Rozdział szósty

Wujek — Leni

Pewnego popołudnia — K. był właśnie bardzo zajęty przed wysyłką poczty — do biura K. wkroczył, wciskając się między dwóch woźnych, idących do niego z dokumentami, Karl, jego wuj, drobny właściciel ziemski z prowincji. K. nie przestraszył się na jego widok aż tak, jak wcześniej na samą myśl o jego wizycie. Było dla K. od mniej więcej miesiąca pewne, że wuj przyjedzie. Już wtedy K. wydawało się, że niemal widzi, jak wuj, lekko przygarbiony, ściskając w lewej ręce wgnieciony kapelusz panama, prawą wyciąga ku niemu już z daleka i z bezwzględnym pośpiechem podaje mu ją przez biurko, wszystko z niego strącając.

Wuj wciąż się spieszył, prześladowany nieszczęsną myślą, że podczas każdego ze swoich ledwie jednodniowych pobytów w stolicy musi załatwić wszystko, co sobie zaplanował, a nadto nie może przepuścić żadnej nadarzającej się okazji czy to do rozmowy, czy to dobicia interesu, czy rozrywki. Przy tym K., który jako jego dawny podopieczny był wobec niego szczególnie zobowiązany, musiał mu we wszystkim pomagać i jeszcze gościć u siebie na noc. K. zwykł nazywać go „upiorem z prowincji”.

Zaraz po przywitaniu się z K. — wuj nie miał czasu, by spocząć w fotelu, do czego K. go zachęcał — poprosił o krótką rozmowę w cztery oczy.

— To konieczne — powiedział, z trudem przełykając ślinę. — Konieczne dla mojego spokoju.

K. natychmiast odprawił ze swojego biura woźnych, zabraniając im kogokolwiek wpuszczać.

— Czegóż ja się dowiaduję, Josefie? — zawołał wuj, gdy zostali sami, a potem usiadł na biurku i bezwiednie wepchnął pod siebie różne papiery, żeby mu się wygodniej siedziało.

K. milczał; wiedział, co nastąpi. Oderwawszy się tak nagle od żmudnej pracy, oddał się najpierw błogiemu znużeniu, spoglądając przez okno na przeciwległą stronę ulicy, z której ze swojego miejsca mógł zobaczyć jedynie mały trójkątny kawałek gołego muru między dwiema witrynami sklepowymi.

— Wyglądasz sobie przez okno! — wykrzyknął wuj z uniesionymi rękoma. — Na litość boską, Josefie, odpowiedz mi wreszcie. Czy to prawda, czy to w ogóle może być prawdą?

— Drogi wuju — rzekł K., otrząsając się z tego rozkojarzenia. — Naprawdę nie mam pojęcia, o czym wuj mówi.

— Josefie — powiedział ostrzegawczym tonem wuj — o ile wiem, zawsze byłeś prawdomówny. Czy mam uznać twoje ostatnie słowa za zły znak?

— Domyślam się przecież, o co wujowi chodzi — odparł posłusznie K. — Pewnie dowiedział się wuj o moim procesie.

— Owszem — odparł wuj, kiwając powoli głową. — Doszły mnie słuchy o twoim procesie.

— Od kogo? — zapytał K.

— Napisała mi o tym Erna — rzekł wuj — nie utrzymuje z tobą żadnych stosunków, niestety nie bardzo się nią interesujesz, a jednak się o tym dowiedziała. Dziś dostałem od niej list i oczywiście natychmiast przyjechałem. Z żadnego innego powodu, ten jednak wydał mi się wystarczający. Mogę ci przeczytać ustęp, który się do ciebie odnosi. — Wyjął list z portfela. — Oto i on. Erna pisze: „Josefa nie widuję już od dawna, w ubiegłym tygodniu byłam w banku, lecz był tak zajęty, że mnie do niego nie wpuścili; czekałam bez mała godzinę, potem musiałam wrócić do domu, bo miałam lekcję fortepianu. Bardzo chętnie bym z nim porozmawiała, może wkrótce nadarzy się sposobność. Na imieniny przysłał mi wielkie opakowanie pralinek, to niezwykle miłe i szarmanckie z jego strony. Zapomniałam Wam o tym wtedy napisać, wpadło mi to do głowy dopiero teraz, gdy mnie zapytaliście. A pralinki, musicie wiedzieć, znikają w pensjonacie od razu, ledwie sobie człowiek uzmysłowi, że je dostał w prezencie, a już ich nie ma. Ale co się tyczy Josefa, chciałam Wam powiedzieć coś jeszcze. Jak wspomniałam, nie wpuszczono mnie do niego w banku, ponieważ rozmawiał wtedy z jakimś panem. Czekałam na niego spokojnie, w pewnym momencie zapytałam jednego z woźnych, czy pertraktacje potrwają jeszcze długo. Powiedział, że chyba tak, zapewne toczą się bowiem wokół procesu przeciwko panu prokurentowi. Zapytałam, co to za proces, czy się nie myli, ale on powiedział, że nie, że to proces, i to poważny, nic więcej jednak nie wie. Sam bardzo chętnie pomógłby panu prokurentowi, jako że jest on człowiekiem dobrym i sprawiedliwym, ale nie bardzo wie, jak się do tego zabrać, i życzyłby sobie tylko, by wstawiły się za nim jakieś wpływowe osoby. Co z pewnością nastąpi i sprawa ostatecznie zakończy się pomyślnie, na razie jednak, jak wnioskuje z humoru pana prokurenta, nie wygląda to wcale dobrze. Oczywiście nie przywiązywałam do tych słów wielkiego znaczenia, starałam się także uspokoić tego prostodusznego woźnego, zabroniłam mu mówić o tym w obecności innych i całą rzecz uznałam za plotkę. Mimo wszystko byłoby chyba dobrze, gdybyś Ty, najdroższy Ojcze, przy najbliższej wizycie zechciał się bliżej zająć tą sprawą; zapewne z łatwością dowiesz się jakichś szczegółów i jeśli rzeczywiście okaże się to konieczne, będziesz mógł zainterweniować za pośrednictwem Twoich licznych wpływowych znajomości. Jeśliby zaś nie było to konieczne, co jest zresztą jak najbardziej możliwe, to przynajmniej stworzy to Twojej córce sposobność, by Cię rychło uścisnąć, co by ją niezmiernie ucieszyło”. Dobre dziecko — powiedział wuj, gdy skończył czytać, ocierając z oczu łzy.

K. skinął głową; wskutek tych wszystkich przeciwności losu w ostatnim czasie całkiem zapomniał o Ernie, nawet o jej urodzinach; dziewczyna najwyraźniej zmyśliła historię z pralinkami tylko po to, by go ochronić przed wujem i ciotką. Było to niezmiernie wzruszające i z pewnością nie mógł jej tego wystarczająco wynagrodzić samymi biletami do teatru, które zamierzał jej odtąd regularnie wysyłać, lecz nie czuł się teraz zdolny do odwiedzin w pensjonacie i pogaduszek z osiemnastoletnią gimnazjalistką.

— I co mi teraz powiesz? — zapytał wuj, który pod wpływem lektury listu zapomniał o całym swoim pośpiechu i zdenerwowaniu, a teraz zdawał się czytać list ponownie.

— Tak, wuju, to prawda — powiedział K.

— Prawda? — zapytał głośno wuj. — Co jest prawdą? Jak to w ogóle może być prawda? Cóż to za proces? Chyba nie karny?

— Karny — odparł K.

— A ty tu siedzisz tak spokojnie, chociaż masz na karku proces karny? — zawołał wuj, krzycząc coraz głośniej.

— Im będę spokojniejszy, tym lepiej dla jego wyniku — powiedział ze znużeniem K. — Niech się wuj nie boi.

— Mnie to bynajmniej nie uspokaja! — zawołał wuj. — Josefie, drogi Josefie, pomyśl o sobie, o swoich krewnych, o naszym dobrym imieniu! Byłeś dotąd naszą chlubą, nie możesz stać się naszą hańbą. Nie podoba mi się twoja postawa. — Wuj spojrzał na K., przekrzywiając głowę. — Tak nie zachowuje się człowiek niewinny, będąc oskarżonym i jeszcze w pełni sił. Powiedz mi tylko prędko, o co chodzi, żebym ci pomógł. Chodzi oczywiście o bank?

— Nie — powiedział K. i wstał. — Ale drogi wuj mówi za głośno, woźny pewnie nasłuchuje pod drzwiami. Jestem w niezręcznej sytuacji. Lepiej stąd chodźmy. O ile będę w stanie, odpowiem na wszystkie pytania wuja. Doskonale wiem, że jestem winien wyjaśnienia rodzinie.

— Słusznie! — krzyknął wuj. — Bardzo słusznie, tylko się pospiesz, Josefie, pospiesz się.

— Muszę tylko wydać kilka dyspozycji — powiedział K. i wezwał przez telefon swojego zastępcę, który po chwili wszedł do biura.

Wuj w swoim zaaferowaniu dał temu młodemu człowiekowi gestem do zrozumienia, że to K. go wezwał, choć przecież nie mogło być co do tego żadnych wątpliwości. K., posiłkując się różnymi dokumentami ze swojego biurka cichym głosem wyjaśnił zastępcy wsłuchującemu się w jego słowa z chłodną, lecz uważną miną, co ten musi jeszcze dziś załatwić podczas nieobecności K. Wuj im przeszkadzał, z początku stał w pobliżu z wytrzeszczonymi oczami, przygryzając nerwowo wargi, nie słuchając wprawdzie, ale już samo wrażenie, że ich słucha, wystarczało, by im przeszkadzać. Później jednak zaczął chodzić po pokoju w tę i z powrotem i zatrzymywał się tu i tam przed oknem albo przed jakimś obrazem, przy czym co chwila wyrzucał z siebie rozmaite okrzyki, jak: „To doprawdy niepojęte!” czy też: „No i co teraz?”.

Młody człowiek udawał, że tego nie zauważa, wysłuchał w spokoju poleceń K. do końca, porobił sobie parę notatek i wyszedł, uprzednio skłoniwszy się zarówno przed K., jak i wujem, który jednak w tej samej chwili odwrócił się do niego plecami i wyglądając przez okno, wyciągniętymi przed siebie rękami miętosił zasłony. Ledwie drzwi się zamknęły, wuj zawołał:

— Nareszcie poszedł ten pajac, teraz i my możemy iść. Nareszcie!

Niestety nie było sposobu, by nakłonić wuja, żeby w westybulu, gdzie kręciło się kilku urzędników i woźnych, a właśnie przechodził także wicedyrektor, powstrzymał się od zadawania pytań o proces.

— A więc, Josefie — zaczął wuj, odwzajemniając ukłony zebranych wokół dyskretnym salutowaniem. — Opowiedz mi teraz, ale tak szczerze, co to za proces.

K. rzucił parę nic nieznaczących uwag, wybuchając przy tym momentami krótkim śmiechem, i dopiero na schodach wyjaśnił wujowi, że nie chciał mówić tak otwarcie przy ludziach.

— I słusznie — powiedział wuj. — Ale teraz już opowiadaj.

Słuchał z pochyloną głową, zaciągając się krótko i pospiesznie cygarem.

— Wuju, przede wszystkim wcale nie chodzi o proces przed zwykłym sądem.

— To niedobrze — powiedział wuj.

— Jak to? — spytał K., spoglądając na wuja.

— No, myślę, że to niedobrze — powtórzył wuj.

Stali na szerokich schodach wychodzących na ulicę; ponieważ portier zdawał się ich podsłuchiwać, K. zaprowadził wuja na dół, gdzie zostali wchłonięci przez tętniący życiem ruch uliczny. Wuj chwycił K. pod ramię i przestał go tak uporczywie wypytywać o proces; przez dłuższą chwilę szli nawet pogrążeni w całkowitym milczeniu.

— Ale jak to się właściwie stało? — zapytał w końcu wuj, przystając tak raptownie, że wystraszeni przechodnie tuż za nim rozstąpili się na boki. — Przecież takie rzeczy nie pojawiają się nagle, zwykle zachodzą stopniowo, musiały przecież być jakieś oznaki. Czemu do mnie nie napisałeś? Wiesz, że dla ciebie zrobię wszystko, wciąż w pewnym sensie jesteś pod moją opieką i jak dotąd zawsze byłem z tego dumny. Oczywiście wciąż ci będę pomagał, tylko że teraz, kiedy proces jest już w toku, będzie to dość trudne. W każdym razie na pewno byłoby najlepiej, gdybyś wziął krótki urlop i zagościł u nas na prowincji. Teraz widzę, że jesteś też trochę wychudzony. Nabierzesz tam sił, wyjdzie ci to na dobre, z pewnością czeka cię przecież trudny okres. Poza tym w ten sposób znajdziesz się w pewnym sensie niejako poza bezpośrednim zasięgiem sądu. Tutaj mają do dyspozycji wszelkie możliwe środki przymusu, których siłą rzeczy automatycznie używają także w stosunku do ciebie; na prowincję zaś musieliby celowo wydelegować jakichś urzędników albo stosować wobec ciebie perswazję listami, telegrafem czy telefonem, co oczywiście miałoby słabsze działanie. Co prawda nie odzyskałbyś tam całkiem wolności, ale pobyt dałby ci wytchnienie.

— Mogliby przecież zakazać mi wyjeżdżać — powiedział K., którego wuj już trochę wciągnął w swój tok rozumowania.

— Nie sądzę, by to zrobili — odparł wuj w zamyśleniu. — Aż tak wielkiego ubytku władzy przez twój wyjazd przecież by nie doznali.

— Myślałem — powiedział K. i ujął wuja pod ramię, by nie pozwolić mu pozostać w miejscu — że wuj przyjmie to wszystko jeszcze lżej niż ja, a wuj tak się tym przejął.

— Josefie! — zawołał wuj, próbując mu się wywinąć i stanąć w miejscu, lecz K. mu na to nie pozwolił. — Zmieniłeś się, zawsze przecież miałeś zdolność właściwej oceny sytuacji, czyżby akurat teraz cię opuściła? Chcesz przegrać ten proces? Wiesz, co to będzie oznaczać? Po prostu zostaniesz przekreślony. I pociągniesz za sobą całą rodzinę albo przynajmniej zostaniemy bez reszty upokorzeni. Josefie, weź się w garść! Twoja obojętność doprowadza mnie do szału. Jak się na ciebie patrzy, można niemal dać wiarę porzekadłu, że mieć taki proces, to go od razu przegrać.

— Drogi wuju — rzekł K. — Całe to zdenerwowanie ze strony wuja jest zbyteczne i byłoby takie samo z mojej. Nerwy nijak mi nie pomogą wygrać procesu, niech wuj choć trochę uszanuje także i moje doświadczenie, tak jak i ja zawsze wysoko ceniłem i wciąż cenię doświadczenie wuja, choć teraz wuj mnie nieco zadziwił. Bo skoro ten proces miałby tak dotkliwie odbić się także na rodzinie, czego ze swej strony pojąć nie potrafię, jednak nie to ma tu znaczenie, chętnie zastosuję się we wszystkim do rad wuja. Jedynie wyjazd na prowincję uważam, nawet patrząc na to z perspektywy wuja, za niezbyt udany pomysł, gdyż byłby równoznaczny z ucieczką i poczuwaniem się do winy. Poza tym co prawda mają tu nade mną większy nadzór, lecz mogę jednocześnie też sam bardziej zadbać o wpływ na swoją sprawę.

— Słusznie — rzekł wuj tonem, jakby wreszcie osiągnęli jednomyślność. — Zaproponowałem ci wyjazd tylko dlatego, że jeśli tu zostaniesz, twoja bierność mogłaby zaszkodzić sprawie, więc uznałem, że lepiej będzie zadziałać w twoim imieniu. Skoro jednak sam chciałbyś się do tego zabrać z całą energią, to oczywiście jeszcze lepiej.

— A zatem jesteśmy co do tego zgodni — powiedział K. — A czy wuj ma jakiś pomysł, co powinienem zrobić najpierw?

— Muszę się oczywiście nad tym wszystkim jeszcze zastanowić — odparł wuj. — Musisz pamiętać, że od blisko dwudziestu lat niemal bezustannie przebywam na prowincji, a w takich sprawach człowiek z czasem traci wyczucie. Moje kontakty z różnymi ważnymi osobistościami, które mogłyby mieć lepsze rozeznanie niż ja, z czasem się rozluźniły. Jak wiesz, na prowincji jestem trochę osamotniony. Człowiek uświadamia to sobie właściwie dopiero w takich sytuacjach. Twoja sprawa po części mnie zaskoczyła, choć, co może wydawać się nieco dziwne, już po liście Erny ogarnęło mnie niejasne przeczucie, a gdy cię dziś zobaczyłem, nabrałem niemal całkowitej pewności. Ale to teraz bez znaczenia, najważniejsze, by nie tracić czasu.

Mówiąc to, stanął na palcach i przywołał ręką automobil, po czym wciągnął za sobą do środka K., wykrzykując adres do szofera.

— Pojedziemy teraz do mecenasa Hulda1, mojego kolegi ze szkolnej ławy — oznajmił. — Nazwisko z pewnością coś ci mówi? Nie? To dziwne. Jest znanym i szanowanym adwokatem i obrońcą ubogich. A ja mam wielkie zaufanie do niego jako człowieka.

— Zgadzam się na wszelkie kroki, które wuj zamierza wszcząć — rzekł K., choć ten pospieszny i naglący sposób, w jaki wuj traktował tę sprawę, wzbudzała w nim poczucie dyskomfortu. Niezbyt krzepiące było też jechać jako oskarżony do adwokata dla ubogich. — Nie wiedziałem, że w sprawach tego rodzaju można zwrócić się także do adwokata.

— Ależ naturalnie — odparł wuj. — Przecież to oczywiste. Dlaczegóż by nie? A teraz opowiadaj! Chcę mieć wgląd we wszystko, co się do tej pory wydarzyło.

K. natychmiast zaczął opowiadać, nie zatajając niczego; ta absolutna szczerość była jedynym przejawem protestu, na jaki mógł sobie pozwolić wobec przeświadczenia wuja, że jego proces jest wielką hańbą. Nazwisko panny Bürstner wymienił tylko raz, mimochodem, co jednak nie naruszało owej szczerości, gdyż panna Bürstner nie miała z procesem żadnego związku. Podczas swojej relacji wyglądał przez okno, obserwując okolice, gdy zbliżali się do przedmieść, gdzie mieściły się siedziby kancelarii sądowych, na co zwrócił uwagę wuja, który jednak nie uznał tego zbiegu okoliczności za szczególnie godny uwagi.

Automobil zatrzymał się przed ciemną kamienicą. Po wejściu do środka wuj nacisnął dzwonek przy pierwszych drzwiach na parterze. Podczas oczekiwania odsłonił w uśmiechu swoje duże zęby i wyszeptał:

— Ósma, dość niezwykła pora na wizyty stron. Ale Huld nie będzie miał mi tego za złe.

W okienku w drzwiach ukazała się para wielkich, czarnych oczu, która przez chwilę przypatrywała się gościom, po czym zniknęła; lecz drzwi pozostały zamknięte. Wuj i K. spojrzeli na siebie porozumiewawczo, potwierdzając sobie nawzajem, że obaj te oczy widzieli.

— Nowa pokojówka, pewnie boi się obcych — stwierdził wuj i zastukał do drzwi ponownie.

W okienku znów pojawiły się oczy, teraz wyglądały niemal na smutne; być może było to jednak tylko złudzenie wywołane płomieniem w palącej się z sykiem tuż nad ich głowami lampce gazowej, która nie dawała zbyt wiele światła.

— Proszę otworzyć — zawołał wuj, waląc pięścią w drzwi. — Jesteśmy znajomymi pana mecenasa.

— Pan mecenas jest chory — wyszeptał ktoś za ich plecami. Był to mężczyzna w szlafroku stojący w drzwiach na drugim końcu ciasnego korytarza.

Wuj, całkiem już rozjuszony tym długim czekaniem, gwałtownie się odwrócił i zawołał:

— Chory? Mówi pan, że jest chory? — I ruszył ku niemu, jakby chciał mu zagrozić, jakby mężczyzna sam był tą chorobą.

— Już otwarto — rzekł tamten, wskazał na drzwi do mieszkania adwokata, ściągnął mocniej poły szlafroka i zniknął.

Drzwi istotnie stały otworem; w przedpokoju stało młode dziewczę — K. rozpoznał te ciemne, nieco wyłupiaste oczy — w długim, białym fartuchu, ze świecą w ręku.

— Następnym razem proszę otworzyć prędzej — powiedział wuj, zamiast się przywitać, a dziewczyna lekko mu się ukłoniła. — Chodź, Josefie — zwrócił się do K., który powoli przecisnął się obok niej.

— Pan mecenas jest chory — rzekła dziewczyna, gdy wuj ruszył ku drzwiom, które sobie obrał, ani na chwilę się nie zatrzymując.

K. wciąż jej się przypatrywał ze zdumieniem, choć zdążyła się już odwrócić, by z powrotem zamknąć drzwi wejściowe; twarz miała zaokrągloną jak u lalki, nie tylko blade policzki i podbródek były krągłe, lecz także skronie i linia czoła.

— Josefie — zawołał ponownie wuj, a potem zwrócił się do dziewczyny: — Choruje na serce?

— Tak mi się zdaje — odparła dziewczyna; zdążyła ich już wyprzedzić ze świecą i otworzyć drzwi do pokoju. Na łóżku stojącym w rogu, dokąd nie dotarło jeszcze światło świecy, uniosła się głowa z długą brodą.

— Leni, kto przyszedł? — zapytał adwokat, który, oślepiony blaskiem świecy, nie rozpoznał gości.

— Albert, twój stary przyjaciel — rzekł wuj.

— Ach, Albert — powiedział adwokat i opadł z powrotem na poduszki, jakby przy tych gościach nie trzeba było niczego udawać.

— Naprawdę aż tak źle z tobą? — spytał wuj, przysiadając na krawędzi łóżka. — Nie, w to nie wierzę. Pewnie to tylko kolejny atak twojej choroby serca, minie jak poprzednie.

— Możliwe — odparł cicho adwokat. — Ale jest gorzej niż kiedykolwiek wcześniej. Oddycham z trudem, niemal w ogóle nie sypiam i każdego dnia coraz bardziej tracę siły.

— Aha — powiedział wuj i swoją wielką dłonią przycisnął kapelusz do kolana. — To złe wieści. Masz chociaż należytą opiekę? Tak tu smutno, tak ponuro. Sporo czasu minęło, odkąd cię odwiedziłem ostatni raz, wtedy było tu chyba przytulniej. Nawet ta twoja panienka — kiwnął głową w stronę dziewczyny — nie wygląda za wesoło, albo tylko udaje.

Dziewczyna wciąż stała ze świecą przy drzwiach; o ile można było cokolwiek wywnioskować z jej niejednoznacznego spojrzenia, patrzyła raczej na K. niż na wuja, nawet w tej chwili, gdy ten o niej mówił. K. opierał się o fotel, który przesunął teraz bliżej dziewczyny.

— Przy takiej chorobie jak moja — powiedział adwokat — potrzeba przede wszystkim spokoju. Mnie tu nie jest smutno. — Po krótkiej przerwie dodał: — A Leni dba o mnie należycie, dobra z niej dziewczyna.

Słowa te jednak nie zdołały przekonać wuja; był wyraźnie uprzedzony do opiekunki i choć choremu nic nie odparł, sunął za nią surowym wzrokiem, gdy dziewczyna podeszła do łóżka, postawiła świecę na stoliku nocnym, schyliła się nad chorym i poprawiła mu poduszki, rozmawiając z nim szeptem. Niemal zupełnie zapomniał o względach należnych choremu, wstał, chodził krok w krok za opiekunką, K. wcale by się nie zdziwił, gdyby chwycił ją z tyłu za spódnicę i odciągnął od łóżka. On sam przyglądał się temu ze spokojem, choroba adwokata nie była całkiem nie po myśli K.; jako że sam nie potrafił wyhamować zapału, z jakim wuj zajął się jego sprawą, z zadowoleniem przyjął teraz, że ów zapał znalazł, zupełnie bez jego udziału, inne ujście.

Wtedy wuj powiedział, być może zamierzając jedynie obrazić opiekunkę:

— Panienka zechce nas na chwilę zostawić samych, uprzejmie proszę, mam do omówienia z przyjacielem pewną sprawę osobistą.

Opiekunka, która wciąż głęboko schylona nad chorym wygładzała właśnie prześcieradło przy ścianie, odwróciła teraz głowę i z wielkim spokojem, który tak mocno odbijał się od słów wuja, raz zacinających się od gniewu, to znów wylewających się potokiem, rzekła:

— Jak pan widzi, mecenas jest tak chory, że nie jest w stanie omawiać żadnych spraw.

Najprawdopodobniej powtórzyła słowa wuja tylko z wygody, mimo to nawet ktoś postronny mógłby to odebrać jako drwinę; wuj oczywiście poderwał się z miejsca jak oparzony.

— Ty przeklęta... — wyrzucił z siebie w pierwszym odruchu wzburzenia ledwie zrozumiałym, gardłowym bełkotem.

Choć K. spodziewał się czegoś w tym rodzaju, teraz się przestraszył i podbiegł do wuja, zamierzając obiema rękami bezwzględnie zamknąć mu usta. Na szczęście jednak chory za dziewczyną nieco się podniósł, na co twarz wuja strapiła się, jakby właśnie przełknął coś ohydnego, po czym ze spokojem dodał:

— Przecież nie postradaliśmy jeszcze rozumu; gdyby to, o co proszę, nie było możliwe, nie prosiłbym o to. Proszę teraz wyjść.

Opiekunka stała wyprostowana przy łóżku, całym ciałem zwrócona do wuja i jak się zdawało K., zaczęła gładzić rękę adwokata.

— Możesz mówić o wszystkim przy Leni — rzekł chory tonem, w którym wyraźnie pobrzmiewała stanowcza prośba.

— Sprawa nie dotyczy mnie. To nie moja tajemnica — odparł wuj i odwrócił się, jakby nie zamierzał dłużej wdawać się w żadne dyskusje, jednak zostawiając krótką chwilę do namysłu.

— Kogo więc dotyczy? — zapytał adwokat gasnącym głosem i znów się położył.

— Mojego siostrzeńca — powiedział wuj — przyprowadziłem go zresztą ze sobą. To on, prokurent Josef K.

— Och — powiedział chory z ożywieniem i wyciągnął rękę do K. — Proszę wybaczyć, w ogóle pana nie zauważyłem. Idź już, Leni — zwrócił się do opiekunki, która już dłużej nie oponowała, i podał jej dłoń, jakby żegnał się z nią na bardzo długo. — Nie przyszedłeś więc — odezwał się wreszcie do wuja, który udobruchany podszedł do niego bliżej — złożyć mi wizyty jako choremu, lecz sprowadzają cię interesy.

Jakby dotąd paraliżowała go sama myśl, że goście odwiedzili go jako chorego, tak teraz nagle zaczął sprawiać wrażenie znacznie żywszego: odtąd cały czas leżał oparty na jednym łokciu, co musiało być dość męczące, i raz po raz pociągał za środkowy kosmyk zarostu.

— Odkąd ta jędza stąd wyszła, wyglądasz znacznie zdrowiej — skonstatował wuj, po czym urwał, a po chwili dodał szeptem: — Założę się, że nas podsłuchuje — i skoczył do drzwi.

Ale nikogo za nimi nie było, wuj wrócił, bynajmniej nie rozczarowany, lecz wyraźnie rozgoryczony; jakby to, że nie podsłuchiwała, wydało mu się tym większą złośliwością z jej strony.

— Masz na jej temat niewłaściwe zdanie — odrzekł adwokat, nie stając jednak dłużej w obronie opiekunki; być może chciał przez to wyrazić, że dziewczyna wcale jej nie potrzebuje. Po chwili kontynuował już zacznie bardziej współczującym tonem: — Jeśli chodzi o sprawę twojego siostrzeńca, to uznałbym się za naprawdę szczęśliwego, jeśli by mi starczyło sił na to niezwykle trudne zadanie. Obawiam się jednak, że mi ich zabraknie. W każdym razie nie chciałbym zaniedbać żadnych starań. Jeśli jednak okażą się niewystarczające, będzie można zaciągnąć do pomocy kogoś jeszcze. Szczerze mówiąc, ta sprawa jest dla mnie zbyt intrygująca, by z niej całkiem zrezygnować. Jeśli jednak moje serce tego nie wytrzyma i odmówi mi posłuszeństwa, to przynajmniej nie stanie się to bez uzasadnionej przyczyny.

K. miał wrażenie, że z całej tej mowy nie zrozumiał ani jednego słowa; spojrzał na wuja, chcąc uzyskać od niego jakiekolwiek wyjaśnienie. Ten jednak ze świecą w ręku siedzial na stoliku nocnym, z którego butelka z lekiem zdążyła już stoczyć się na dywan; kiwał głową na znak zgody przy każdym słowie adwokata, i tylko od czasu do czasu spoglądał na K. z niemym wezwaniem, by i on przyłączył się do tego potakiwania.

Czyżby wuj już wcześniej opowiadał adwokatowi o tym procesie? Było to przecież niemożliwe; wszystko, co zaszło przed chwilą, przemawiało przeciwko temu.

— Nie rozumiem — powiedział więc K.

— Ach tak? To może ja pana źle zrozumiałem? — spytał adwokat z równym zdumieniem i zakłopotaniem co K. — Może byłem zbyt pochopny w swoich domysłach. O czym wobec tego chciał pan ze mną rozmawiać? Sądziłem, że o pańskim procesie.

— Oczywiście — rzekł wuj, po czym zapytał K.: — Co ty właściwie knujesz?

— Tak, ale skąd pan w ogóle wie o mnie i o moim procesie? — spytał K.

— Ach — odparł z uśmiechem adwokat. — Przecież jestem adwokatem, obracam się w kręgach sądowych, rozmawiamy o różnych procesach, a te bardziej niezwykłe, zwłaszcza gdy dotyczą siostrzeńca przyjaciela, zapadają w pamięci. Nie ma w tym nic dziwnego.

— Co ty właściwie knujesz? — powtórzył swoje pytanie wuj. — Ależ z ciebie nerwus!

— Obraca się pan mecenas w tych kręgach? — dopytał K.

— Tak.

— Pytasz niczym dziecko — skwitował wuj.

— A gdzież bym się miał obracać, jeśli nie w kręgach ludzi mojego fachu? — dodał adwokat. Brzmiało to jak fakt nie do podważenia, więc K. w ogóle nie odpowiedział na te słowa.

„Przecież pan pracuje w sądzie, w pałacu sprawiedliwości, nie na jakimś poddaszu”, miał ochotę odeprzeć, nie zdołał się jednak zdobyć na wypowiedzenie tego na głos.

— Musi pan zważyć — ciągnął adwokat, jakby mimochodem i z pewnym znużeniem objaśniał coś najoczywistszego na świecie. — Musi pan zważyć, że z takich stosunków czerpię wielkie korzyści także dla mojej klienteli, i to pod wieloma względami, o których nie zawsze wolno mi mówić. Oczywiście teraz, wskutek choroby, jestem nieco ograniczony, ale mimo wszystko odwiedzają mnie dobrzy znajomi z sądu, dowiaduję się od nich co nieco. Może nawet więcej niż niejeden człowiek, który w najlepszym zdrowiu spędza całe dni w sądzie. Ot, choćby teraz mam u siebie bardzo miłego gościa. — Tu wskazał na pogrążony w mroku kąt pokoju.

— Gdzie? — zapytał K. tonem z zaskoczenia niemal gburowatym.

Rozejrzał się niepewnie; blask świecy w ogóle nie docierał do przeciwległej ściany. Ale w kącie rzeczywiście coś się poruszyło. Wuj uniósł świecę, dzięki której dostrzegli siedzącego przy stoliku starszego pana. Musiał chyba dotąd niemal nie oddychać, skoro udało mu się tak długo pozostać niezauważonym. Teraz jednak wstał, z trudem i wyraźnym niezadowoleniem, że ktoś w ogóle zwrócił na niego uwagę. Sprawiał wrażenie, jakby machaniem rąk przypominających teraz krótkie skrzydła, chciał zapobiec wszelkiej próbie do przywitania się i przedstawienia, jakby za żadną cenę nie chciał pozostałym swoją obecnością przeszkadzać i jakby usilnie prosił o przeniesienie go z powrotem do ciemności i wymazanie go z pamięci. Na coś takiego jednak nie można było przystać.

— Po prostu zaskoczyliście nas swoją wizytą — powiedział adwokat celem wyjaśnienia i skinął na mężczyznę, zachęcając go, by podszedł nieco bliżej, co tamten uczynił: powoli, nie bez oporów, rozglądając się na wszystkie strony, a jednak z pewną godnością. — Pan dyrektor... Ach no tak, proszę wybaczyć, nie przedstawiłem... oto mój przyjaciel Albert K., to jego siostrzeniec, prokurent Josef K., a to pan dyrektor kancelarii... Pan dyrektor był tak uprzejmy, że zechciał mi złożyć wizytę. Jej właściwą wagę potrafi docenić tylko ten, kto wie, jak bardzo nasz szanowny pan dyrektor jest obłożony pracą. A jednak udało mu się przyjść. Rozmawialiśmy sobie na tyle przyjemnie, na ile pozwalało mi moje osłabienie. Co prawda nie zabroniliśmy Leni wpuszczać gości, bo też nikogo się tu dziś nie spodziewaliśmy, jednakowoż uznaliśmy, że będziemy sami. Gdy nagle rozległy się twoje uderzenia pięścią do drzwi, Albercie, pan dyrektor wycofał się z krzesłem i stolikiem do kąta, ale teraz okazuje się, że być może, to znaczy jeśli takie jest wasze życzenie, będziemy mieli do omówienia wspólną sprawę i możemy zasiąść razem. Panie dyrektorze — zwrócił się do niego, pochylając się z wiernopoddańczym uśmiechem i wskazując na fotel w pobliżu łóżka.

— Niestety mogę zostać jeszcze tylko kilka minut — powiedział uprzejmie dyrektor, rozsiadając się wygodnie w fotelu, po czym zerknął na zegarek. — Obowiązki mnie wzywają. Nie chciałbym jednak przepuścić okazji poznania przyjaciela mojego przyjaciela.

Lekko skłonił głowę w stronę wuja, który wyglądał na bardzo usatysfakcjonowanego z zawarcia tej nowej relacji, z natury jednak nie potrafił okazywać kornego posłuszeństwa i na słowa dyrektora zareagował pełnym zażenowania, acz głośnym śmiechem. Widok był doprawdy żałosny!

K. mógł wszystko obserwować ze spokojem, bo nikt się nim nie zajmował. Dyrektor kancelarii zawładnął rozmową; wyglądało na to, że miał w zwyczaju, kiedy już raz wyciągnięto go z cienia, natychmiast całkowicie przejmować jej tok. Adwokat słuchał uważnie, z ręką przy uchu; jego wcześniejsze osłabienie — być może służące jedynie temu, by pozbyć się gości — całkowicie, jak mogło się zdawać, ustąpiło. Do wuja należało trzymanie świecy, balansował nią więc na udzie, na co adwokat co chwilę zerkał z niepokojem. Wuj wkrótce wyzbył się poczucia zażenowania i z zachwytem podążał za słowami dyrektora kancelarii oraz łagodnymi, falującymi ruchami jego rąk, towarzyszącymi tym wypowiedziom. K., oparty o słupek łóżka, być może nawet celowo ignorowany przez dyrektora, służył obu starszym panom wyłącznie za słuchacza. Poza tym nie bardzo wiedział, o czym właściwie mowa, jego myśli krążyły to wokół opiekunki i złego traktowania, jakiego doznała od wuja, to znów zastanawiał się, czy nie miał okazji kiedyś spotkać dyrektora kancelarii, być może nawet podczas pierwszego przesłuchania. Nawet jeśli się mylił, dyrektor znakomicie pasował do starszych panów z przerzedzonymi brodami, siedzących podówczas w pierwszym rzędzie.

Wtem z przedpokoju dobiegł obecnych brzęk przywodzący na myśl tłukącą się porcelanę i wszyscy nadstawili uszu.

— Sprawdzę, co się stało — powiedział K. i wyszedł powoli, jak gdyby chciał dać pozostałym sposobność, by go jeszcze zatrzymali.

Wszedłszy do przedpokoju, usiłował rozeznać się w ciemnościach, gdy na ręce, którą wciąż przytrzymywał otwarte drzwi, poczuł dotyk niewielkiej, dużo mniejszej od jego, dłoni, która pomogła mu je cicho domknąć. Była to ręka czekającej tu na niego opiekunki.

— Nic się nie stało — szepnęła. — Rzuciłam talerzem o ścianę tylko po to, by ściągnąć tu pana.

— Ja też o pani myślałem — odrzekł skrępowany K.

— Tym lepiej, chodźmy.

Po kilku krokach stanęli przed drzwiami z matową szybą, które opiekunka otworzyła przed K.

— Proszę wejść — powiedziała.

To musiał być gabinet adwokata; z tego, co można było dostrzec w blasku księżyca, który teraz mocno rozjaśniał tylko niewielkie, prostokątne kawałki podłogi przy dwóch wielkich oknach, pokój był urządzony ciężkimi, starymi meblami.

— Tu, proszę — rzekła opiekunka, wskazując na ciemną, drewnianą skrzynię z rzeźbionym oparciem.

K. usiadł na niej, rozglądając się po pokoju; było to wysokie, przestronne pomieszczenie, uboga klientela adwokata musiała czuć się w tym miejscu zagubiona. K. zobaczył oczami wyobraźni kroczki, jakimi odwiedzający podchodzili do olbrzymiego biurka. Potem jednak o tym zapomniał i skupił całą uwagę na opiekunce, która siedziała tuż obok niego, niemal wciskając go w oparcie z boku.

— Myślałam — powiedziała — że sam pan do mnie wyjdzie, że nie będę musiała pana wołać. To było doprawdy osobliwe. Najpierw od samego wejścia nie spuszcza pan ze mnie wzroku, a potem każe mi pan czekać. Nawiasem mówiąc, mam na imię Leni, tak proszę do mnie mówić — dodała znienacka, zupełnie bez związku, jakby nie chciała uronić ani chwili tej rozmowy.

— Chętnie — odparł K. — Co się zaś tyczy tej osobliwości, Leni, to mogę ją łatwo wyjaśnić. Po pierwsze musiałem przecież wysłuchać tej paplaniny starszych panów i nie mogłem ot tak, bez powodu, stamtąd uciec, po drugie zaś nie jestem takim chojrakiem, jestem raczej nieśmiały, a i pani, Leni, wcale nie wyglądała na osobę, którą można zdobyć jednym ruchem.

— To nie tak — powiedziała Leni, przerzucając ramię przez oparcie i spoglądając na K. — Po prostu się panu nie spodobałam i pewnie teraz też się panu nie podobam.

— Nie w samym podobaniu rzecz — odparł wymijająco K.

— Och! — zawołała z uśmiechem i dzięki uwadze K. oraz temu krótkiemu okrzykowi zyskała pewną przewagę. Dlatego też K. na chwilę zamilkł.

Gdy jego oczy przyzwyczaiły się do ciemności, zaczął rozróżniać różne detale wyposażenia. Jego uwagę przyciągał w szczególności pokaźnych rozmiarów obraz wiszący po prawej stronie drzwi; wychylił się więc, by mu się lepiej przyjrzeć. Przedstawiał mężczyznę w todze sędziowskiej siedzącego na wysokim tronie, którego błyszcząca pozłota w licznych miejscach wyraźnie wysuwała się na pierwszy plan. Niezwykłe było to, że ów sędzia nie siedział tam ze spokojem i dostojnością, lecz lewe ramię mocno wciskał w oparcie, podpierając się dłonią o poręcz, prawą zaś miał zupełnie swobodną i obejmował nią poręcz, jakby w następnej chwili miał się gwałtownym, może nawet pełnym oburzenia ruchem zerwać z miejsca i powiedzieć coś rozstrzygającego albo wręcz wygłosić wyrok. Oskarżonego należało sobie zapewne wyobrazić u stóp schodów, z których najwyższe, wyłożone żółtym dywanem stopnie były jeszcze ujęte na obrazie.

— Może to mój sędzia — powiedział K., wskazując palcem na wizerunek mężczyzny.

— Znam go — rzekła Leni, podnosząc wzrok na obraz. — Często tu bywa. To obraz z jego młodości, ale nawet wtedy nie mógł choćby w przybliżeniu wyglądać podobnie, bo jest drobny, niemal całkiem maleńki. Mimo to kazał się na tym obrazie tak wydłużyć, bo jest niedorzecznie próżny, jak każdy tutaj. Ja też jestem próżna i bardzo niezadowolona z tego, że się panu w ogóle nie podobam.

Na tę ostatnią uwagę K. odpowiedział jedynie w ten sposób, że ją objął i przyciągnął do siebie; Leni oparła ze spokojem głowę na jego ramieniu. Co do reszty zaś zapytał:

— Jaką ma rangę?

— Jest sędzią śledczym — odparła, chwytając rękę K., którą ją obejmował, po czym zaczęła się bawić jego palcami.

— Znowu tylko sędzia śledczy — stwierdził rozczarowany K. — Wyżsi urzędnicy pozostają w ukryciu. A przecież ten tu siedzi na tronie.

— To wszystko wymysły — rzekła Leni, pochylając twarz nad dłonią K. — W rzeczywistości siedział na starej derce końskiej złożonej na stołku kuchennym. Ale czy pan naprawdę nie potrafi myśleć o niczym innym jak o swoim procesie? — spytała, rozwlekając słowa.

— Ależ skąd! Chyba myślę o nim wręcz za mało.

— Nie na tym polega pański błąd. Słyszałam, że jest pan zbyt nieustępliwy.

— Kto tak powiedział? — spytał K., czując jej ciało przy swojej piersi i spoglądając w dół na jej bujne, ciemne, mocno skręcone pukle włosów.

— Gdybym panu odpowiedziała, za dużo bym zdradziła. Proszę nie wypytywać o nazwiska, a raczej naprawić swój błąd i porzucić tę nieustępliwość; przeciw temu sądowi i tak nie można się bronić, trzeba się przyznać. Niech pan to zrobi przy najbliższej okazji. Dopiero wtedy pojawi się możliwość, by się z tego wyplątać, dopiero wtedy. Jednak bez niczyjej pomocy się nie obejdzie, ale o tę pomoc nie musi się pan martwić, sama chcę jej panu udzielić.

— Dobrze się pani orientuje w sprawach tego sądu i oszustw, bez których nie sposób tu działać — rzekł K. i, ponieważ za mocno na niego napierała, posadził ją sobie na kolana.

— Tak jest dobrze. — Dziewczyna usadowiła się wygodnie, wygładzając spódnicę i poprawiając bluzkę. Potem objęła go oburącz za szyję, odchyliła się i rzuciła mu długie spojrzenie.

— A jeśli się nie przyznam, to nie zdoła mi pani pomóc? — spytał K., próbując wysondować dziewczynę.

„Zjednuję sobie pomocniczki”, pomyślał niemal ze zdumieniem K. „Najpierw pannę Bürstner, potem żonę woźnego sądowego, a wreszcie tę młodą opiekunkę, która zdaje się czuć wobec mnie jakiś niepojęty pociąg. A teraz siedzi na moich kolanach, jakby to było jedyne właściwe dla niej miejsce!”

— Nie — odparła Leni i powoli pokręciła głową. — Nie mogłabym panu wtedy pomóc. Zresztą pan wcale nie chce mojej pomocy, w ogóle panu na niej nie zależy, jest pan uparty i nie da się przekonać. — Zamilkła i po chwili spytała: — Ma pan ukochaną?

— Nie.

— Ależ tak!

— No i proszę — rzekł K. — Właśnie się jej wyparłem, a przecież nawet ciągle noszę przy sobie jej fotografię.

Wyciągnął zdjęcie Elsy na prośbę Leni, która skulona na jego kolanach zaczęła się w nie wpatrywać. Była to fotografia migawkowa: Elsę uchwycono tuż po tym, jak wirowała tańcu, co tak uwielbiała robić w winiarni; fałdy jej spódnicy wciąż jeszcze unosiły się wokół niej, ręce wsparła na swoich krzepkich biodrach, śmiała się, odchylając głowę do tyłu i spoglądając w bok. Nie można było zobaczyć, do kogo właściwie skierowany był ten śmiech.

— Mocno ją zasznurowali — stwierdziła Leni, wskazując miejsce, gdzie jej zdaniem było to widoczne. — Nie podoba mi się, jest niezdarna i nieokrzesana. Może wobec pana bywa łagodna i uprzejma, jak można wnosić z tego zdjęcia. Takie wielkie, krzepkie dziewczyny często nie potrafią niczego poza byciem łagodnymi i miłymi. Ale czy ona potrafiłaby się dla pana poświęcić?

— Nie. Nie jest ani łagodna, ani uprzejma, ani też nie potrafiłaby się dla mnie poświęcić. Zresztą niczego takiego od niej dotąd nie wymagałem. Ba, nawet nie przyglądałem się temu zdjęciu tak dokładnie jak pani.

— Więc w gruncie rzeczy niewiele panu na niej zależy. W takim razie wcale nie jest pana ukochaną.

— Owszem — rzekł K. — Słowa nie cofam.

— Niech więc panu będzie, że jest pana ukochaną. Tylko że nie bardzo by pan za nią tęsknił, gdyby ją pan stracił albo wymienił na kogoś innego, na przykład na mnie.

— Można by tak z pewnością pomyśleć, ale ona ma nad panią wielką przewagę: nic nie wie o moim procesie, a nawet gdyby się o nim dowiedziała, wcale by o nim nie myślała. Nie próbowałaby mnie nakłaniać do ustępliwości.

— Żadna to zaleta. Jeśli nie ma innych, nie tracę nadziei. Ma jakąś niedoskonałość fizyczną?

— Niedoskonałość fizyczną? — powtórzył K.

— Tak. Ja na przykład mam taką drobną niedoskonałość, proszę spojrzeć.

I rozstawiła środkowy i serdeczny palec prawej ręki; błona łącząca te krótkie palce sięgała niemal najwyższego stawu. K. nie od razu zorientował się w ciemności, co właściwie dziewczyna chce mu pokazać, więc poprowadziła jego rękę tak, by mógł to wyczuć dotykiem.

— Cóż za wybryk natury — rzekł K., a po zbadaniu dotykiem całej dłoni dodał: — Jaki piękny pazur! Leni z niejaką dumą patrzyła, jak K. raz po raz z zadziwieniem rozsuwa, to znów zbliża do siebie jej dwa palce, aż w końcu musnął je pocałunkiem, po czym wypuścił z ręki.

— Och! — zawołała natychmiast. — Pocałował mnie pan!

Z rozchylonymi ustami prędko weszła kolanami na jego uda; K. popatrzył na nią niemal z konsternacją, teraz, gdy była tak blisko niego, bił od niej gorzki, rozpalający zapach, o ostrej, pieprznej nucie; przyciągnęła ku sobie jego głowę, pochyliła się nad nim i zaczęła gryźć i całować jego szyję, kąsała nawet jego włosy.

— Wymienił ją pan na mnie — wołała raz po raz. — Widzi pan? Jednak ją pan na mnie wymienił!

Wtem kolano się jej omsknęło, z krzykiem omal nie runęła na dywan, K. objął ją, by ją jeszcze podtrzymać, co ściągnęło go ku niej w dół.

— Teraz już jesteś mój — rzekła. — Tu masz klucz, przychodź, kiedy tylko zechcesz. — To były jej ostatnie słowa i na odchodne dostał jeszcze zbłąkany pocałunek w plecy.

Gdy wychodził przez bramę, siąpiła mżawka; chciał przejść na środek ulicy, by może jeszcze zobaczyć Leni w oknie, gdy nagle ze stojącego przed domem samochodu, którego K. w swoim roztargnieniu zupełnie nie zauważył, wyskoczył wuj, chwycił go za barki i przycisnął do bramy, jakby chciał go do niej przygwoździć.

— Chłopcze — zawołał. — Jak mogłeś to zrobić?! Straszliwie zaszkodziłeś swojej sprawie, która już była na dobrej drodze. Zaszywasz się z jakąś małą, brudną istotą, na dodatek najwyraźniej kochanką mecenasa, i znikasz na całe godziny. Nawet się nie fatygujesz, żeby zmyślić wymówkę, z niczym się nie kryjesz, nie, wszystko robisz jawnie, pędzisz do niej i tam zostajesz. Gdy tymczasem twój wuj dokłada w twojej sprawie wszelkich starań, siedzi z mecenasem, którego trzeba dopiero dla ciebie pozyskać, a przede wszystkim z dyrektorem kancelarii, z tym wielkim panem, który wręcz włada twoją sprawą w jej obecnym stadium. Chcemy się naradzić, jak ci można pomóc, muszę się z mecenasem obchodzić jak z jajkiem, ten znów tak samo z dyrektorem kancelarii; miałbyś doprawdy wystarczająco powodów, by mnie choć wesprzeć. A zamiast tego znikasz. W końcu nie można było tego dłużej ukrywać; cóż, to mężczyźni pełni ogłady i taktu, nie poruszają tego tematu, oszczędzają mnie, ale w końcu i oni nie są już w stanie dłużej udawać, a skoro nie mogą mówić o sprawie, milkną. Siedzieliśmy tak przez długie minuty w milczeniu, nasłuchując, czy wreszcie przyjdziesz. Wszystko na próżno. W końcu dyrektor kancelarii, który i tak został o wiele dłużej, niż pierwotnie zamierzał, wstaje, żegna się, wyraźnie mi współczuje, choć nie może mi pomóc, czeka jeszcze przez jakiś czas z wręcz niezrozumiałą uprzejmością w drzwiach, po czym wychodzi. Oczywiście byłem szczęśliwy, że wreszcie poszedł, bo już niemal zaczynało mi brakować tchu. Na chorego mecenasa wszystko to podziałało jeszcze gorzej, ten zacny człowiek nie był w ogóle w stanie wydobyć z siebie ani słowa, kiedy się z nim żegnałem. Najpewniej przyczyniłeś się do załamania jego stanu zdrowia i tym samym przyspieszysz śmierć człowieka, na którego jesteś zdany. A mnie, swojemu wujowi, każesz tu całymi godzinami czekać na deszczu; no, dotknij tylko, całkiem przemokłem.