Rozdział 7 z 11

Rozdział siódmy

Adwokat — Fabrykant — Malarz

Pewnego ponurego zimowego przedpołudnia — na zewnątrz padał śnieg — K., mimo wczesnej godziny, siedział już skrajnie wyczerpany w swoim biurze. Aby uchronić się przynajmniej przed najniższymi urzędnikami, polecił woźnemu, by żadnego z nich do niego nie wpuszczał, wymawiając się nadmiarem pracy. Zamiast jednak pracować, wiercił się na fotelu, przesuwał niespiesznie różne przedmioty na swoim biurku, po czym bez świadomości tego, co robi, wyciągnął w końcu rękę na blat, spuścił głowę i znieruchomiał na dłużej.

Myśl o procesie nie opuszczała go ani na chwilę. Niejednokrotnie rozważał, czy nie opracować pisma obrończego, by je potem przedłożyć w sądzie. Chciał w nim zawrzeć swój zwięzły życiorys, a przy każdym potencjalnie znaczącym wydarzeniu wyjaśnić, z jakich powodów postąpił w taki, a nie inny sposób i czy wedle jego obecnego osądu należałoby to postępowanie potępić czy pochwalić, oraz jakie racje można przytoczyć na poparcie jednego i drugiego. Zalety takiego pisma obrończego wobec samej tylko obrony z pomocą adwokata, który nawiasem mówiąc nie był też pod innymi względami całkiem bez zarzutu, były niewątpliwe. K. właściwie nie wiedział, co dokładnie adwokat przedsięwziął; w każdym razie na pewno niewiele; od miesiąca nie wzywał go do siebie, a i podczas żadnej z wcześniejszych rozmów K. nie odniósł wrażenia, że ten człowiek mógłby dla niego wiele zdziałać. Przede wszystkim prawie w ogóle go o nic nie wypytywał. A przecież było tyle pytań do zadania. To one były tu sprawą najważniejszą. K. miał poczucie, że sam mógłby sobie zadać wszystkie nieodzowne pytania. Adwokat natomiast, zamiast pytać, snuł swoje opowieści albo też siedział naprzeciw niego w milczeniu, pochylony nad biurkiem, zapewne z powodu swojego słabego słuchu, pociągał za środkowy kosmyk zarostu i wpatrywał się w dywan, być może dokładnie w to miejsce, w którym K. leżał z Leni. Od czasu do czasu adwokat dawał K. parę pustych napomnień, jakich zwykło się udzielać dzieciom. Równie bezużytecznych, co nudne przemowy, za które K. nie zamierzał w końcowym rozrachunku zapłacić ani grosza. Gdy adwokat uznawał, że dość go już upokorzył, zwykle zaczynał go znów nieco podnosić na duchu. Opowiadał wtedy, że wiele podobnych procesów wygrał zupełnie lub częściowo. Procesów, które, choć może w rzeczywistości nie tak trudne jak ten, wydawały się jednak jeszcze bardziej beznadziejne. Wykaz tych procesów miał tu, w szufladzie; pukał wtedy w jedną z szuflad; dokumentów tych jednak niestety nie mógł pokazać, gdyż stanowiły tajemnicę urzędową. Mimo to całe to ogromne doświadczenie, jakie zdobył w trakcie tych wszystkich procesów, miało teraz wyjść K. na dobre. Rzecz jasna adwokat natychmiast zabrał się do pracy i wkrótce niemal ukończył pierwsze podanie. Było ono bardzo ważne, ponieważ pierwsze wrażenie zrobione przez obronę często wyznaczało cały kierunek postępowania. Niestety, na co adwokat musiał zwrócić K. uwagę, czasami się zdarza, że pierwsze podania w ogóle nie są w sądzie czytane. Po prostu odkłada się je do akt i wskazuje, że od tego, co zostało tam spisane, na razie ważniejsze jest przesłuchanie i obserwacja oskarżonego. A gdy petent się upiera, dodaje się, że po zebraniu całego materiału oczywiście wszystkie akta, w tym także to pierwsze podanie, zostaną przejrzane przed wydaniem decyzji. Niestety i to najczęściej nie dochodzi do skutku, gdyż i tak najczęściej ktoś je zawieruszy albo nawet całkiem zgubi, a nawet jeśli dokument dotrwa do końca, rzadko kiedy ktoś go przeczyta, czego adwokat dowiedział się z pogłosek. Bardzo to wszystko przykre, choć nie do końca bezzasadne. K. powinien zważyć, że postępowanie nie jest jawne; owszem, może stać się jawne, jeśli sąd uzna to za konieczne, ustawa jednak nie przewiduje nakazu jawności. W konsekwencji dokumenty sądowe, a zwłaszcza akt oskarżenia, pozostają dla oskarżonego i jego obrońcy niedostępne, toteż na ogół nie wiadomo, a w każdym razie nie do końca wiadomo, o co dokładnie wnosi się w pierwszym podaniu, i dlatego właściwie tylko przypadkiem może się w nim znaleźć coś, co będzie miało znaczenie dla sprawy. Prawdziwie zasadne i poparte dowodami podania można będzie stworzyć dopiero wtedy, gdy w toku przesłuchań oskarżonego poszczególne punkty oskarżenia i ich uzasadnienie zarysują się wyraźniej lub będzie można je choćby po części odgadnąć. W obliczu tych okoliczności obrona znajduje się rzecz jasna w położeniu bardzo niekorzystnym i trudnym. Ale i to jest zamierzone. Obrona bowiem w świetle ustawy w gruncie rzeczy w ogóle nie jest dopuszczona; jest jedynie tolerowana, a i tak toczą się spory o to, czy z odpowiedniego przepisu w ogóle da się wyprowadzić tak daleko idącą tolerancję. Toteż, jeśli trzymać się ścisłości, przy tym sądzie w ogóle nie ma adwokatów uznanych urzędowo; wszyscy, którzy przed nim występują jako obrońcy, są w istocie tylko adwokatami pokątnymi; nic dziwnego, że to tak uderza w godność całego stanu, a gdy K. wybierze się w najbliższym czasie do kancelarii sądowych, będzie mógł obejrzeć pokój adwokatów, a warto choć raz go zobaczyć. Zapewne przerazi się na widok towarzystwa, jakie się tam zbiera. Już sam fakt, że przydzielono im tak ciasne i niskie pomieszczenie, świadczy o pogardzie, z jaką są traktowani przez sąd. Światło wpada tam jedynie przez mały lufcik, położony tak wysoko, że jeśli ktoś chce przez niego wyjrzeć na zewnątrz, gdzie dym z komina tuż obok uderza go prosto w twarz i pokrywa ją sadzą, musi najpierw znaleźć kolegę, gotowego wziąć go na plecy. W podłodze tej komórki — żeby podać jeszcze tylko jeden przykład tych warunków — od ponad roku jest dziura, nie na tyle wielka, by mógł w nią wpaść człowiek, ale wystarczająca, by zapaść się w nią jedną nogą. Pokój adwokatów znajduje się na drugim piętrze poddasza; jeśli więc ktoś się tam zapadnie, jego noga zwisa z sufitu na pierwszym piętrze poddasza — dokładnie w miejscu na korytarzu, gdzie czekają strony. Nie jest przesadą uznać takie warunki w kręgach adwokackich za haniebne. Skargi do administracji nie przynoszą najmniejszego skutku, natomiast adwokatom zabroniono pod surową karą dokonywać jakichkolwiek przeróbek na własny koszt. Lecz i ten sposób traktowania adwokatów ma swoje uzasadnienie. Dąży się do tego, by obronę jak najskuteczniej wyeliminować, tak aby wszystko spadło na samego oskarżonego. W gruncie rzeczy wcale nie jest to aż tak złe podejście, błędem byłoby jednak wyciągnięcie z tego wniosku, że przed tym sądem oskarżony nie potrzebuje adwokatów. Wręcz przeciwnie, przed żadnym innym sądem ich obecność nie jest tak niezbędna. Gdyż postępowanie jest z reguły utajnione nie tylko przed opinią publiczną, lecz także przed oskarżonym. Naturalnie jedynie w granicach możliwości, ale te granice są, jak się okazuje, bardzo rozległe. Również oskarżony nie ma bowiem wglądu do akt sądowych, a bardzo trudno jest wnioskować z przesłuchań o aktach, które się na nich opierają, zwłaszcza dla oskarżonego, który przecież jest stronniczy i ma sporo różnych rozpraszających go zmartwień. I tu właśnie wkracza obrona. Obrońcy z reguły nie mogą być obecni na przesłuchaniach, muszą więc zaraz po nich, a najlepiej jeszcze w progu pokoju przesłuchań, wypytywać oskarżonego o ich przebieg, i z tego już często bardzo zatartego obrazu relacji wydobywać to, co może się okazać przydatne dla obrony. Nie to jest jednak najważniejsze, gdyż w ten sposób niewiele można się dowiedzieć, choć rzecz jasna i tu, jak wszędzie, człowiek wytrwały jest w stanie uzyskać więcej informacji niż inni. Najważniejsze pozostają mimo wszystko kontakty osobiste adwokata, to one przesądzają o rzeczywistej wartości obrony. K. mógł już z własnych doświadczeń wywnioskować, że najniższe szczeble sądownictwa dalekie są od doskonałości, występują tam urzędnicy nierzetelni i skorumpowani, co sprawia, że ten rygorystycznie zamknięty system sądowy tu i ówdzie niejako się rozszczelnia. Tu się kogoś przekupi, tam wyciągnie jakieś informacje, w przeszłości zdarzały się nawet przypadki kradzieży akt. Nie da się zaprzeczyć, że w ten sposób można doraźnie uzyskać zaskakująco korzystne dla oskarżonego rezultaty, którymi ci mali adwokaci lubią się potem chełpić i wabić nowych klientów, lecz dla dalszego toku procesu nie wnoszą one niczego, tudzież niczego dobrego. Prawdziwą wartość mają natomiast jedynie uczciwe kontakty osobiste, i to z wyższymi urzędnikami, przy czym chodzi tu oczywiście wyłącznie o wyższych urzędników niższych szczebli. Tylko z ich pomocą da się wpływać na bieg procesu, początkowo w ledwie dostrzegalny sposób, później jednak coraz wyraźniejszy. Naturalnie potrafią to tylko nieliczni adwokaci i pod tym względem wybór dokonany przez K. okazał się bardzo korzystny. Podobnymi kontaktami jak doktor Huld mogłoby się pochwalić jeszcze najwyżej dwóch mecenasów, ci jednak wcale nie dbają o towarzystwo w pokoju adwokatów i nie mają z nim nic wspólnego, natomiast tym ściślejsze łączą ich powiązania z urzędnikami sądowymi. Nie zawsze nawet jest konieczne, by doktor Huld chodził do sądu, wyczekiwał w przedpokojach sędziów śledczych na ich przypadkowe pojawienie się i — zależnie od ich humoru — osiągał zazwyczaj jedynie pozorny sukces, a nieraz nawet i tego nie. Nie, K. przecież sam to widział: urzędnicy, nawet dość wysokiej rangi, przychodzą sami, chętnie udzielają informacji, jawnych albo przynajmniej łatwych do wywnioskowania, omawiają dalszy bieg procesów, a w pojedynczych wypadkach bywają nawet skłonni dać się przekonać i przyjmują czyjś punkt widzenia. Nie wolno im jednak w tym ostatnim względzie zbytnio ufać; choćby z największą stanowczością wypowiadali swój nowy, korzystny dla obrony zamysł, zaraz potem mogą wrócić do swojej kancelarii i nazajutrz wydać postanowienie sądu, które będzie jego całkowitym przeciwieństwem, a dla oskarżonego może być jeszcze surowsze niż ich pierwotny zamiar, od którego rzekomo zupełnie odstąpili. Przeciwko temu oczywiście nie da się bronić, z tego bowiem, co powiedzieli w cztery oczy, nie można wyciągnąć żadnych jawnych konsekwencji, nawet gdyby obrona i poza tym nie musiała zabiegać o zachowanie przychylności tych panów. Z drugiej jednak strony prawdą jest również, że panowie ci nie z samej miłości bliźniego czy sympatii kontaktują się z obrońcami, rzecz jasna jedynie z biegłymi obrońcami, lecz że są na nich także w pewnym sensie zdani. I tu właśnie ujawnia się wada tej organizacji sądownictwa, który od początku opiera się na tajności. Urzędnicy są całkowicie oderwani od społeczeństwa. Do zwykłych, przeciętnych procesów są dobrze przygotowani, takie procesy toczą się niemal same po wyznaczonych torach, wymagają jedynie tu i ówdzie jakiegoś popchnięcia we właściwym kierunku. Lecz wobec spraw całkiem prostych, jak i wobec szczególnie trudnych, bywają często bezradni, gdyż tkwią nieustannie, dniem i nocą, w klatce swojego prawa, nie mają właściwego wyczucia stosunków międzyludzkich, a właśnie w takich przypadkach najdotkliwiej odczuwają ten brak. Wtedy przychodzą po radę do adwokata, a za nimi jakiś woźny wnosi akta, skądinąd tak tajne. Przy tym oknie można by było nieraz spotkać panów, po których najmniej można by się tego spodziewać, jak niemal z rozpaczą wyglądają na ulicę, podczas gdy adwokat studiuje akta za swoim biurkiem, by im udzielić właściwej rady. Zresztą właśnie w takich momentach można zobaczyć, z jak niesłychaną powagą owi panowie traktują swój zawód i jak wielką rozpacz wywołują w nich przeszkody, których oni sami z powodu swojej natury pokonać nie potrafią. Ich położenie i bez tego nie jest łatwe, dlatego uznawanie ich sytuacji za lekką byłoby wobec nich dodatkowo krzywdzące. Nawet dla wtajemniczonych system hierarchii sądowej wydaje się rozrastać w nieskończoność, i to w sposób zupełnie nieprzewidywalny. Postępowanie przed sądami wyższych instancji jest jednak z reguły tajne także dla niższych urzędników, toteż biegu spraw, którymi się zajmują, niemal nigdy nie mogą śledzić do końca; dana sprawa sądowa pojawia się więc w ich polu widzenia, często bez ich wiedzy, skąd przychodzi, i toczy się dalej, zanim zdążą się dowiedzieć, dokąd zmierza. Wiedza, jaką daje studiowanie poszczególnych stadiów procesu oraz ostatecznego rozstrzygnięcia i jego motywów, całkowicie tym urzędnikom umyka. Wolno im zajmować się jedynie tą częścią procesu, którą ustawa przewiduje właśnie dla nich, a o dalszym biegu sprawy, a więc o wynikach własnej pracy, wiedzą zwykle mniej niż obrona, która przecież z reguły pozostaje w kontakcie z oskarżonym niemal aż do samego zakończenia procesu. Również pod tym względem mogą więc od obrony uzyskać wiele cennych informacji. Czy K., mając to wszystko na względzie, może się jeszcze dziwić rozdrażnieniu urzędników, które czasem — każdy zapewne ma podobne doświadczenia — przybiera wobec stron wyraz obraźliwy? Wszyscy urzędnicy są rozdrażnieni, choćby sprawiali wrażenie spokojnych. Oczywiście mali adwokaci cierpią z tego względu szczególnie dotkliwie. Krąży na ten temat następująca historia, która sprawia wrażenie jak najbardziej prawdziwej. Pewnego razu jeden z urzędników, poczciwy, spokojny starszy pan, przez dzień i noc bez przerwy studiował — tacy urzędnicy są w istocie pracowici jak rzadko kto — trudną sprawę sądową, wyjątkowo zagmatwaną, w szczególności z powodu podań składanych przez adwokata. Tak więc nad ranem, po dwudziestu czterech godzinach prawdopodobnie niezbyt owocnej pracy, poszedł do drzwi wejściowych, zaczaił się tam i każdego adwokata, który chciał wejść, strącał ze schodów. Adwokaci zbierali się u stóp schodów i naradzali, co począć. Z jednej strony właściwie w ogóle nie przysługiwało im prawo domagać się wpuszczenia, toteż na tej drodze nie mogli niemal nic przedsięwziąć przeciw owemu urzędnikowi, a nadto — jak już wspomniano — musieli bardzo uważać, by nie zrazić do siebie wszystkich urzędników. Z drugiej jednak strony każdy dzień, którego nie spędzali w sądzie, był dla nich dniem straconym, więc bardzo zależało im na tym, by się dostać do środka. W końcu uzgodnili, że postarają się starszego pana zmęczyć. Wysyłano po kolei adwokatów, którzy wbiegali po schodach, po czym pozwalali się strącić w dół, stawiając przy tym możliwie największy, choć całkiem bierny opór, po czym koledzy na dole go łapali. Trwało to mniej więcej godzinę, zanim starszy pan — zresztą i tak już wyczerpany pracą w nocy — naprawdę się zmachał i zmęczony wrócił do swojej kancelarii. Adwokaci na dole z początku nie chcieli dać temu wiary i najpierw wysłali jednego na zwiady, by sprawdził, czy za drzwiami na pewno nikogo nie ma. Dopiero wtedy zaczęli wchodzić do środka, najpewniej nie ośmielając się pisnąć ani słowa sprzeciwu. Bo adwokaci, a nawet najdrobniejszy z nich przynajmniej częściowo rozeznaje się w stosunkach panujących w sądzie, w ogóle nie myślą o tym, by wprowadzać tam czy próbować forsować jakiekolwiek ulepszenia, podczas gdy — co jest niezwykle znamienne — niemal każdy oskarżony, choćby był najprostszym człowiekiem, już przy pierwszym zetknięciu się z procesem zaczyna snuć projekty usprawnień i często trwoni na nie czas oraz siły, które mógłby wykorzystać o wiele lepiej w inny sposób. Jedynym słusznym rozwiązaniem jest pogodzić się z panującymi stosunkami. Nawet gdyby można było poprawić pewne szczegóły — wiara w taką możliwość jest jednak tylko niedorzecznym przesądem — w najlepszym razie co najwyżej przyniosłoby to pożytek jedynie w przyszłych, cudzych sprawach, sobie zaś wyrządziłoby się niezmierną szkodę, ściągając na siebie uwagę żądnych zemsty urzędników. Byle tylko nie zwracać na siebie uwagi! Należy zachować spokój, choćby ktoś miał przed tym nie wiadomo jakie opory! Trzeba spróbować zrozumieć, że w pewnym sensie ten wielki organizm sądowy trwa w stanie wiecznego zawieszenia i jeśli ktoś ze swojego miejsca próbuje na własną rękę coś zmienić, pozbawia się gruntu pod nogami i może sam runąć w dół, podczas gdy ten wielki organizm z powodu takiego drobnego zakłócenia bez trudu stworzy sobie w innym miejscu — wszystko w nim jest przecież ze sobą powiązane — ogniwo zastępcze i pozostanie niezmieniony, o ile nie stanie się nawet, co jest wręcz bardzo możliwe, jeszcze szczelniej zamknięty, jeszcze bardziej czujny, surowy i złowrogi. Trzeba pozostawić tę pracę adwokatowi, zamiast mu w niej przeszkadzać. Pretensje na niewiele się tu zdadzą — zwłaszcza gdy nie będzie można w pełni wyjaśnić ich przyczyny. Mimo to należy stwierdzić, że K. zachowaniem wobec dyrektora kancelarii bardzo zaszkodził swojej sprawie. Tego wpływowego człowieka można już niemal całkiem skreślić z listy osób, u których dałoby się cokolwiek wskórać w sprawie K. — wzmianki o procesie, nawet te rzucone mimochodem, zaczął świadomie puszczać mimo uszu. Pod wieloma względami urzędnicy są jak dzieci: często byle błahostką — do której zachowanie K. bynajmniej się nie zalicza — czują się zranieni tak głęboko, że przestają rozmawiać ze swoimi dobrymi przyjaciółmi, odwracają się od nich i na wszelkie możliwe sposoby działają na ich niekorzyść. Potem jednak niespodziewanie, bez żadnego szczególnego powodu, pozwalają się rozbroić drobnym żartem — na który człowiek zdobywa się dopiero wtedy, gdy cała sprawa wygląda już na przegraną — wybuchają śmiechem i natychmiast przestają się gniewać. Stosunki z nimi są zarazem trudne i łatwe; prawie nie sposób sformułować tu jakichkolwiek ogólnych reguł. Czasem aż dziw bierze, że jedno przeciętne ludzkie życie wystarcza, by pojąć tyle, żeby udało się w ogóle odnosić w tej pracy jakiekolwiek sukcesy. Zdarzają się wprawdzie mroczne godziny, jakie miewa każdy człowiek, kiedy mu się wydaje, że nie osiągnął absolutnie nic, kiedy wydaje mu się, że pomyślnego zakończenia doczekały się jedynie te procesy, którym od początku było ono przeznaczone — co stałoby się i bez jego udziału — podczas gdy wszystkie pozostałe się przegrało, mimo całej krzątaniny wokół nich, wszelkich starań i wszystkich tych drobnych, pozornych sukcesów, które dawały tyle satysfakcji. Wówczas takiemu człowiekowi wydaje się, że nic już nie jest pewne, nie ośmieliłby się nawet, zapytany wprost, zaprzeczyć, że procesy, ze swojej natury rokujące dobrze, swoim działaniem sprowadził na manowce. I to także jest jakimś rodzajem wiary w siebie, jedynym, jaki wówczas pozostaje. Na tego rodzaju chwile zwątpienia — bo są to oczywiście wyłącznie chwile, nic ponadto — adwokaci są szczególnie narażeni wówczas, gdy nagle odbiera im się proces, który już doprowadzili do wystarczająco zaawansowanego i — jak im się zdawało — zadowalającego stadium. To chyba najgorsza rzecz, jaka może spotkać adwokata. Proces nie zostaje mu zresztą odebrany przez oskarżonego — do tego raczej nie dochodzi nigdy. Oskarżony, który raz obrał sobie konkretnego adwokata, musi przy nim pozostać, cokolwiek by się nie działo. Jakże zdołałby sobie poradzić sam, skoro już raz skorzystał z pomocy? To po prostu niemożliwe; czasami natomiast zdarza się, że proces obiera taki kierunek, w którym adwokat nie może dłużej podążać. Proces, oskarżony — wszystko zostaje adwokatowi po prostu odebrane; wtedy nic mu już nie pomoże, nawet najlepsze stosunki z urzędnikami, bo i oni sami nic nie wiedzą. Proces po prostu wchodzi w stadium, w którym nie wolno dłużej udzielać pomocy, w którym zajmują się nim niedostępne sądy wyższej instancji, i nawet sam oskarżony staje się nieosiągalny dla adwokata. Pewnego dnia człowiek wraca do domu i znajduje na swoim biurku stos podań, które sporządził w swojej sprawie z największą pieczołowitością i nadzieją; wszystkie zostały odesłane z powrotem, gdyż nie wolno ich przenosić do nowego stadium procesu; teraz to nic niewarte skrawki papieru. Przy tym sam proces wcale nie musi być jeszcze przegrany, absolutnie, a przynajmniej nie ma żadnego rozstrzygającego uzasadnienia dla takiego założenia. Po prostu człowiek przestaje mieć wiedzę o procesie; niczego się więcej nie dowie. Na szczęście tego rodzaju przypadki należą do wyjątków, a nawet gdyby proces K. miał się okazać jednym z nich, na razie wciąż jest od takiego stadium daleki. Adwokat ma jeszcze szerokie pole do działania i K. może być pewien, że w pełni z niego skorzysta. Podanie, jak już wspomniano, nie zostało jeszcze złożone, ale nie ma też pośpiechu; o wiele ważniejsze są wstępne rozmowy z decydującymi urzędnikami, a te się już odbyły, nawet jeśli z różnym skutkiem, co należy otwarcie przyznać. Lepiej będzie na razie nie zdradzać szczegółów, które mogłyby tylko niekorzystnie wpłynąć na K., wzbudzając w nim zbytnie nadzieje lub lęki; dość powiedzieć, że niektórzy wyrażali się bardzo przychylnie i okazywali wielką chęć współpracy, inni zaś — mniej przychylnie, jednak bynajmniej nie odmawiali swojej pomocy. Wynik jest więc w całości bardzo pomyślny, nie wolno jednak wyciągać z niego zbyt daleko idących wniosków, ponieważ wszystkie wstępne pertraktacje zaczynają się podobnie, a o ich wartości rozstrzyga dopiero dalszy rozwój sprawy. W każdym razie nic jeszcze nie jest stracone, a jeśli mimo wszystko udałoby się jeszcze pozyskać dyrektora kancelarii — już podjęto w tym celu wielorakie kroki — wtedy cała sprawa byłaby, jak mawiają chirurdzy, czystą raną i można by spokojnie czekać na dalszy bieg wydarzeń.

Adwokat był niestrudzony w wygłaszaniu podobnych przemówień. Powtarzały się przy każdej wizycie. Zawsze opowiadał o postępach, nigdy jednak nie można było się dowiedzieć, jaki jest ich charakter. Bez ustanku pracował nad pierwszym podaniem i wciąż go nie kończył; podczas kolejnej wizyty taki stan rzeczy okazywał się korzystny, ponieważ ostatni okres, czego nie można było przewidzieć wcześniej, był na złożenie podania szczególnie niefortunny. Gdy K. czasem, znużony tymi wywodami, rzucał uwagę, że przecież nawet przy uwzględnieniu wszelkich przeszkód, sprawa posuwa się bardzo powoli do przodu, słyszał w odpowiedzi, że wręcz przeciwnie — zaszłaby o wiele dalej, gdyby K. zwrócił się do adwokata w porę. To jednak niestety zaniedbał, co niesie za sobą liczne niekorzystne skutki, i to nie tylko dotyczące czasu.

Jedyną chwilą wytchnienia dla K. w trakcie tych wizyt była Leni, która zawsze potrafiła tak wszystko zaplanować, żeby podczas jego obecności przynieść adwokatowi herbatę. Stawała wówczas za K., niby się przypatrując, jak adwokat z pewną zachłannością pochyla się głęboko nad filiżanką, nalewa herbaty i ją wypija, a tymczasem po kryjomu pozwalała K. ująć swoją dłoń. Wszystko odbywało się w absolutnym milczeniu: adwokat pił herbatę, K. ściskał dłoń Leni, a ona ośmielała się czasem delikatnie musnąć włosy K.

— Wciąż tu jesteś? — pytał adwokat, kiedy kończył pić.

— Chciałam zabrać naczynia — mówiła Leni. Potem następował ostatni uścisk dłoni, adwokat wycierał sobie usta i z nową energią zaczynał ponownie zalewać K. swoimi wywodami.

Czy adwokat chciał w nim wzbudzić otuchę czy też rozpacz? Tego K. nie wiedział, ale wkrótce zaczął uważać za rzecz pewną, że jego obrona nie jest w dobrych rękach. Może i wszystko, co opowiadał adwokat, było prawdą, choć aż nazbyt wyraźnie było widać, że na pierwszy plan starał się wysunąć samego siebie i że prawdopodobnie jeszcze nigdy nie prowadził tak wielkiego procesu jak proces K., który w jego mniemaniu taki właśnie był. Nieustannie jednak podkreślał znaczenie swoich osobistych kontaktów z urzędnikami, co było podejrzane. Czy naprawdę wykorzystywał je wyłącznie z pożytkiem dla K.? Adwokat nigdy nie omieszkiwał nadmienić, że chodzi tylko o urzędników niższych, a więc podległych innym; pewne zwroty spraw sądowych mogły okazać się znaczące w ich karierze. A może wykorzystywali adwokata po to, by sprowokować określony obrót sprawy, rzecz jasna zawsze niekorzystny dla oskarżonego? Być może nie czynili tego w każdym procesie; byłoby to raczej mało prawdopodobne, zapewne zdarzały się i takie procesy, w których toku za świadczone usługi przyznawali adwokatowi rozmaite korzyści, bo i im musiało przecież zależeć na utrzymaniu nieskazitelnej opinii o adwokacie. Ale jeśli rzeczywiście tak to wyglądało, w jaki sposób mieliby oni ingerować w proces K., który, jak twierdził adwokat, był procesem bardzo trudnym, a więc ważnym, i który już od samego początku wzbudzał w sądzie wielkie zainteresowanie? Wcale nie wydawało się tak niejasne, co zamierzają zrobić. Oznaki tego można było dostrzec już choćby w tym, że pierwsze podanie wciąż nie zostało złożone, mimo że proces trwał już od wielu miesięcy. Wszystko, jak twierdził adwokat, znajdowało się jeszcze w początkowej fazie, co oczywiście doskonale sprzyjało temu, by oskarżonego uśpić i utrzymać w stanie bezradności, a potem móc nagle uderzyć go wyrokiem albo przynajmniej zawiadomieniem, że niekorzystny wynik zakończonego śledztwa w jego sprawie zostaje przekazany wyższym organom.

Było bezwzględnie konieczne, by K. sam przystąpił do działania. Nie mógł się pozbyć tego przeświadczenia zwłaszcza w chwilach wielkiego znużenia, jak owego zimowego przedpołudnia, kiedy najróżniejsze myśli przewijały się bezwiednie przez jego głowę. Nie było w nim już pogardy, jaką żywił kiedyś dla procesu. Gdyby był na świecie zupełnie sam, mógłby go z łatwością zacząć ignorować, choć przecież było pewne, że w takim wypadku w ogóle by do procesu nie doszło. Skoro jednak wuj już go zaciągnął do adwokata, w grę wchodziły względy rodzinne; jego położenie nie było już całkiem niezależne od biegu procesu, sam zresztą nierozważnie wspominał o nim znajomym z jakąś osobliwą, niewytłumaczalną satysfakcją, inni dowiedzieli się o wszystkim w im tylko wiadomy sposób. Jego stosunek do panny Bürstner zdawał się także zmieniać stosownie do biegu procesu — słowem, nie miał już niemal wyboru, czy proces przyjąć, czy go odrzucić, tkwił w nim i musiał się bronić. Najgorzej było wtedy, gdy czuł zmęczenie.

Powodu do przesadnego niepokoju jednak na razie nie miał. Zdołał przecież dzięki własnej pracy w stosunkowo krótkim czasie dojść do wysokiego stanowiska w banku i utrzymał je, ciesząc się powszechnym uznaniem: musiał teraz jedynie poświęcić sprawie procesu te same zdolności, dzięki którym tego dokonał, a bez wątpienia wszystko się ułoży. Jeśli chciał cokolwiek osiągnąć, w pierwszej kolejności musiał koniecznie z góry odrzucić wszelką myśl o jakiejkolwiek winie. Nie było żadnej winy. Proces nie był niczym innym jak wielką transakcją, podobną do tych, jakie wielokrotnie z zyskiem zawierał dla banku, z zasady związaną z rozmaitymi zagrożeniami, które po prostu trzeba odeprzeć. W tym celu nie można było jednak nawet igrać z myślą o jakiejkolwiek winie; należało jak najmocniej trzymać się myśli o własnych korzyściach. Patrząc z tej perspektywy nie sposób było nie dojść do wniosku, że adwokatowi należy w najbliższym czasie, najlepiej jeszcze tego wieczoru, odebrać pełnomocnictwo. Według jego opowieści byłby to wprawdzie krok niesłychany i zapewne bardzo obraźliwy, ale K. nie mógł dopuścić, by na drodze jego wysiłków w tym procesie stawały przeszkody, które być może stawiał mu właśnie jego własny adwokat. Gdy jednak raz na zawsze pozbędzie się adwokata, złoży natychmiast pierwsze podanie i — jeśli to będzie możliwe — będzie każdego dnia nalegał na jego rozpatrzenie. W tym celu oczywiście nie wystarczy przesiadywać w korytarzu z kapeluszem odłożonym pod ławkę, jak to robili inni oskarżeni. On sam albo kobiety czy inni posłańcy musieliby dzień w dzień krążyć po urzędnikach i przymuszać ich, by zamiast wyglądać przez kraty na korytarz, usiedli przy biurkach i przestudiowali podanie K. Nie można też było zarzucić tych starań, trzeba było wszystko zorganizować i nadzorować, sąd powinien choć raz trafić na oskarżonego, który wie, jak bronić swoich praw.

Nawet jeśli K. czuł, że mógłby się na to wszystko zdobyć, przytłaczał go ogrom trudności związanych ze sporządzeniem podania. Wcześniej, nawet i tydzień temu, myśl o tym, że mógłby zostać zmuszony do wykonania tego zadania samodzielnie, wywoływała w nim wyłącznie poczucie wstydu; w ogóle zaś nie zastanawiał się nad tym, że mogłoby to być też trudne. Przypomniał sobie, jak któregoś przedpołudnia mimo natłoku pracy odsunął nagle wszystko na bok, wziął notatnik, żeby na próbę naszkicować zarys takiego podania i być może przekazać go swojemu zgnuśniałemu adwokatowi, i jak właśnie w tamtej chwili otworzyły się drzwi gabinetu dyrektora i z wielkim śmiechem wszedł przez nie jego zastępca. K. poczuł zażenowanie, choć wicedyrektor oczywiście śmiał się nie z podania, o którym nic nie wiedział, lecz z dopiero co usłyszanego dowcipu o giełdzie, którego zrozumienie wymagało rysunku; naszkicował go teraz, pochylony nad biurkiem K., ołówkiem wyjętym z jego ręki — nigdzie indziej jak w notatniku, który K. zamierzał przeznaczyć na podanie.

W obliczu konieczności sporządzenia podania K. musiał dziś zapomnieć o tamtym zażenowaniu. Jeśli nie znajdzie na to czasu w biurze, co było wielce prawdopodobne, będzie musiał nad nim pracować w domu, po nocach. Gdyby i noce nie wystarczyły, musiałby wziąć urlop. Byle tylko nie zatrzymać się w pół drogi, to zawsze i wszędzie największa niedorzeczność; nie tylko w interesach. Podanie oznaczało jednak pracę bez końca. Nawet ktoś, kto się tego nie lęka, z łatwością dojdzie do wniosku, że ukończenie podania jest wręcz niemożliwe; nie z lenistwa czy wyrachowania, które jedynie adwokata mogły powstrzymywać przed doprowadzeniem tego zadania do końca, lecz dlatego, że w obliczu nieznajomości aktu oskarżenia, nie wspominając o jego ewentualnych rozszerzeniach, trzeba by było przywołać w pamięci całe swoje życie, aż po najdrobniejsze czyny i zdarzenia, opisać je i z każdej strony przebadać. Przy tym jakże smutna jest to praca. Może to rzecz dla kogoś, kto po przejściu na emeryturę chce zająć czymś zdziecinniały umysł i przetrwać długie dni. Lecz teraz, kiedy K. potrzebował wszystkich swoich myśli w pracy, kiedy tak szybko mijała każda godzina, podczas której jego pozycja wciąż rosła, stanowiąc zagrożenie dla wicedyrektora; teraz, kiedy jako młody człowiek chciał korzystać z krótkich wieczorów i nocy, właśnie teraz miał rozpocząć pisanie tego podania. Jego myśli znów skończyły się użalaniem. Niemal bezwiednie, tylko po to, by położyć temu kres, wyciągnął rękę i zaczął po omacku szukać palcem przycisku elektrycznego dzwonka do przedpokoju. Naciskając go, spojrzał na zegar na ścianie. Była jedenasta, zmarnotrawił na rozważania całe dwie godziny cennego czasu, po czym stał się oczywiście jeszcze bardziej znużony niż wcześniej. Mimo to czas ten nie był stracony, powziął postanowienia, które mogły mieć wielką wartość. Woźny prócz różnych listów przyniósł dwie wizytówki panów, czekających już dość długo na K. Byli to bardzo ważni klienci banku, którym właściwie pod żadnym pozorem nie należało kazać na siebie czekać. Czemuż to przychodzili o tak nieodpowiedniej porze? I czemuż to, zdawali się z kolei pytać panowie zza zamkniętych drzwi, sumienny K. poświęcał najlepsze godziny urzędowania na sprawy prywatne? Zmęczony tym, co było, i w obliczu tego, co go czeka, K. wstał, by przyjąć pierwszego z nich.

Był to niewysoki, żwawy mężczyzna, fabrykant, którego K. znał dość dobrze. Pan ubolewał, że przeszkodził K. w ważnej pracy, a K. z kolei wyraził ubolewanie, że kazał fabrykantowi tak długo czekać. To swoje ubolewanie wyraził już jednak w sposób tak machinalny i niemal fałszywym tonem, że gdyby fabrykant nie był zaabsorbowany wyłącznie swoją sprawą, musiałby to zauważyć. Tymczasem powyciągał pospiesznie ze wszystkich kieszeni rachunki i tabele, porozkładał je przed K., wyjaśnił poszczególne pozycje, poprawił drobny błąd w obliczeniach, który zauważył przy pobieżnym przeglądaniu, przypomniał K. podobną transakcję, jaką zawarł z nim mniej więcej rok temu, wspomniał mimochodem, że tym razem zabiega o nią także inny bank, gotów na najdalej idące poświęcenia, i w końcu zamilkł w oczekiwaniu na opinię K.

Na początku K. w rzeczy samej śledził z uwagą wywód fabrykanta, myśl o ważnej transakcji w końcu porwała i jego, niestety jednak nie na długo; wkrótce przestał słuchać, przez jakiś czas jeszcze przytakiwał głośniejszym okrzykom fabrykanta, w końcu jednak zaniechał i tego, ograniczając się do przyglądania się jego łysej, pochylonej nad papierami głowie oraz do zastanawiania się, kiedy fabrykant wreszcie pojmie, że cały ten wywód jest daremny. W pierwszym momencie, gdy tamten zamilkł, K. wziął to za próbę dania mu sposobności, by przyznał, że nie potrafi słuchać. Z przykrością zauważył jednak w napiętym spojrzeniu fabrykanta, najwyraźniej gotowego na wszelkie reakcje, że będzie musiał kontynuować rozmowę o interesach. Skłonił więc głowę, jakby na rozkaz, i zaczął wolno wodzić ołówkiem po papierach na wszystkie strony, tu i ówdzie się zatrzymując i wpatrując w jakąś liczbę.

Fabrykant domyślał się zastrzeżeń; może rzeczywiście liczby nie były ostateczne, może nie były rozstrzygające? W każdym razie położył rękę na papierach i przysuwając się do K., zaczął od nowa opisywać całą transakcję.

— Trudna sprawa — powiedział K., ściągając usta, a ponieważ papiery jako jedyna uchwytna podstawa były właśnie zakryte, osunął się bezwiednie na boczne oparcie.

Podniósł nieznacznie wzrok, gdy otworzyły się drzwi gabinetu dyrekcji i ukazał się w nich wicedyrektor; niewyraźnie, jakby za firanką. K. nie zareagował na to, obserwował jedynie bezpośredni skutek tej sceny, bardzo zresztą dla niego pomyślny: fabrykant natychmiast zerwał się z krzesła i pospieszył do wicedyrektora. K. najchętniej jeszcze wielokrotnie przyspieszyłby jego kroki, obawiał się bowiem, że wicedyrektor za chwilę zniknie. Była to jednak obawa zbyteczna: panowie się spotkali, podali sobie ręce i podeszli razem do biurka K.

Fabrykant poskarżył się, że nie spotkał się ze zbytnią przychylnością dla swojej transakcji u prokurenta. Tu wskazał na K., który pod spojrzeniem wicedyrektora ponownie schylił głowę nad papierami. Kiedy zaraz potem obaj oparli się o biurko i fabrykant przystąpił do zjednywania sobie wicedyrektora, K. miał wrażenie, jakby nad jego głową dwaj mężczyźni, których sobie wyobrażał jako przesadnie wielkich, rozprawiali o nim samym. Ostrożnie i powoli podniósł wzrok, próbując sprawdzić, co się dzieje tam u góry; sięgnął bez patrzenia po jeden z papierów na biurku, położył go sobie na rozłożonej dłoni i wstając, pomału uniósł go w stronę mężczyzn. Nie myślał przy tym o niczym szczególnym, kierowało nim poczucie, że właśnie tak by się zachował, gdyby kiedyś zdołał ukończyć swoje wielkie podanie, które by go całkiem odciążyło. Wicedyrektor, który całą uwagę skupiał na rozmowie, zerknął tylko na papier, wziął go od K i nawet nie przebiegł wzrokiem jego treści. Dla niego nie miało przecież znaczenia to, co było ważne dla prokurenta.

— Dziękuję, wszystko już wiem — powiedział i ze spokojem odłożył papier z powrotem na biurko.

K. zerknął na niego z boku rozgoryczonym wzrokiem. Wicedyrektor jednak albo tego wcale nie zauważył, albo — jeśli zauważył — tylko go to jeszcze bardziej rozzuchwaliło: częściej wybuchał głośnym śmiechem, wprawił fabrykanta pewną błyskotliwą ripostą w wyraźne zakłopotanie, z którego go jednak natychmiast wyciągnął, wysuwając argument przeciw samemu sobie, i wreszcie zaprosił go do swego gabinetu, gdzie mogliby dobić targu.

— Doskonale rozumiem, że to sprawa niezwykłej wagi — rzekł, po czym kolejne słowa skierował wyłącznie do fabrykanta: — Pan prokurent z pewnością będzie rad, jeśli go od niej uwolnimy. Sprawa wymaga spokojnego namysłu. On zaś wygląda dziś na dość przeciążonego, a poza tym w przedpokoju czekają na niego od paru godzin klienci.

K. miał jeszcze dość opanowania, by odwrócić się od wicedyrektora — nie reagując w inny sposób na jego słowa — i skierować swój uprzejmy, lecz sztuczny uśmiech wyłącznie do fabrykanta; lekko pochylony oparł się tylko obiema rękami o biurko, niczym subiekt za ladą, i patrzył, jak obaj panowie, wciąż rozprawiając, zabierają papiery ze stołu i znikają w gabinecie dyrekcji. Stojąc już w drzwiach, fabrykant odwrócił się i powiedział, że na razie się jeszcze nie żegna i oczywiście złoży panu prokurentowi sprawozdanie z przebiegu rozmowy oraz że ma mu również do przekazania krótką wiadomość.

K. nareszcie został sam. W ogóle nie przyszło mu do głowy, by wpuścić jakąkolwiek kolejną stronę, jedynie jak przez mgłę docierała do niego przyjemna świadomość, że ludzie za drzwiami są przekonani, że wciąż prowadzi pertraktacje z fabrykantem i że z tego powodu nikt, nawet woźny, nie wejdzie tu teraz do niego. Podszedł do okna, przysiadł na parapecie i przytrzymując się jedną ręką klamki, wyjrzał na plac. Śnieg wciąż padał, ani trochę się nie przejaśniło.

Siedział tam długo, nie wiedząc nawet dokładnie, co właściwie go martwi; zerkał tylko nieco przestraszony przez ramię na drzwi do przedpokoju, skąd, jak mu się wydawało, dobiegł go jakiś odgłos. Ponieważ jednak nikt nie wchodził do środka, uspokoił się, podszedł do umywalki, obmył twarz zimną wodą i z nieco lżejszą głową wrócił na swoje miejsce przy oknie. Decyzja, by wziąć obronę we własne ręce, wydawała mu się teraz o wiele poważniejsza, niż początkowo zakładał. Dopóki zrzucał ciężar obrony na adwokata, sam proces właściwie nie bardzo go dotyczył: K. obserwował go z dystansu, proces właściwie nie dosięgał go bezpośrednio, mógł w każdej chwili zajrzeć do swojej sprawy i zobaczyć, jak się rzeczy mają, lecz gdyby tylko chciał, mógł się także wycofać. Teraz natomiast, gdy będzie prowadził swoją obronę sam, będzie się musiał przynajmniej na jakiś czas całkowicie oddać w ręce sądu, czego rezultat miał mu co prawda w przyszłości przynieść całkowite i ostateczne uwolnienie, ale aby to osiągnąć, musiał się choćby chwilowo narazić na dużo większe niebezpieczeństwo niż do tej pory.

Gdyby chciał to podawać w wątpliwość, dzisiejsze spotkanie z wicedyrektorem i fabrykantem przekonałoby go aż nadto, że rzecz ma się przeciwnie. Jakże tam siedział, całkiem oszołomiony już samym postanowieniem, że weźmie obronę we własne ręce! A jak to będzie wyglądało później? Jakie dni go jeszcze miały czekać? Czy na pewno uda mu się znaleźć drogę, która poprowadzi go przez to wszystko do pomyślnego końca? Czy rzetelna obrona — a każda inna byłaby pozbawiona sensu — nie oznaczała zarazem konieczności odcięcia się od wszystkiego? Czy on sam zdoła to szczęśliwie przetrwać? I w jaki sposób ma temu podołać w banku? Nie chodziło przecież o samo podanie, do którego sporządzenia może wystarczyłby urlop, choć prośba o urlop właśnie w tym momencie byłaby posunięciem nader ryzykownym, szło wszak o cały proces, którego długości nie sposób było przewidzieć. Jakąż to przeszkodę rzucono mu nagle pod nogi na jego zawodowej drodze!

I teraz miałby zajmować się pracą dla banku? Spojrzał na biurko. Miałby teraz przyjmować strony i pertraktować z nimi, prowadzić interesy banku, gdy jego proces się toczył, a urzędnicy sądowi siedzieli wysoko na poddaszu nad aktami jego sprawy? Czyż to wszystko nie przypominało tortury — akceptowanej przez sąd, związanej ściśle z procesem i towarzyszącej mu? I czy jego szczególna sytuacja w ogóle zostanie uwzględniona w banku przy wydawaniu osądu o jego pracy? Przenigdy! Proces K. nie był przecież całkiem nieznany, nawet jeśli nadal nie było jasne, kto i ile o nim wiedział. Pogłoska, miejmy nadzieję, jeszcze nie dotarła do wicedyrektora, inaczej można by już zapewne zobaczyć, jak bez cienia koleżeństwa i zwykłej ludzkiej przyzwoitości obraca ją przeciw K.

A dyrektor? Owszem, był przychylny K. i gdyby dowiedział się o procesie, zapewne próbowałby w miarę swoich możliwości ułatwić mu rozmaite rzeczy; a jednak i tak by mu się to nie udało, bo teraz, gdy przeciwwaga w osobie K. zaczynała słabnąć, sam coraz mocniej ulegał wpływowi wicedyrektora, który dodatkowo wykorzystywał fakt, że dyrektor był schorowany, by umacniać własną władzę. Na co więc K. mógł liczyć? Być może takimi rozważaniami tylko osłabiał własną odporność, lecz nie wolno mu było ulegać złudzeniom, musiał widzieć wszystko tak klarownie, jak tylko było to w tym momencie możliwe.

Bez szczególnej przyczyny, jedynie po to, by choć przez chwilę jeszcze nie wracać do biurka, otworzył okno, co wcale nie było takie łatwe; musiał użyć siły obu rąk, by przekręcić klamkę. I wtedy na całą szerokość i wysokość otwartego okna do pokoju wdarła się z zewnątrz mgła zmieszana z dymem, napełniając wnętrze wonią delikatnej spalenizny. Wpadło też parę płatków śniegu.

— Paskudna ta jesień — odezwał się za plecami K. fabrykant, który, wracając od wicedyrektora, niepostrzeżenie wszedł do pokoju.

K. skinął głową i z niepokojem spojrzał na teczkę, z której fabrykant pewnie zamierzał za chwilę wyjąć papiery, by się z nim podzielić wynikiem rozmów z wicedyrektorem. Fabrykant jednak podążył za jego spojrzeniem, postukał w teczkę, lecz jej nie otworzył, po czym rzekł:

— Chce się pan dowiedzieć, jak wypadły rozmowy? W teczce mam niemal zawartą umowę. Uroczy człowiek z tego wicedyrektora, ale bynajmniej nie jest niegroźny. — Fabrykant roześmiał się, uścisnął dłoń K., chcąc rozweselić także i jego. K. jednak wydało się podejrzane, że fabrykant nie chce mu pokazać papierów, a w jego słowach nie znalazł nic śmiesznego.

— Panie prokurencie — odezwał się ponownie fabrykant — chyba źle pan znosi tę pogodę. Wygląda pan dziś na przygnębionego.

— Tak — odparł K., przykładając dłoń do skroni. — Ból głowy, kłopoty rodzinne.

— Zgadza się — rzekł fabrykant, będący człowiekiem w nieustannym pośpiechu, niezdolny nikogo w spokoju wysłuchać. — Każdy nosi swój krzyż.

K. mimowolnie zrobił krok w kierunku drzwi, jakby chciał odprowadzić fabrykanta, ten jednak dodał:

— Miałbym jeszcze dla pana, panie prokurencie, drobną wiadomość. Bardzo się obawiam, że właśnie dziś dodatkowo pana nią obciążę, ale byłem u pana w ostatnim czasie już dwukrotnie i za każdym razem o niej zapominałem. Jeśli wciąż będę zostawiał jej przekazanie na później, sprawa może stracić na aktualności. A byłoby szkoda, bo w gruncie rzeczy być może nie jest całkiem bezwartościowa.

Zanim K. zdążył odpowiedzieć, fabrykant zbliżył się do niego na niewielką odległość, popukał go lekko palcem w klatkę piersiową i spytał cicho:

— Ma pan proces, prawda?

K. natychmiast się cofnął i zawołał:

— Powiedział panu o tym wicedyrektor.

— Ależ nie! — zaprzeczył fabrykant. — Skądże niby wicedyrektor miałby o tym wiedzieć?

— A pan? — spytał K., już znacznie bardziej opanowany.

— Dochodzą mnie czasem tu i ówdzie jakieś wieści z sądu — rzekł fabrykant. — Właśnie tego dotyczy wiadomość, którą chciałem panu przekazać.

— Tylu ludzi ma powiązania z sądem! — powiedział K. ze spuszczoną głową, po czym zaprowadził fabrykanta z powrotem do swojego biurka, przy którym usiedli jak wcześniej.

Fabrykant rzekł:

— Niestety nie mogę panu przekazać zbyt wiele. W takich sprawach nie należy jednak zaniedbywać choćby najdrobniejszych szczegółów. Poza tym mam potrzebę, by w jakiś sposób udzielić panu pomocy, nawet jeśli będzie skromna. Wszak dotąd byliśmy dobrymi partnerami w interesach, prawda? No więc właśnie. — K. chciał przeprosić za swoje zachowanie podczas wcześniejszej rozmowy, ale fabrykant nie pozwalał sobie przerwać, wsunął teczkę wysoko pod pachę, jakby chciał pokazać, że mu się spieszy, i ciągnął dalej: — O pańskim procesie wiem od niejakiego Titorellego. Jest malarzem, to jego pseudonim artystyczny, jego prawdziwego nazwiska nie znam. Od lat przychodzi czasem do mojego biura z niewielkimi obrazami, za które płacę mu zawsze coś w rodzaju jałmużny, jest niemal żebrakiem. Są to zresztą całkiem ładne obrazy, wrzosowiska i tym podobne widoki. Obaj zdążyliśmy przywyknąć do tych naszych transakcji, zazwyczaj przebiegają dość gładko. Od pewnego momentu wizyty te zaczęły się jednak powtarzać zbyt często, zrobiłem mu z tego powodu wymówki, zagłębiliśmy się w rozmowę, ciekawiło mnie, jak udaje mu się utrzymywać wyłącznie z malowania, i ku swojemu zdumieniu dowiedziałem się, że jego głównym źródłem dochodu jest malowanie portretów. Stwierdził, że pracuje dla sądu. Zapytałem, dla jakiego sądu. I wtedy opowiedział mi o nim. Może pan sobie wyobrazić, jak bardzo te opowieści mnie zdumiały. Od tego czasu przy każdej wizycie słyszę jakieś nowinki z sądu, zyskując stopniowo coraz szerszy wgląd w jego sprawy. Titorelli1 jest wprawdzie gadułą i często muszę go zbywać, nie tylko dlatego, że pewnie kłamie, lecz przede wszystkim dlatego, że taki kupiec jak ja, który ugina się pod ciężarem własnych interesów, nie może dodatkowo zbyt się przejmować cudzymi. Ale to tylko tak na marginesie. Przyszło mi do głowy, że Titorelli mógłby panu trochę pomóc, zna wielu sędziów i nawet jeśli sam nie należy do osób wpływowych, mógłby panu udzielić rad, jak do nich dotrzeć. A nawet gdyby te rady same w sobie nie okazały się kluczowe, to uważam, że w pańskich rękach mogłyby zyskać spore znaczenie. Jest pan przecież niemal adwokatem. Zwykłem mawiać: prokurent K. to prawie adwokat. Och, ja się o pański proces wcale nie martwię. A więc, zamierza się pan wybrać do tego Titorellego? Z moim pismem polecającym z pewnością zrobi wszystko, co będzie w jego mocy. Naprawdę uważam, że powinien pan się do niego wybrać. Oczywiście nie musi to być już dziś, może kiedyś, przy okazji. Chcę jednak dodać, że w najmniejszym stopniu nie musi się pan czuć zobowiązany do złożenia Titorellemu wizyty przez to, iż właśnie tak panu doradzam. Nie, jeśli pan sądzi, że może się bez Titorellego obyć, bez wątpienia będzie lepiej darować sobie tę wizytę. Może ma pan już swój plan działania, a Titorelli mógłby panu w tym jedynie przeszkodzić. W takim wypadku, rzecz jasna, niech pan pod żadnym pozorem do niego nie idzie. Pewnie trzeba się przemóc, żeby być gotowym na przyjmowanie rad od takiego osobnika. No, jak tam pan chce. Tu ma pan pismo polecające, a tu adres.

Rozczarowany K. wziął od niego pismo i schował je do kieszeni. Nawet w najpomyślniejszym przypadku korzyść, jaką mógłby odnieść z tej rekomendacji, była niewspółmiernie mniejsza niż szkoda związana z tym, że fabrykant wiedział o jego procesie, a malarz to rozpowiadał. Ledwie zdołał się zmusić, by w paru słowach podziękować fabrykantowi, który już kierował się do wyjścia.

— Wybiorę się do niego — powiedział, żegnając się w drzwiach z fabrykantem. — Albo, ponieważ jestem teraz bardzo zajęty, napiszę do niego, żeby kiedyś przyszedł do mojego biura.

— Wiedziałem, że znajdzie pan najlepsze rozwiązanie. Wydawało mi się tylko, że wolałby pan uniknąć zapraszania do banku kogoś takiego jak Titorelli, by tu z nim rozmawiać o procesie. Nie zawsze też jest dobrze wysyłać samemu listy do takich osób. Ale z pewnością wszystko pan przemyślał i wie pan, na co może sobie pozwolić.

K. skinął głową i odprowadził fabrykanta przez przedpokój do wyjścia.

Mimo pozornego spokoju był głęboko przerażony samym sobą. Właściwie powiedział, że napisze do Titorellego tylko po to, by w jakiś sposób pokazać fabrykantowi, iż docenia jego pismo polecające i od razu wziął pod uwagę możliwość skontaktowania się z malarzem, ale gdyby rzeczywiście uznał, że warto skorzystać z jego pomocy, nie zawahałby się do niego napisać. Dopiero po uwadze fabrykanta dotarło do niego, z jakimi zagrożeniami mogłoby się to wiązać. Czyżby tak mało mógł się już zdać na własny rozum? Skoro było możliwe, że zaprosi do banku jednoznacznym listem człowieka wątpliwej reputacji, by, oddzielony od wicedyrektora zaledwie drzwiami, prosić go o rady w sprawie swojego procesu, czyż nie było możliwe, a wręcz nawet bardzo prawdopodobne, że przeoczyłby także i inne niebezpieczeństwa albo wprost by w nie wpadł? Nie zawsze przecież miał obok siebie kogoś, kto mógłby go przed tym ostrzec. Że też właśnie teraz, kiedy zamierzał wytężyć wszelkie siły, musiały się w nim pojawić tego rodzaju — dotąd mu obce — wątpliwości co do przytomności własnego umysłu! Czyżby trudności, jakich doświadczał podczas pracy w biurze, miały teraz dotyczyć także procesu? Po chwili już mu się nie mieściło w głowie, jak to możliwe, że w ogóle zamierzał napisać do Titorellego, by go zaprosić do banku.

K. wciąż kręcił nad tym głową, kiedy podszedł do niego woźny i zwrócił mu uwagę na trzech panów, którzy siedzieli na ławce w przedpokoju. Czekali tu już od dawna na przyjęcie przez K. Teraz, gdy woźny rozmawiał z K., podnieśli się z miejsc i każdy z nich próbował podejść do niego przed pozostałymi. Skoro bank potraktował ich z taką bezwzględnością, każąc im marnować czas w poczekalni, oni również nie zamierzali liczyć się z nikim.

— Panie prokurencie — zwrócił się do niego pierwszy z nich.

Ale K. już kazał woźnemu przynieść sobie zimowy płaszcz, a wkładając go z pomocą woźnego, zwrócił się do całej trójki:

— Panowie wybaczą, w tej chwili niestety nie mam czasu panów przyjąć. Najmocniej proszę szanownych panów o wybaczenie, ale mam do załatwienia pilną sprawę służbową i muszę natychmiast wyjść. Sami panowie widzieli, jak długo zatrzymywały mnie tu inne obowiązki. Czy byliby panowie uprzejmi przyjść jutro albo w jakimś innym terminie? A może omówimy te sprawy przez telefon? Czy też zechcą mi panowie teraz tylko krótko nakreślić, o co chodzi, a ja udzielę panom szczegółowej odpowiedzi na piśmie? Najlepiej byłoby jednak, gdyby panowie zjawili się tu ponownie w najbliższych dniach.

Wnosząc ze słów K., że najwidoczniej czekali nadaremno, panowie tak osłupieli na tę propozycję, że teraz tylko spojrzeli po sobie w milczeniu.

— A zatem jesteśmy umówieni? — zapytał K., odwracając się do woźnego, który właśnie przyniósł mu także kapelusz.

Przez otwarte drzwi do pokoju K. widać było, że śnieg na zewnątrz zaczął sypać jeszcze mocniej. K. postawił więc kołnierz płaszcza i zapiął się pod samą szyję.

W tej samej chwili z sąsiedniego pokoju wyszedł wicedyrektor i spojrzał z uśmiechem na K. rozmawiającego z panami w swoim zimowym płaszczu.

— Już pan wychodzi, panie prokurencie? — zapytał.

— Tak — odparł K., prostując się. — Mam do załatwienia pewną sprawę służbową.

Wicedyrektor odwrócił się w stronę panów.

— A panowie? — spytał. — Zdaje się, że czekają panowie już długo.

— Jesteśmy już umówieni — rzekł K.

Tym razem jednak panowie nie pozwolili się powstrzymać, obstąpili K. i oświadczyli, że nie czekaliby tu od paru godzin, gdyby ich sprawy nie były pilne i nie wymagały omówienia właśnie teraz, i to ze wszystkimi szczegółami, w cztery oczy. Wicedyrektor przez chwilę im się przysłuchiwał, zerkając jednocześnie na K., otrzepującego swój kapelusz z kurzu, po czym rzekł:

— Szanowni panowie, przecież istnieje bardzo proste rozwiązanie. Jeśli panowie zechcą się zadowolić moją osobą, chętnie podejmę z panami rozmowy zamiast pana prokurenta. To oczywiste, że sprawy panów należy omówić niezwłocznie. Wszyscy jesteśmy ludźmi interesu i wysoko cenimy czas. Zechcą panowie wstąpić do mnie? — zapytał, otwierając drzwi do przedpokoju swojego gabinetu.

Jakżeż ten wicedyrektor potrafił przywłaszczać wszystko, z czego K. zmuszony był teraz rezygnować! Czy jednak K. nie rezygnował z czegoś więcej, niż było to konieczne? Pędził do nieznajomego malarza z nieokreślonymi i, jak sam musiał przed sobą przyznać, bardzo nikłymi nadziejami, podczas gdy jego reputacja doznawała w tym miejscu nieodwracalnego uszczerbku. O wiele lepiej byłoby zapewne zdjąć płaszcz i odzyskać dwóch panów, którzy być może wciąż czekali w sąsiednim pokoju.

K. być może spróbowałby tak właśnie zrobić, gdyby dokładnie w tym momencie nie zobaczył we własnym pokoju wicedyrektora, który szukał czegoś na regale z książkami, jakby ten mebel należał do niego. Gdy zdenerwowany K. podszedł do drzwi, tamten zawołał:

— Ach, jeszcze pan nie wyszedł — rzekł, zwracając ku niemu twarz pooraną licznymi, głębokimi bruzdami, które zdawały się świadczyć nie o wieku, lecz o jego sile, i natychmiast wrócił do swoich poszukiwań. — Szukam odpisu umowy. Przedstawiciel naszego klienta twierdzi, że dokument powinien znajdować się u pana. Nie pomógłby mi go pan znaleźć? — K. zrobił krok w jego stronę, lecz wicedyrektor dodał: — Dziękuję, już znalazłem.

I wrócił do swojego gabinetu z wielką stertą akt, wśród których znajdował się zapewne nie tylko odpis umowy, lecz także wiele innych dokumentów.

„Teraz nie mogę się z nim mierzyć”, powiedział sobie K. „Ale gdy tylko uporam się z moimi osobistymi trudnościami, będzie pierwszym, który to odczuje, i to możliwie najdotkliwiej”.

Nieco uspokojony tą myślą K. zlecił woźnemu, który już od dawna przytrzymywał dla niego otwarte drzwi na korytarz, by ten przy sposobności zgłosił dyrektorowi, że K. wyszedł w sprawie służbowej, po czym niemal szczęśliwy, że przez jakiś czas będzie mógł w pełni poświęcić się swojej sprawie, opuścił bank.

Od razu pojechał do malarza, który mieszkał na przedmieściach leżących po przeciwnej stronie miasta od tych, w których mieściły się kancelarie sądowe. Okolice były tu jeszcze uboższe, budynki jeszcze ciemniejsze, a uliczki pełne brudu spływającego wraz z rozmokłym śniegiem.

W kamienicy, w której mieszkał malarz, było otwarte tylko jedno skrzydło wielkiej, obmurowanej bramy, w drugim zaś przy ziemi była wyrwa, przez którą w chwili, gdy K. się do niej zbliżał, trysnęła odrażająca, żółta, dymiąca ciecz, przed którą jakiś szczur umykał właśnie do kanału. U podnóża schodów leżało na brzuchu i płakało małe dziecko, lecz ledwo je było słychać z powodu ogłuszającego huku dobiegającego z warsztatu blacharskiego po drugiej stronie bramy. Drzwi warsztatu były otwarte, trzech pomocników stało w półokręgu wokół jakiejś części, w którą uderzali młotkami. Wielki arkusz białej blachy, wiszący na ścianie, odbijał blade światło, które przedzierało się między dwoma pomocnikami, rozświetlając twarze i fartuchy robocze pozostałych.

K. obrzucił to wszystko tylko szybkim spojrzeniem; chciał jak najprędzej załatwić swoją sprawę, w paru słowach wybadać malarza i natychmiast wrócić do banku. Jeśli udałoby mu się odnieść choćby najmniejszy sukces, miałoby to korzystny wpływ na jego dzisiejszą pracę w banku.

Na trzecim piętrze musiał zwolnić kroku, był już zupełnie bez tchu; zarówno stopnie, jak i kondygnacje były nieproporcjonalnie wysokie, a malarz mieszkał ponoć na samej górze, w mansardzie. Ponadto panował tu wielki zaduch, nie było wolnej przestrzeni pośrodku klatki; wąskie schody były otoczone ścianami, dopiero niemal pod samym sufitem wykuto w nich parę lufcików. K. przystanął na chwilę; z jednego z mieszkań wypadło parę dziewczynek i ze śmiechem pobiegło na górę.

K. ruszył za nimi powoli. Jedna z dziewczynek potknęła się i została za pozostałymi w tyle. Dogonił ją i gdy tak szli obok siebie po schodach, zapytał:

— Mieszka tu malarz Titorelli?

Dziewczynka, ledwie trzynastoletnia, nieco garbata, trąciła go łokciem i podniosła na niego z ukosa wzrok. Ani jej młody wiek, ani ułomność ciała nie zdołały przeszkodzić w jej kompletnym zepsuciu. Nie uśmiechnęła się nawet, tylko z powagą spojrzała przeszywającym, wyzywającym wzrokiem na K., który udał, że nie zauważył, jak się zachowuje, i zapytał:

— Znasz malarza Titorellego?

Skinęła głową, ale odpowiedziała mu pytaniem:

— A czego pan od niego chce?

K. doszedł do wniosku, że warto byłoby zasięgnąć na temat Titorellego informacji:

— Chcę, żeby mnie namalował — rzekł.

— Namalował? — powtórzyła za K., przesadnie rozdziawiła usta, uderzyła go lekko dłonią, jakby powiedział coś nadzwyczajnie zaskakującego albo niestosownego, uniosła oburącz swoją i tak już niezwykle krótką spódniczkę i pobiegła, ile sił w nogach, za pozostałymi dziewczynkami, których wrzaski nikły już gdzieś na górze.

Na następnym zakręcie schodów K. ponownie natknął się na wszystkie dziewczynki. Najwyraźniej garbata zdążyła je już powiadomić o planach K., więc postanowiły tam na niego zaczekać. Ustawiły się po obu stronach schodów, przywierając do ścian, żeby K. mógł wygodnie przejść między nimi, i wygładzały dłońmi fartuszki. Wszystkie ich twarze, podobnie jak utworzony przez nie szpaler, wzbudzały wrażenie mieszanki dziecięcości i zepsucia. U góry, na czele dziewczynek, które ze śmiechem zbiły się w gromadkę za plecami K., stała garbata, przejmując prowadzenie. To jej K. zawdzięczał, że tak prędko odnalazł właściwą drogę. Chciał bowiem wchodzić dalej prosto, tymczasem ona wskazała mu boczne schody prowadzące do Titorellego: bardzo wąskie, długie, pozbawione zakrętów, widoczne na całej długości aż po same drzwi do mieszkania malarza na samej górze. W porównaniu ze schodami drzwi te były stosunkowo dobrze oświetlone, przede wszystkim dzięki małemu, ukośnie nad nimi osadzonemu okienku nadświetla; składały się z niebielonych desek, na których szerokimi pociągnięciami pędzla wymalowano czerwoną farbą nazwisko Titorelli.

K. dotarł wraz ze swoim orszakiem zaledwie do połowy schodów, gdy drzwi na górze, zapewne z powodu odgłosu wywołanego przez tyle stóp, uchyliły się nieco i ukazał się w nich mężczyzna, prawdopodobnie ubrany jedynie w koszulę nocną.

— Och! — zawołał na widok nadciągającej gromadki, po czym zniknął.

Garbata z radości klasnęła w dłonie, a pozostałe dziewczynki naparły od tyłu na K., by pchnąć go szybciej do przodu. Nie zdążyli dojść na górę, gdy malarz rozwarł drzwi na oścież i głębokim ukłonem zaprosił K. do środka. Dziewczynki natomiast odganiał; nie chciał wpuścić do siebie żadnej z nich, nieważne, jak go prosiły i próbowały wedrzeć się do środka, jeśli już nie za jego zgodą, to wbrew jego woli. Tylko garbatej udało się przemknąć pod jego wyciągniętą ręką, lecz malarz zaraz rzucił się za nią, złapał za spódnicę, zakręcił dziewczynkę wokół siebie i odstawił za drzwi do pozostałych, które, choć malarz na chwilę opuścił swoje stanowisko, nie odważyły się ponownie przekroczyć jego progu.

K. nie bardzo wiedział, co o tym sądzić, cała ta scena sprawiała bowiem wrażenie, jakby wszystko działo się w przyjaznym porozumieniu. Przy drzwiach dziewczynki jedna za drugą wyciągały szyje, wykrzykiwały do Titorellego w żartach różne słowa, których K. nie rozumiał, a malarz z garbatą w rękach śmiał się, gdy ta niemal frunęła.

Potem zamknął drzwi, jeszcze raz skłonił się przed K., podał mu rękę i przedstawił się:

— Malarz artysta Titorelli.

K. wskazał na drzwi, zza których dobiegał szept dziewczynek, i powiedział:

— Zdaje się, że cieszy się pan w tej kamienicy wielką popularnością.

— Ach, te smarkule! — powiedział malarz, usiłując daremnie zapiąć koszulę nocną pod samą szyję. Był zresztą bosy i miał na sobie tylko szerokie, kremowe, płócienne spodnie przewiązane paskiem, którego dłuższy koniec zwisał swobodnie i kołysał się na wszystkie strony. — Te smarkule są mi prawdziwym ciężarem — ciągnął, rezygnując z dalszej walki z koszulą nocną, której ostatni guzik właśnie się urwał, po czym przyniósł krzesło i niemal zmusił K., by na nim usiadł. — Jedną z nich, akurat dziś jej nie ma, raz namalowałem i od tej pory wszystkie mnie prześladują. Kiedy tu jestem, wchodzą tylko za moim pozwoleniem, ale gdy wychodzę, zawsze przyjdzie tu przynajmniej jedna. Dorobiły sobie klucz do moich drzwi i pożyczają go sobie nawzajem. Trudno sobie w ogóle wyobrazić, jakie to utrapienie. Przychodzę na ten przykład do domu z jakąś damą, którą chciałbym sportretować, otwieram kluczem drzwi, i zastaję przy stoliku garbatą, która czerwieni sobie pędzlem usta, podczas gdy jej młodsze rodzeństwo, którego powinna pilnować, kręci się po pokoju i paskudzi w każdym kącie. Albo wracam wczorajszego wieczora do domu, pan wybaczy ten dzisiejszy wygląd i nieporządek w pokoju, wracam zatem późnym wieczorem, już zamierzam się położyć, i nagle czuję, że coś mnie szczypie w nogę; zaglądam pod łóżko i znów stamtąd wyciągam jedną z nich. Nie wiem, czemu tak się do mnie garną; sam bynajmniej nie staram się ich do siebie wabić, mógł pan to zresztą zauważyć. Rzecz jasna przeszkadza mi to również w pracy. Gdyby nie to, że mogę korzystać z tego atelier za darmo, dawno już bym się stąd wyniósł.

Zza drzwi dobiegał właśnie cichy, lękliwy głosik:

— Titorelli, możemy już wejść?

— Nie — odparł malarz.

— A tylko ja sama? — spytał jeden głosik.

— Nie — powiedział malarz, podszedł do drzwi i zamknął je na klucz.

K. zdążył się tymczasem rozejrzeć po pokoju; sam nigdy nie wpadłby zresztą na pomysł, by tę podłą klitkę nazywać atelier. Z trudem można tu było zrobić dwa dłuższe kroki wzdłuż i wszerz. Wszystko było z drewna, podłoga, ściany i sufit, a między deskami widać było wąskie szpary. Przy ścianie na wprost K. stało łóżko zawalone różnobarwną pościelą najrozmaitszego rodzaju. Pośrodku pokoju stała sztaluga z obrazem zasłoniętym koszulą, której rękawy zwisały do samej podłogi. Za plecami K. było okno, przez które z powodu mgły nie można było sięgnąć wzrokiem dalej niż do pokrytego śniegiem dachu sąsiedniego budynku.

Dźwięk przekręcanego w zamku klucza przypomniał K., że przecież chciał stąd szybko wyjść. Wyjął więc z kieszeni pismo fabrykanta, wręczył je malarzowi i rzekł:

— Powiedział mi o panu pański znajomy, za którego radą tu przyszedłem.

Malarz przeleciał wzrokiem treść pisma i rzucił je na łóżko. Gdyby fabrykant w sposób tak jednoznaczny nie wypowiadał się o Titorellim jako o swoim znajomym, o biedaku zdanym na jego jałmużnę, można by teraz naprawdę pomyśleć, że malarz w ogóle nie zna fabrykanta albo przynajmniej nie przypomina go sobie. Co więcej, malarz zapytał:

— Chce pan kupić jakieś obrazy czy mam wykonać pański portret?

K. spojrzał ze zdumieniem na malarza. Co też właściwie fabrykant napisał w tej rekomendacji? K. przyjął za oczywistość, że mógł tam jedynie uprzedzić malarza, iż K. pragnie tylko zasięgnąć informacji w sprawie swojego procesu. Zbyt pochopnie i nazbyt pospiesznie tu przybył! Teraz jednak musiał malarzowi jakoś odpowiedzieć, więc, zerkając na sztalugę, rzekł:

— Pracuje pan nad obrazem?

— Tak — rzekł malarz, ciskając wiszącą dotąd na sztaludze koszulę na łóżko, tuż obok pisma. — To portret. Dobra robota, ale jeszcze niedokończona.

Przypadek sprzyjał K., trafiła mu się niemal idealna okazja, by poruszyć temat sądu, gdyż był to najwyraźniej portret sędziego. Zresztą uderzająco przypominający obraz w gabinecie adwokata. Co prawda ten przedstawiał zupełnie innego sędziego, otyłego mężczyznę z czarną, krzaczastą brodą, która po bokach zachodziła wysoko na policzki; lecz o ile tamten był namalowany farbami olejnymi, ten był ledwie delikatnie i niewyraźnie naszkicowany pastelami. Ale pod innymi względami obrazy były do siebie podobne, bo i tu sędzia miał się właśnie groźnym ruchem podnieść ze swojego tronu, przytrzymując się poręczy.

„Przecież to sędzia!”, cisnęło się na usta K., lecz udało mu się powstrzymać przed wypowiedzeniem tej myśli na głos. Zbliżył się do obrazu, jakby zamierzał przestudiować jego szczegóły. Nie potrafił zrozumieć, kim jest wielka postać stojąca pośrodku, tuż nad oparciem tronu, zapytał więc o nią malarza.

Titorelli odparł, że trzeba ją jeszcze nieco dopracować, po czym sięgnął po pastele leżące na stoliku i paroma kreskami poprawił zarys postaci, nie czyniąc jej jednak dla K. ani trochę wyraźniejszą czy zrozumialszą.

— To sprawiedliwość — rzekł w końcu malarz.

— Teraz ją rozpoznaję — powiedział K. — Tu ma przepaskę na oczach, a tu wagę. A czy nie ma tu skrzydeł przy stopach? Czyż nie jest w biegu?

— Owszem — odparł malarz. — Na polecenie zleceniodawcy musiałem ją przedstawić właśnie w ten sposób: właściwie to zarazem sprawiedliwość i bogini zwycięstwa.

— Niezbyt dobre połączenie — rzekł z uśmiechem K. — Sprawiedliwość musi trwać niewzruszona, inaczej waga się waha i nie sposób wydać sprawiedliwego wyroku.

— W tej mierze stosuję się do życzeń zleceniodawcy — odparł malarz.

— No tak, oczywiście. — K. bynajmniej nie zamierzał nikogo urazić swoją uwagą. — Namalował pan tę postać tak, jakby rzeczywiście stała na tronie.

— Nie. Nie widziałem ani tej postaci, ani tronu; wszystko to jest wymyślone, powiedziano mi tylko, co mam namalować.

— Jak to? — spytał K., umyślnie udając, że niezupełnie rozumie malarza. — Przecież to sędzia na swoim fotelu.

— Tak, ale nie jest to sędzia wysokiej rangi, a ten nigdy nie siedział na takim tronie.

— A mimo to kazał się sportretować w tak uroczystej pozie? Siedzi tu niczym prezes sądu we własnej osobie.

— Tak, próżni z nich panowie — rzekł malarz. — Ale dostali od przełożonych zgodę na takie wizerunki. Każdemu z nich dokładnie się narzuca, jak powinien wyglądać ich portret. Lecz niestety na podstawie właśnie tego obrazu nie sposób wydać osądu na temat szczegółów stroju i samego fotelu, pastele nie nadają się do oddawania takich detali.

— W rzeczy samej. Trochę dziwne, że to akurat pastele.

— To życzenie sędziego. Obraz jest przeznaczony dla pewnej damy.

Widok obrazu zdawał się obudzić w Titorellim zapał do pracy: zakasał więc rękawy koszuli, wziął do ręki parę kredek i K. mógł obserwować, jak pod ich drżącymi końcówkami tuż przy głowie sędziego powstaje czerwonawy cień, którego promienie rozchodzą się ku brzegom obrazu. Ta gra cieni otoczyła stopniowo całą głowę niczym ozdoba lub oznaka wysokiej godności. Natomiast otoczka postaci sprawiedliwości, poza ledwie dostrzegalnym zabarwieniem, pozostawała jasna; szczególnie przez tę poświatę figura wydawała się występować z obrazu, niemal nie przypominała już bogini sprawiedliwości ani bogini zwycięstwa, przywodziła na myśl boginię łowów.

Praca malarza przyciągała uwagę K. bardziej, niżby sobie tego życzył; w końcu jednak zaczął robić sobie wyrzuty, że jest tu już tak długo, a jeszcze niczego w swojej sprawie nie przedsięwziął.

— Jak nazywa się ten sędzia? — zapytał nagle.

— Tego powiedzieć mi nie wolno — odparł malarz, który głęboko pochylony nad obrazem wyraźnie zaniedbywał swojego gościa, choć przecież z początku przyjął K. z taką życzliwością.

K. uznał to za przykład fanaberii i zirytował się, że tylko stracił przez to czas.

— Jest pan zapewne zaufanym sądu? — spytał K.

Titorelli natychmiast odłożył pastele, wyprostował się, potarł dłonie o siebie i spojrzał z uśmiechem na K.

— Najlepiej zawsze od razu wyjść z prawdą — rzekł. — Chce się pan czegoś dowiedzieć o sądzie, jak to zresztą stoi w pańskim liście polecającym, a rozprawia pan od początku o moich obrazach, żeby mnie sobie zjednać. Ale nie mam panu tego za złe, przecież nie mógł pan wiedzieć, że w moim przypadku to sposób zupełnie nietrafiony. Ależ bardzo pana proszę! — zawołał nagle ostro, widząc, że K. chce coś wtrącić. A po chwili ciągnął dalej: — Poza tym ma pan całkowitą rację: jestem zaufanym sądu.

Zamilkł na chwilę, jakby chciał dać K. czas na oswojenie się z tym faktem. Zza drzwi znów dobiegały głosy dziewcząt. Zapewne tłoczyły się wokół dziurki od klucza, może nawet zaglądały przez szpary do środka. K. powstrzymał się od wszelkich usprawiedliwień, nie chcąc odwracać uwagi malarza od sedna sprawy, lecz jednocześnie nie zamierzał dopuścić do tego, by ten się zanadto wyniósł i przez to w pewnym sensie przestał być dla niego dostępny, dlatego zapytał:

— Czy to oficjalnie uznane stanowisko?

— Nie — odparł krótko malarz, jakby tym jednym słowem odjęło mu mowę.

K. nie chciał jednak dopuścić do tego, by Titorelli całkiem zamilkł, więc rzekł:

— Czasami takie stanowiska wiążą się z większymi wpływami niż oficjalne.

— Tak jest właśnie w moim przypadku — rzekł malarz i pokiwał głową, marszcząc brwi. — Rozmawiałem wczoraj z fabrykantem o pańskiej sprawie; zapytał mnie, czy nie zechciałbym panu pomóc. Odpowiedziałem: „Ten człowiek może przecież kiedyś do mnie przyjść”. Cieszę się, że zobaczyłem tu pana tak szybko. Sprawa zdaje się leżeć panu bardzo na sercu, co, rzecz jasna, wcale mnie nie dziwi. Nie zechciałby pan najpierw zdjąć płaszcz?

Choć K. zamierzał pozostać tu krótko, to zaproszenie malarza było mu bardzo na rękę. Powietrze w pokoju stopniowo stawało się dla niego przytłaczająco ciężkie; co rusz spoglądał ze zdumieniem na niewielki, bez wątpienia nieopalany żelazny piecyk w kącie; ta duchota w pokoju była wprost niewytłumaczalna. Kiedy zdjął płaszcz, a potem rozpiął także marynarkę, malarz rzekł tytułem usprawiedliwienia:

— Muszę mieć ciepło. Robi się tu wtedy bardzo przytulnie, nie sądzi pan? Pod tym względem pokój jest naprawdę znakomicie usytuowany.

K. nic nie odpowiedział, w zasadzie nie tyle ciepło sprawiało, że poczuł się gorzej, ile zatęchłe powietrze, które wręcz uniemożliwiało mu oddychanie; pokój musiał już od dawna nie być wietrzony. Niedogodność ta wzmogła się dla K. jeszcze przez to, że malarz go poprosił, by zajął miejsce na łóżku, podczas gdy on sam zajął jedyne krzesło w pokoju, stojące na wprost sztalug. Ponadto malarz najwyraźniej nie rozumiał, czemu K. został na krawędzi łóżka, i poprosił go, by ten się na nim wygodnie rozsiadł, a widząc, że K. się do tego nie kwapi, podszedł do niego i popchnął go w głąb pościeli. Potem wrócił na swoje krzesło i zadał wreszcie pierwsze rzeczowe pytanie, które sprawiło, że K. zapomniał o wszystkim innym:

— Jest pan niewinny? — zapytał.

— Tak — odparł K. Odpowiedź na to pytanie sprawiła mu wprost radość, zwłaszcza że wypowiedział ją wobec osoby prywatnej, a więc bez żadnej odpowiedzialności. Nikt dotąd nie pytał go o to tak wprost. Aby przedłużyć swoją radość, dodał jeszcze: — Jestem absolutnie niewinny.

— Ach — rzekł malarz i opuścił głowę, jakby zatapiając się w swoich rozmyślaniach. Nagle podniósł wzrok i rzekł: — Skoro jest pan niewinny, to sprawa będzie bardzo prosta.

Spojrzenie K. zasępiło się; ten rzekomy zaufany człowiek sądu mówił jak nieświadome dziecko.

— Moja niewinność bynajmniej sprawy nie upraszcza — powiedział K. Mimo wszystko uśmiechnął się i pokręcił powoli głową. — Tu chodzi o niezliczone subtelności, w których sąd się gubi. A na końcu i tak wyciąga wielką winę skądś, gdzie wcześniej niczego nie było.

— Tak, tak, z pewnością — mruknął malarz, jakby K. niepotrzebnie wybijał go z toku myśli. — Ale jest pan przecież niewinny?

— No tak — odparł K.

— To najważniejsze — rzekł malarz. Pozostawał niewzruszony wobec wszelkich kontrargumentów, choć mimo tej stanowczości nie było jasne, czy mówi tak z przekonania, czy z czystej obojętności.

K. zamierzał to najpierw rozstrzygnąć, więc powiedział:

— Z pewnością zna pan sąd o wiele lepiej niż ja, ja nie wiem o nim zbyt wiele ponad to, co zasłyszałem, co prawda od najrozmaitszych osób. Wszyscy jednak byli zgodni co do jednego: że pochopnych oskarżeń się nie wnosi, a jeśli sąd kogoś oskarża, to musi być głęboko przekonany o winie oskarżonego i bardzo trudno go od tego odwieść.

— Trudno? — spytał malarz, unosząc rękę. — Sąd nigdy nie pozwala się od tego odwieść. Gdybym tu, na tym jednym płótnie, namalował obok siebie wszystkich sędziów, a pan miałby się przed tym płótnem bronić, osiągnąłby pan więcej niż przed prawdziwym sądem.

— Tak — mruknął do siebie K., zapominając, że chciał przecież tylko wypytać malarza.

Za drzwiami ponownie odezwała się jedna z dziewczynek:

— Titorelli, a on to sobie niedługo pójdzie?

— Cicho! — krzyknął malarz w stronę drzwi. — Nie widzicie, że prowadzę z panem ważną rozmowę?

Ale dziewczynka nie chciała dać za wygraną, więc ponownie zapytała:

— Będziesz go malował? — A gdy malarz nie odpowiadał, dodała: — Nie maluj go, brzydki z niego człowiek.

Po tych słowach rozległ się chaotyczny zgiełk niezrozumiałych, lecz jednogłośnie przytakujących okrzyków. Malarz skoczył ku drzwiom, nieco je uchylił — widać było przez nie wyciągnięte, złożone błagalnie dłonie dziewcząt — i rzekł:

— Jeśli natychmiast nie zapanuje tu spokój, zrzucę was wszystkie ze schodów. Macie siąść na stopniach i zachowywać się cicho. — Najwyraźniej dziewczynki go nie posłuchały, bo zaraz potem rozkazał: — Na stopnie, już!

I dopiero wtedy zapadła cisza.

— Proszę wybaczyć — rzekł malarz, wracając do K.

K. nawet się nie obrócił do drzwi, pozostawił całkiem w gestii malarza, czy i w jaki sposób chce go chronić. Teraz też prawie się nie poruszył, gdy malarz nachylał się nad nim i szeptał mu cicho do ucha, by nie zostać usłyszanym na zewnątrz:

— Te dziewczynki należą do sądu.

— Jak to? — spytał K., odchylając głowę, żeby spojrzeć na malarza.

Ten jednak znów usiadł na krześle i półżartem, a po części celem wyjaśnienia rzekł:

— Przecież wszystko należy do sądu.

— Ten fakt był mi dotąd nieznany — odparł krótko K.; ta ogólnikowa uwaga malarza odebrała wzmiance o dziewczętach jej niepokojący wydźwięk.

Mimo to K. jeszcze przez chwilę spoglądał na drzwi, za którymi dziewczęta siedziały teraz cicho na schodach. Tylko jedna wsunęła przez szczelinę między belkami źdźbło słomy i powoli przesuwała je w górę i w dół.

— Pan zdaje się nie mieć jeszcze rozeznania w sprawach sądu — stwierdził malarz, siedząc z szeroko rozstawionymi nogami i stukając palcami w podłogę. — Ale skoro jest pan niewinny, nie będzie pan też tego potrzebował. Sam pana stamtąd wyciągnę.

— Jak chce pan tego dokonać? — spytał K. — Przed chwilą sam pan mówił, że sąd jest całkowicie zamknięty na wszelkie środki dowodowe.

— Tylko na te, które są przedkładane w sądzie — odparł malarz, unosząc palec wskazujący, jakby K. przeoczył tę subtelną różnicę. — Inaczej ma się rzecz z tym, co w tej mierze próbuje się uzyskać poza sądem jawnym, a więc w kuluarach, w pokojach narad, czy choćby tutaj, w moim atelier.

Słowa malarza nie brzmiały już dla K. tak nieprawdopodobnie, przeciwnie, wykazywały dużą zgodność z tym, co słyszał także od innych. Ba, wręcz obudziły w nim nadzieję. Jeżeli na sędziego rzeczywiście dało się tak łatwo wpłynąć poprzez osobiste układy, jak utrzymywał adwokat, wówczas stosunki malarza z próżnymi sędziami nabierały szczególnej wagi i z całą pewnością nie należało ich lekceważyć. Titorelli doskonale wpisywał się więc w krąg pomocników, których K. stopniowo gromadził wokół siebie. Kiedyś w banku wychwalano jego talent organizacyjny; tutaj, gdzie był zdany wyłącznie na siebie, nadarzała się doskonała okazja, by wystawić go na najwyższą próbę. Malarz przez chwilę obserwował, jakie wrażenie jego wywód zrobił na K., po czym rzekł z pewnym niepokojem:

— Nie zauważył pan, że ja już niemal mówię jak prawnicy? To nieustanne obcowanie z tymi panami z sądu tak na mnie wpłynęło. Mam z tego rzecz jasna sporo korzyści, ale w dużej mierze cierpi na tym mój artystyczny rozmach.

— W jaki sposób nawiązał pan pierwsze kontakty z sędziami? — zapytał K.; chciał najpierw zyskać zaufanie malarza, zanim zaprzęgnie go do działania na swoją korzyść.

— To akurat było dość proste — odparł malarz. — Ja je po prostu odziedziczyłem. Mój ojciec był malarzem sądowym. To stanowisko zawsze przechodzi z ojca na syna. Nie zatrudnia się nowych osób, gdyż ustanowiono tyle różnych, złożonych, a przede wszystkim tajnych reguł dotyczących portretowania każdej z rang urzędników, że poza kręgiem pewnych rodzin nie mogą być nikomu znane. W tamtej szufladzie mam na przykład zapiski ojca, których nikomu nie pokazuję. Tylko ich znajomość zapewnia zdobycie odpowiednich kwalifikacji do portretowania sędziów. A nawet gdybym zapiski ojca zgubił, mam jeszcze tyle zasad w głowie, że i tak nikt nie mógłby podważyć moich kwalifikacji do zajmowanego przeze mnie stanowiska. Każdy sędzia chce mieć przecież portret w takim samym stylu, w jakim kiedyś malowano wielkich sędziów, a tego dokonać potrafię tylko ja.

— Godne pozazdroszczenia — powiedział K., myśląc o własnym stanowisku w banku. — A więc pana stanowisko jest nie do ruszenia?

— Tak, nie do ruszenia — odparł malarz i wzruszył z dumą ramionami. — Dlatego też mogę sobie pozwolić, by od czasu do czasu pomóc jakiemuś biedaczysku, który ma proces.

— A jak pan to robi? — spytał K., ignorując fakt, że to jego malarz przed chwilą nazwał biedaczyskiem. Titorelli ciągnął swój wywód, ignorując pytanie:

— Na przykład w pańskim wypadku, jako że jest pan całkowicie niewinny, przedsięwezmę następujące kroki.

K. zaczynały już irytować te ciągłe wzmianki o jego niewinności. Miewał chwilami wrażenie, jakby malarz przez te aluzje czynił pomyślny wynik procesu warunkiem swojej pomocy, przez co oczywiście gubił się jej sens. Mimo tych wątpliwości K. zapanował nad sobą i nie przerwał malarzowi. Nie zamierzał rezygnować z jego pomocy, co do tego był zdecydowany, a poza tym konieczność tej pomocy wcale nie wydawała mu się mniej przekonująca niż pomoc adwokata. Wręcz przedkładał ją nad tamtą, bo była oferowana w sposób o wiele mniej szkodliwy i bardziej otwarty.

Malarz przysunął swoje krzesło bliżej łóżka i ciągnął dalej przytłumionym głosem:

— Zapomniałem najpierw zapytać, jakiego rodzaju uwolnienia od zarzutów pan sobie życzy. Są trzy możliwości: uniewinnienie rzeczywiste, uniewinnienie pozorne i przewlekanie. Najlepsze jest oczywiście uniewinnienie rzeczywiste, tylko że ja nie mam najmniejszego wpływu na taki sposób zakończenia sprawy. Moim zdaniem w ogóle nie ma osoby, która sama w sobie miałaby wpływ na uniewinnienie rzeczywiste. Prawdopodobnie rozstrzyga o tym wyłącznie niewinność oskarżonego. Mógłby się pan w istocie na niej oprzeć, skoro jest pan niewinny. Nie potrzebowałby pan wówczas ani mojej, ani niczyjej pomocy.

Wobec tego uporządkowanego wywodu K. z początku poczuł się zbity z tropu, lecz w końcu odezwał się równie cicho jak malarz:

— Zdaje mi się, że sam pan sobie przeczy.

— W czym? — zapytał malarz cierpliwie i z uśmiechem odchylił się na oparcie.

Ten uśmiech wywołał w K. wrażenie, jakby miał teraz doszukiwać się sprzeczności nie tyle w słowach malarza, co w samym funkcjonowaniu sądu. Nie wycofał się jednak i wyjaśnił:

— Zauważył pan wcześniej, że sąd jest całkowicie zamknięty na wszelkie środki dowodowe, potem ograniczył pan to do sądu jawnego, a teraz pan nawet twierdzi, że niewinny w ogóle nie potrzebuje pomocy w sądzie. Już tylko w tym tkwi sprzeczność. Poza tym powiedział pan też, że na sędziów można wpływać osobiście, a teraz zaprzecza pan, by można było przez wpływy osobiste osiągnąć uniewinnienie rzeczywiste, jak pan to nazywa. Na tym polega druga sprzeczność.

— Sprzeczności te można łatwo wyjaśnić — powiedział malarz. — Mowa tu bowiem o dwóch różnych sprawach: o tym, co stanowi prawo, i o tym, co wiem z własnego doświadczenia, nie może pan tego ze sobą mylić. Przepisy prawa, choć przyznaję, sam ich nie czytałem, stanowią z jednej strony, że osobę niewinną uwalnia się od zarzutów, z drugiej zaś nie ma tam oczywiście mowy o tym, by można wywierać wpływ na sędziów. Tymczasem ja doświadczyłem dokładnie czegoś przeciwnego. Nie znam ani jednego przypadku uniewinnienia rzeczywistego, miałem natomiast wielokrotnie do czynienia z wywieraniem wpływu na sędziów. Rzecz jasna jest możliwe, że wszystkie znane mi sprawy nie dotyczyły przypadków niewinności. Tylko czy nie jest to mało prawdopodobne? W tylu sprawach ani jednego niewinnego? Już jako dziecko słuchałem w skupieniu ojca, kiedy w domu opowiadał o procesach, także sędziowie przychodzący do jego atelier opowiadali o sądzie; w naszych kręgach zresztą o niczym innym się nie rozprawia. Kiedy tylko miałem sposobność, by udać się do sądu, zawsze z niej korzystałem, przysłuchiwałem się ważnym etapom niezliczonych procesów i jeśli tylko były jawne, śledziłem je do końca; i muszę wyznać, że nie byłem świadkiem ani jednego uniewinnienia rzeczywistego.

— A więc ani jednego uniewinnienia rzeczywistego — powtórzył K., jakby do siebie samego i własnych nadziei. — To tylko potwierdza moje dotychczasowe zdanie o tym sądzie. Z tej strony więc również wszystko okazuje się bezcelowe. Jeden kat mógłby zastąpić cały ten sąd.

— Nie może pan tak uogólniać — rzekł z niezadowoleniem Titorelli. — Mówię przecież wyłącznie o tym, co znam z własnego doświadczenia.

— Przecież to wystarczy — odparł K. — Chyba że słyszał pan o dawnych uniewinnieniach?

— Podobno rzeczywiście do nich dochodziło — odparł Titorelli. — Lecz bardzo trudno to ustalić. Ostateczne decyzje sądu nie są nigdzie publikowane, nie udostępnia się ich nawet sędziom, na skutek czego zachowały się wyłącznie legendy o dawnych sprawach. W większości tych legend faktycznie pojawiają się uniewinnienia rzeczywiste; można im wierzyć, lecz nie sposób ich udowodnić. Mimo to nie należy ich lekceważyć; z pewnością zawierają ziarenko prawdy, a przy tym są bardzo piękne, sam się nimi inspirowałem przy paru obrazach.

— Same legendy nie zmienią mojego zdania — powiedział K. — Przecież nie można się na nie powołać przed sądem?

Malarz się zaśmiał.

— Nie, tego zrobić nie można.

— W takim razie rozmowa o nich nie ma najmniejszego sensu — stwierdził K. Postanowił na razie uznać zasadność wszystkich opinii malarza, nawet jeśli wydawały mu się nieprawdopodobne czy też sprzeczne z relacjami innych. Nie miał teraz czasu na sprawdzanie czy też obalanie prawdziwości każdego z jego stwierdzeń; i tak osiągnąłby największy sukces, gdyby uzyskał od malarza jakąkolwiek pomoc, choćby nie była rozstrzygająca. Dlatego dodał: — Zostawmy więc uniewinnienie rzeczywiste. Mówił pan także o dwóch innych możliwościach.

— O uniewinnieniu pozornym i o przewlekaniu. Tylko o nie może tu chodzić — odparł malarz. — Ale czy nie zechciałby pan najpierw, zanim o tym porozmawiamy, zdjąć marynarkę? Musi być panu gorąco.

— Owszem — przyznał K., który dotąd skupiał się wyłącznie na wywodach malarza, ale teraz, gdy malarz przypomniał mu o tym zaduchu, poczuł, jak jego czoło pokrywa się potem. — To się powoli staje nie do zniesienia.

Malarz pokiwał głową, jakby doskonale rozumiał złe samopoczucie K.

— Nie można by otworzyć okna? — zapytał K.

— Nie — odparł malarz. — Ta szyba jest przytwierdzona na stałe, nie da się jej uchylić.

Dopiero teraz K. uświadomił sobie, że przez cały czas w duchu miał nadzieję na to, że on sam albo malarz nagle podejdzie do okna i otworzy je na oścież. Byłby gotów wdychać otwartymi ustami nawet mgłę. Sama świadomość, że jest całkowicie odcięty od świeżego powietrza, wywołała u niego zawroty głowy. Uderzył lekko dłonią w pierzynę obok siebie i wyszeptał:

— Przecież to niewygodne i niezdrowe.

— Ależ skąd — odrzekł malarz, broniąc swojego okna. — Przez to, że ta pojedyncza szyba się nie otwiera, trzyma ciepło lepiej niż podwójna. A jeśli chcę tu przewietrzyć, co zresztą niespecjalnie jest konieczne, bo przez szczeliny między belkami wpada do środka świeże powietrze, mogę otworzyć jedne, a nawet dwoje drzwi.

Nieco uspokojony tą informacją, K. rozejrzał się w poszukiwaniu drugich drzwi. Malarz to zauważył.

— Są za panem. Musiałem zastawić je łóżkiem. — Dopiero teraz K. dostrzegł niewielkie drzwi w ścianie. — Za mało tu miejsca jak na atelier — powiedział malarz, jakby chcąc uprzedzić krytykę, której się spodziewał. — Urządziłem się najlepiej, jak potrafiłem. Łóżko przed drzwiami to oczywiście fatalne rozwiązanie. Sędzia, którego teraz maluję, zawsze wchodzi właśnie tymi drzwiami. Dałem mu klucz, żeby mógł tu na mnie zaczekać, kiedy wychodzę z domu. Zwykle zjawia się bardzo wcześnie, kiedy jeszcze śpię. Otwiera drzwi tuż przy łóżku, czym naturalnie wyrywa mnie z każdego, nawet najgłębszego snu. Straciłby pan cały szacunek dla sędziów, gdyby pan słyszał te przekleństwa, którymi go witam, kiedy przechodzi o świcie nad moim łóżkiem. Mógłbym mu ten klucz odebrać, ale to by tylko pogorszyło sprawę, wszystkie drzwi bardzo łatwo można wyważyć.

Podczas tej wypowiedzi malarza K. zastanawiał się, czy zdjąć marynarkę, lecz w końcu zrozumiał, że nie zdoła tu długo wytrzymać, jeśli tego nie zrobi. Zdjął ją więc i położył sobie na kolanach, żeby móc ją szybko włożyć, gdy tylko rozmowa dobiegnie końca.

Ledwie zdążył to zrobić, gdy jedna z dziewczynek zawołała:

— Już zdjął marynarkę!

Słychać było, jak wszystkie cisną się do szpar, tak bardzo każda z nich chciała zobaczyć to widowisko.

— Dziewczynki myślą, że będę pana malował i dlatego się pan rozbiera — wyjaśnił malarz.

— Aha — mruknął K., którego nie bardzo to bawiło; nie poczuł się też ani odrobinę lepiej niż przed chwilą, choć siedział już w samej koszuli. Zapytał ponurym głosem: — Jak pan nazywał te dwie pozostałe możliwości?

— Uniewinnienie pozorne i przewlekanie — powiedział malarz. — W pana gestii leży ten wybór, z moją pomocą uda się panu uzyskać każdą z nich, choć oczywiście nie bez pewnego wysiłku. Różnica polega na tym, że uniewinnienie pozorne wymaga sporego jednorazowego wysiłku, przewlekanie zaś znacznie mniejszego, za to nieustającego. Zacznijmy więc od uniewinnienia pozornego. Jeśli pan je wybierze, poświadczę na piśmie pańską niewinność. Wzór takiego pisma dostałem w spadku po ojcu, jest ono absolutnie niekwestionowalne. Z tym zaświadczeniem odwiedziłbym wszystkich znajomych sędziów. Na przykład dziś wieczorem, kiedy sędzia, którego teraz maluję, przyjdzie na posiedzenie, przedstawię mu to zaświadczenie, wyjaśnię, że jest pan niewinny, i poręczę za pana. Nie jest to zwykła formalność, lecz prawdziwe, wiążące poręczenie. — Titorelli spojrzał na K. wzrokiem, w którym pojawiła się nuta wyrzutu, jakby to K. nakładał na niego ciężar takiej odpowiedzialności.

— To byłoby bardzo uprzejme z pana strony — rzekł K. — Czyli wówczas sędzia uwierzyłby panu, a mimo to nie orzekłby uniewinnienia rzeczywistego, tak?

— Jak już mówiłem — odparł malarz. — Poza tym wcale nie jest pewne, że każdy sędzia dałby mi wiarę. Któryś zażądałby ode mnie, bym pana do niego przyprowadził. Wtedy musiałby się pan do niego wybrać. W takich przypadkach sprawa byłaby na wpół wygrana, zwłaszcza że wcześniej dokładnie bym pana poinstruował, jak się zachować w obecności danego sędziego. Gorzej z tymi, którzy mnie z góry odprawią, co się czasem zdarza. Z takich trzeba w końcu zrezygnować, choć spróbowałbym podejść do nich nie jeden raz, bo też i pojedynczy sędziowie nie są tu rozstrzygający. Kiedy już zdobędę wystarczającą liczbę podpisów pod swoim zaświadczeniem, wybiorę się z nim do sędziego, który będzie prowadził pańską sprawę. Możliwe, że jego podpis też zdobędę, i wtedy wszystko potoczy się nieco szybciej. Z reguły zostaje wtedy niewiele przeszkód. To dla oskarżonych czas największych nadziei na pomyślne zakończenie. Co osobliwe, ludzie patrzą na wszystko z większą pogodą ducha niż po uniewinnieniu. Na tym etapie sprawa nie wymaga już większego trudu: sędzia ma w ręku poręczenie grona innych sędziów, może więc pana bezpiecznie, oczywiście po dopełnieniu szeregu formalności, uniewinnić z zarzutów, świadcząc przysługę zarówno mnie, jak i swoim innym znajomym. A pan wyjdzie z sądu i będzie wolny.

— I będę wówczas naprawdę wolny? — spytał K. z wahaniem.

— Tak — powiedział malarz. — Ale tylko pozornie, ściślej mówiąc, wolny prowizorycznie. Najniżsi sędziowie, do których należą moi znajomi, nie mają prawa do orzekania o uniewinnieniu ostatecznym. To prawo przysługuje wyłącznie najwyższemu sądowi, całkowicie niedostępnemu dla pana, dla mnie, dla nas wszystkich. Jak tam się rzeczy mają, nie wiemy, ale też nawet wiedzieć nie chcemy. Tego najwyższego prawa do orzekania o uwolnieniu od oskarżenia nasi sędziowie więc nie mają, mają natomiast prawo prowizorycznego wyłączenia pana spod oskarżenia. Oznacza to, że jeśli zostanie pan uniewinniony w ten sposób, przez pewien czas będzie pan wyjęty spod oskarżenia, ale ono nadal będzie nad panem wisiało i może w każdej chwili ponownie odzyskać natychmiastową moc prawną, gdy tylko nadejdzie z góry odpowiedni nakaz. Ponieważ pozostaję w dobrych stosunkach z sądem, mogę panu również wyjawić, jak ta różnica między uniewinnieniem rzeczywistym a pozornym przejawia się na zewnątrz, w przepisach dla kancelarii sądowych. W przypadku uniewinnień rzeczywistych akta procesu całkowicie się wycofuje: z postępowania znika w zupełności nie tylko akt oskarżenia, lecz także cały proces, a nawet samo uniewinnienie, wszystko zostaje zniszczone. Inaczej ma się rzecz w przypadku uniewinnienia pozornego. W aktach nie zachodzi żadna zmiana poza tą, że zostają one uzupełnione o zaświadczenie o niewinności oraz o orzeczenie o uniewinnieniu wraz z uzasadnieniem. W pozostałej części akta nie zostają wycofane z postępowania, lecz krążą dalej, jak wymaga tego nieustanny obieg dokumentacji między kancelariami, do wyższych instancji i z powrotem do niższych, przechodzą to w górę, to w dół, to bliżej, to dalej, pozostając w różnych miejscach to krócej, to dłużej. Ścieżki, którymi wędrują, są nie do przewidzenia. Patrząc z zewnątrz, można by nieraz odnieść wrażenie, że o sprawie dawno zapomniano, akta zaginęły, a uniewinnienie ma charakter ostateczny. Nikt wtajemniczony w te sprawy nie da temu wiary. Bo w sądzie nigdy nie giną żadne akta, sąd nie zna zapomnienia. Pewnego dnia, kiedy nikt się tego nie będzie spodziewał, któryś sędzia weźmie akta do ręki, zainteresuje się nimi, stwierdzi, że oskarżenie w danej sprawie wciąż zachowuje żywotność, i zarządzi natychmiastowe aresztowanie. Założyłem tu, że między uniewinnieniem pozornym a nowym aresztowaniem mija długi czas; a jest to możliwe, znam takie przypadki. Ale równie dobrze może być tak, że uniewinniony wraca z sądu, a w domu już czekają na niego wysłannicy, by go ponownie aresztować. Wtedy, rzecz jasna, następuje koniec jego wolności.

— I proces zaczyna się od nowa? — zapytał K. z pewnym niedowierzaniem.

— Oczywiście — odparł malarz. — Zaczyna się od nowa i znów istnieje możliwość starania się o uniewinnienie pozorne. Trzeba tylko zmobilizować wszystkie siły i nie wolno się poddawać. — To ostatnie zdanie malarz powiedział być może dlatego, że K., nieco się zapadłszy, sprawiał wrażenie przybitego.

— Czy uzyskanie powtórnego uniewinnienia nie jest trudniejsze od pierwszego? — zapytał K., jakby chciał sprowokować malarza do wywodów, zanim ten sam do nich dojdzie.

— Nic, co można w tej mierze powiedzieć, nie jest pewne. Ma pan zapewne na myśli, że przy drugim aresztowaniu sędziowie stają się w swoim orzekaniu mniej przychylni oskarżonemu? Tak nie jest. Sędziowie przewidują ponowne aresztowanie już w chwili uniewinnienia. Ten fakt więc niemal w ogóle na nich nie wpływa. Natomiast z niezliczonych innych powodów nastawienie sędziów, a wraz z nim ich ocena prawna sprawy, może się zmienić, wobec czego starania o ponowne uniewinnienie należy dostosować do zmienionych okoliczności i mówiąc ogólnie, nie zmieniać ich intensywności w stosunku do tych sprzed pierwszego uniewinnienia.

— Ale i to drugie uniewinnienie nie jest przecież ostateczne — rzekł K., kręcąc z niezadowoleniem głową.

— Oczywiście, że nie — odparł malarz. — Po drugim uniewinnieniu następuje trzecie aresztowanie, po trzecim uniewinnieniu czwarte aresztowanie i tak dalej. Jest to już niejako zawarte w samym pojęciu uniewinnienia pozornego. — K. milczał. — Widzę, że uniewinnienie pozorne nie bardzo pana przekonuje — rzekł malarz. — Może odpowiadałoby panu bardziej przewlekanie. Wyjaśnić panu, na czym polega?

K. skinął głową. Malarz rozsiadł się wygodnie na krześle, nocna koszula rozchyliła mu się na piersi, a on wsunął pod nią rękę i przesuwał ją po piersi i bokach.

— Przewlekanie... — zaczął, wbijając przed siebie wzrok, jakby szukał w głowie najtrafniejszej definicji. — Przewlekanie polega na ciągłym podtrzymywaniu procesu w jego najniższym stadium. Żeby to osiągnąć, konieczne jest, by oskarżony i jego pełnomocnik, a zwłaszcza ten drugi, pozostawali w nieustającym osobistym kontakcie z sądem. Powtórzę: nie potrzeba tu aż tak wielkiego wysiłku, jak przy uzyskaniu uniewinnienia pozornego, natomiast przewlekanie wymaga o wiele większej uwagi. Nie wolno tracić procesu z oczu, trzeba w równych odstępach czasu, a także przy szczególnych okazjach, zjawiać się u odpowiedniego sędziego i na wszelkie sposoby starać się zachować jego życzliwość względem siebie; jeśli nie zna się go osobiście, trzeba próbować wpływać na niego za pomocą znajomych sędziów, nie rezygnując jednak z rozmów osobistych. Jeśli się w tym względzie niczego nie zaniedba, można ze sporą pewnością założyć, że proces nie wyjdzie poza pierwsze stadium; nie zakończy się wprawdzie, lecz oskarżony będzie niemal równie dobrze zabezpieczony przed skazaniem, jak gdyby był wolny. W porównaniu z uniewinnieniem pozornym przewlekanie ma tę zaletę, że przyszłość oskarżonego jest mniej niepewna; jest on chroniony przed grozą nagłych aresztowań i nie musi się obawiać, że w chwilach, gdy okoliczności życiowe będą ku temu najmniej sposobne, przyjdzie mu znosić trudy i znoje uniewinnienia pozornego. Oczywiście również przewlekanie pociąga za sobą dla oskarżonego pewne niedogodności, których nie należy lekceważyć. Nie mam tu na myśli tego, że oskarżony nigdy nie jest wolny, bo w ścisłym sensie nie jest wolny także w przypadku uniewinnienia pozornego. Chodzi o inną niedogodność. Proces nie może zastygnąć w bezruchu, jeśli choćby z pozoru nie istniały ku temu przesłanki. Dlatego w procesie musi się dziać coś widocznego na zewnątrz. Trzeba więc od czasu do czasu wydać różne zarządzenia, przesłuchać oskarżonego, przeprowadzić czynności dochodzeniowe i tak dalej. Proces musi się ciągle obracać w małym kręgu, do którego się go sztucznie zawęziło. Wiąże się to rzecz jasna z pewnymi uciążliwościami dla oskarżonego, jednak i ich nie należy sobie wyobrażać jako zbyt dotkliwych. Wszystko to ma wyłącznie charakter powierzchowny, przesłuchania na przykład są bardzo krótkie; jeśli się nie ma czasu czy ochoty, żeby się na któreś stawić, można się usprawiedliwić czy nawet zawczasu ustalić z niektórymi sędziami wszystkie dyspozycje na dłuższy okres; chodzi w gruncie rzeczy o to, że jako oskarżony należy się od czasu do czasu zgłosić do swojego sędziego.

Już podczas tych ostatnich słów Titorellego K. wziął płaszcz na ramię i wstał.

— Już wstaje! — rozległo się natychmiast za drzwiami.

— Już pan wychodzi? — zapytał malarz, który również się podniósł. — Pewnie przez to powietrze. Tak mi przykro. Miałem panu jeszcze niejedno do powiedzenia. Musiałem się bardzo streszczać. Mam jednak nadzieję, że wyjaśniłem to panu w sposób zrozumiały.

— Och, tak — rzekł K., którego od wysiłku, z jakim zmuszał się do słuchania, rozbolała głowa.

Mimo tego zapewnienia malarz raz jeszcze streścił wszystko, jakby chciał dać K. coś na pokrzepienie na drogę do domu:

— Obie te metody mają tę cechę wspólną, że zapobiegają skazaniu oskarżonego.

— Ale zarazem uniemożliwiają uniewinnienie rzeczywiste — powiedział K. cicho, jakby zawstydzony tą konstatacją.

— Trafił pan w sedno — stwierdził natychmiast malarz.

K. położył rękę na płaszczu, lecz nie mógł zdobyć się nawet na to, by go włożyć. Najchętniej złapałby wszystkie swoje rzeczy i wybiegł stąd jak najszybciej na świeże powietrze. Nawet dziewczynki nie zdołały go nakłonić do tego, by się ubrał, choć przedwcześnie wołały jedna przez drugą, że to robi.

Malarzowi bardzo zależało na tym, by jakoś wytłumaczyć sobie nastrój K., dlatego rzekł:

— Pewnie nie zdecydował się pan na żadną z moich propozycji. I słusznie. Nawet bym panu odradzał tak szybką decyzję. Zalety i wady niemal co do joty się równoważą. Wszystko trzeba dokładnie rozważyć. Ale też nie należy tracić zbyt dużo czasu.

— Niedługo wrócę — rzekł K., który w nagłym postanowieniu włożył marynarkę, narzucił płaszcz na ramiona i pospieszył ku drzwiom, za którymi zaraz rozległ się wrzask dziewczynek. K. miał wrażenie, jakby je widział przez zamknięte drzwi.

— Ale musi pan dotrzymać słowa — odezwał się malarz, który wcale za nim nie podążył. — Inaczej zjawię się w banku, by się przypomnieć.

— Proszę otworzyć drzwi — powiedział K. i szarpnął za klamkę, którą dziewczynki, jak wyczuł po oporze, trzymały mocno na zewnątrz.

— Chce pan, żeby dziewczynki pana napastowały? Proszę lepiej skorzystać z drugiego wyjścia. — I wskazał drzwi za łóżkiem.

K. się zgodził i doskoczył tam z powrotem. Malarz jednak, zamiast otworzyć drzwi, wszedł pod łóżko i odezwał się stamtąd:

— Jeszcze momencik. Nie zechciałby pan zobaczyć jakiegoś obrazu, który mógłbym panu sprzedać?

K. nie chciał być nieuprzejmy: malarz naprawdę się nim zajął, zaoferował mu też pomoc w przyszłości, poza tym wskutek roztargnienia K. w ogóle omieszkał poruszyć kwestię wynagrodzenia za tę pomoc. Nie mógł tak po prostu zbyć malarza, pozwolił więc pokazać sobie obraz, choć aż się w nim gotowało, by jak najprędzej opuścić atelier.

Malarz wyciągnął spod łóżka stertę nieoprawionych obrazów, tak bardzo pokrytych kurzem, że gdy go zdmuchnął z wierzchniego, wzbiła się chmura pyłu i przez dłuższą chwilę wirowała przed K., nie pozwalając mu zaczerpnąć tchu.

— Wrzosowisko — rzekł malarz, podając K. obraz.

Przedstawiał dwa oddalone od siebie rachityczne drzewka rosnące pośrodku ciemnej trawy na tle wielobarwnego zachodu słońca.

— Ładny. Kupuję — stwierdził K. z nieprzemyślaną lakonicznością, więc się ucieszył, gdy zaraz potem malarz, zamiast poczuć się tym urażony, sięgnął po drugi obraz leżący na podłodze.

— To pendant do tamtego — rzekł.

Mógł być pomyślany jako pendant, lecz nie sposób było dostrzec choćby najmniejszej różnicy w stosunku do pierwszego: tu były drzewka, tu trawa, a tam zachód słońca. K. było to jednak obojętne.

— Ładne pejzaże — powiedział. — Wezmę oba i powieszę je w swoim biurze.

— Chyba motyw przypadł panu do gustu — odparł malarz i wyciągnął trzeci obraz. — Dobrze się składa, mam tu jeszcze jeden podobny.

Wcale nie był do poprzednich podobny, tylko taki sam; przedstawiał dokładnie w ten sam sposób to samo wrzosowisko. Malarz chciał wykorzystać okazję i pozbyć się starych obrazów.

— Wezmę i ten — rzekł K. — Ile kosztują wszystkie trzy?

— O tym porozmawiamy innym razem. W tej chwili się panu spieszy, a przecież pozostaniemy w kontakcie. Poza tym cieszy mnie, że obrazy się panu podobają, dam panu wszystkie, jakie tu mam. Same wrzosowiska, sporo ich namalowałem. Niektórzy są im niechętni, takie widoki są dla nich zbyt mroczne, ale inni, a pan najwidoczniej do nich należy, kochają je właśnie za to.

— Proszę te wszystkie obrazy spakować — przerwał mu K., nie mając już głowy do rozważań o zawodowych doświadczeniach malarza-żebraka. — Jutro przyślę tu po nie mojego woźnego.

— Nie trzeba — rzekł malarz. — Postaram się zaraz o tragarza, który pójdzie razem z panem. — I wreszcie pochylił się nad łóżkiem i otworzył drzwi. — Niech się pan nie krępuje i śmiało przejdzie po łóżku. Każdy, kto tędy wychodzi, tak robi.

K. i bez tej zachęty się nie krępował: już postawił stopę pośrodku pierzyny, gdy spojrzał przez otwarte drzwi i cofnął nogę.

— Co to? — zapytał K.

— Co pana tak zdziwiło? — zdziwił się także malarz. — To kancelarie sądowe. Nie wiedział pan, że tu są? Przecież kancelarie mieszczą się niemal na każdym poddaszu, czemu miałoby ich nie być akurat tutaj? Zresztą moje atelier właściwie też do nich należy, tyle że sąd mi je udostępnił.

K. przeraził się nie tyle tym, że i tu natknął się na kancelarie sądowe, ile samym sobą, swoją niewiedzą w sprawach sądu. Jako podstawową zasadę dotyczącą zachowania oskarżonego uznał, że trzeba być zawsze przygotowanym, nigdy nie pozwolić się zaskoczyć, nie wpatrywać się bezmyślnie w prawo, kiedy po lewej ma się sędziego — i właśnie tę zasadę raz po raz łamał.

Przed nim rozciągał się długi korytarz i poczuł stamtąd powiew powietrza, które w porównaniu z zaduchem w atelier wydawało się rześkie. Po obu stronach korytarza stały ławki, dokładnie takie same jak w poczekalni kancelarii właściwej dla sprawy K. Najwidoczniej istniały bardzo ścisłe przepisy dotyczące urządzania kancelarii.

W tej chwili nie panował tu zbyt duży ruch stron. Jakiś mężczyzna rozsiadł się w półleżącej pozycji na ławce z twarzą ukrytą w rękach: wyglądał, jakby spał; inny stał w półmroku na końcu korytarza.

K. przeszedł przez łóżko, a malarz podążył za nim z obrazami. Wkrótce spotkali woźnego sądowego — K. potrafił już rozpoznać woźnych sądowych po złotym guziku, który każdy z nich miał poniżej zwykłych guzików w marynarce cywilnej — i malarz kazał mu pomóc K. z obrazami.

Przyciskając chustkę do ust i zataczając się, K. zmierzał do wyjścia. Niemal do niego dotarli, kiedy z naprzeciwka podbiegły do nich dziewczynki. Więc jednak K. nie udało się uniknąć spotkania z nimi. Najwyraźniej zobaczyły, jak otwierają się drugie drzwi atelier, i nadłożyły drogi, żeby się tu dostać.

— Dalej nie mogę panu towarzyszyć — zawołał malarz ze śmiechem, otoczony przez dziewczynki. — Do widzenia. I proszę się nie zastanawiać zbyt długo!

K. nawet się za nim nie obejrzał. Wyszedłszy na ulicę, wsiadł do pierwszego powozu, który nadjechał. Zależało mu na tym, by pozbyć się woźnego, którego złoty guzik wciąż kłuł go w oczy, choć zapewne nikt poza nim nawet go nie zauważył. W swojej gorliwości woźny chciał jeszcze usiąść na koźle obok woźnicy, K. jednak przegonił go stamtąd.

Było już dawno po południu, gdy K. dotarł do banku. Najchętniej zostawiłby obrazy w powozie, obawiał się jednak, że przy jakiejś okazji malarz może go zmusić, by się nimi wobec niego wylegitymował. Z tego też powodu kazał je sobie przynieść do biura, gdzie zamknął je w najniższej szufladzie biurka, by przynajmniej w kolejnych dniach ustrzec je przed wzrokiem wicedyrektora.

Titorelli — stylizowane nazwisko o włoskim brzmieniu, przypominające pseudonim artystyczny; komentatorzy wiążą je zwłaszcza ze skojarzeniem z Tintorettem, malarzem wielkich scen religijnych, w tym Sądu Ostatecznego, oraz portrecistą ludzi władzy. [przypis tłumacza] ↩

Źródło i licencja

Proces · Franz Kafka

Licencja Wolnej Sztuki 1.3.

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

Proces · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kafka-proces/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Proces · Katarzyna Łakomik

Franz Kafka; Licencja Wolnej Sztuki 1.3.; przekład: Katarzyna Łakomik

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.