w błagalnym geście. W końcu z powagą skinęła głową, odwróciła się do adwokata i powiedziała:

— Był spokojny i się przykładał.

Stary kupiec, człowiek z długą brodą, błagał młodą dziewczynę, by świadczyła na jego korzyść. Nawet jeśli miał ukryte zamiary, w oczach bliźnich nic nie mogło go usprawiedliwić. Swoimi poczynaniami niemal poniżał tych, którzy byli ich świadkami. Takim więc sposobem adwokat próbował przekonać do siebie K.: klient w końcu zapomina o całym świecie, zmierzając tą szaleńczą drogą, w nadziei na doczołganie się do końca procesu; na szczęście K. nie był zbyt długo wystawiony na działanie tej metody. To już nie był klient; to był zwykły pies. Gdyby adwokat kazał mu wleźć pod łóżko niczym do budy i tam szczekać, ten uczyniłby to z zapałem. K. przysłuchiwał się temu wszystkiemu z wnikliwością i rozwagą, jakby miał chłonąć wszystko, co tu mówiono, a potem gdzieś wyżej złożyć na ten temat doniesienie i raport.

— Co porabiał przez cały dzień? — zapytał adwokat.

— Żeby mi nie przeszkadzał w pracy, zamknęłam go w służbówce, gdzie zresztą i tak zazwyczaj przebywa. Zerkałam przez szparę, żeby sprawdzić, co robi. Cały czas klęczał na łóżku, rozłożył na parapecie dokumenty, które mu pożyczyłeś, i je czytał. Wywarł tym na mnie dobre wrażenie; okno bowiem wychodzi tylko na szyb wentylacyjny i daje bardzo mało światła. A mimo to czytał, co świadczy o jego posłuszeństwie.

— Miło mi to słyszeć — odparł adwokat. — Tylko czy czytał ze zrozumieniem?

Block podczas tej rozmowy bezustannie poruszał wargami; najwyraźniej formułował odpowiedzi, jakich spodziewał się po Leni.

— Tego oczywiście nie mogę stwierdzić z całą pewnością. W każdym razie widziałam, że czytał dokładnie. Przez cały dzień czytał tę samą stronę, przesuwając palcem po wierszach. Za każdym razem, kiedy do niego zaglądałam, wzdychał, jakby czytanie przysparzało mu sporo trudności. Chyba niełatwo zrozumieć treść dokumentów, które mu pożyczyłeś.

— Tak — przyznał adwokat. — Tak właśnie jest. I nie sądzę, żeby cokolwiek z nich zrozumiał. Miały mu jedynie dać wyobrażenie o tym, jak ciężką walkę prowadzę w jego obronie. A dla kogo prowadzę tę ciężką walkę? Dla, to niemal niedorzeczność, Blocka. Powinien też zrozumieć, co to oznacza. Czy studiował bez przerwy?

— Niemal bez przerwy — odparła Leni. — Tylko raz poprosił mnie o wodę. Podałam mu szklankę przez okienko. O ósmej go wypuściłam i dałam mu coś do jedzenia.

Block spojrzał ukradkiem na K. w taki sposób, jakby opowiadano o nim rzeczy chwalebne, które powinny zrobić wrażenie nawet na K. Wyglądał teraz, jakby był dobrej myśli; poruszał się swobodniej i przesuwał na kolanach to w jedną, to w drugą stronę. Tym wyraźniej jednak można było zobaczyć, jak zastygł na kolejne słowa adwokata:

— Chwalisz go, a tym samym wszystko utrudniasz. Sędzia wypowiadał się bowiem nieprzychylnie i o Blocku, i o jego procesie.

— Nieprzychylnie? — powtórzyła Leni. — Jak to?

Block patrzył na nią z takim napięciem, jakby przypisywał jej zdolność obrócenia na jego korzyść nawet tych dawno wypowiedzianych słów sędziego.

— Nieprzychylnie — powtórzył adwokat. — Poczuł się nawet urażony, kiedy zacząłem mówić o Blocku. „Niech pan nie mówi o Blocku”, powiedział. „To mój klient”, odparłem. „Pozwala się pan wykorzystywać”, stwierdził. „Nie uważam jego sprawy za przegraną”, odparłem. „Pozwala się pan wykorzystywać”, powtórzył. „Nie sądzę” — odrzekłem. „Block przykłada się do swojego procesu, cały czas pilnuje swojej sprawy. Niemal u mnie zamieszkał, żeby być na bieżąco. Takiego zapału nie spotyka się wszędzie. Owszem, nie jest przyjemny w obyciu, ma złe maniery i jest niechlujny, ale w tym, co się tyczy procesu, jest bez zarzutu”. Powiedziałem „bez zarzutu”, umyślnie przesadzając, na co sędzia odparł: „Block jest po prostu sprytny. Zdobył spore doświadczenie i nauczył się przewlekać proces. Ale jego niewiedza jest jeszcze większa niż jego spryt. Jak by zareagował, gdyby się dowiedział, że jego proces nawet się jeszcze nie zaczął, gdyby mu powiedzieć, że nie dano nawet dzwonkiem znaku na rozpoczęcie procesu?”. Spokojnie, Block — rzekł adwokat, bo kupiec właśnie próbował się podnieść na niepewnych kolanach, najwyraźniej chcąc prosić o wyjaśnienie.

Był to pierwszy raz, kiedy adwokat zwracał się do Blocka wprost, i to nie wyłącznie jednym zdaniem. Zmęczonymi oczami patrzył w dół, trochę bez celu, trochę na Blocka, który pod jego spojrzeniem znów powoli opadł na kolana.

— Ta wypowiedź sędziego nie ma dla ciebie żadnego znaczenia — ciągnął adwokat. — Nie lękaj się tak przy każdym słowie. Jeśli to się powtórzy, nic więcej ci nie zdradzę. Nie mogę zacząć żadnego zdania, żebyś na mnie nie patrzył, jakby za chwilę miał zapaść twój ostateczny wyrok. Wstydziłbyś się tak zachowywać w obecności mojego klienta! Podkopujesz jego zaufanie do mnie. Czego jeszcze chcesz? Przecież wciąż żyjesz i jesteś pod moją ochroną. Bezsensowne lęki! Gdzieś wyczytałeś, że wyrok ostateczny w niektórych wypadkach przychodzi niespodziewanie, z dowolnych ust, o dowolnej porze. Przy wielu zastrzeżeniach to w istocie prawda; lecz tak samo prawdą jest, że twój lęk mnie odstręcza i że widzę w nim brak koniecznego zaufania. Bo cóż takiego powiedziałem? Przytoczyłem jedynie wypowiedź sędziego. Wiesz przecież, że wokół postępowania tworzy się taka mnogość poglądów, że nie sposób przez nie przebrnąć. Dla tego sędziego na przykład postępowanie zaczęło się w innym momencie niż dla mnie. Ot, różnica zdań, nic więcej. Początek pewnego stadium procesu zgodnie ze starym obyczajem obwieszcza się dzwonkiem. Zdaniem owego sędziego proces właśnie wtedy się zaczyna. Nie mogę ci teraz przytoczyć wszystkiego, co temu przeczy; i tak byś tego nie zrozumiał. Niech ci wystarczy moje zapewnienie, że przeczy temu niejedno.

Skonfundowany Block przeczesał palcami włosie dywanika przy łóżku; lęk wywołany orzeczeniem sędziego sprawił, że chwilami zapominał o swej poddańczej postawie wobec adwokata, myślał wtedy wyłącznie o sobie, obracając słowa sędziego na wszystkie strony.

— Block! — ostrzegła go Leni, podciągając go za kołnierz marynarki w górę. — Zostaw ten dywanik i skup się na słowach mecenasa.

K. nie pojmował, jak adwokat mógł uznać, że go sobie tą sceną zjedna. Gdyby nie zwolnił go wcześniej, zrobiłby to teraz pod jej wpływem.