Źródło i licencja tłumaczenia
PARODOS. WEJŚCIE CHÓRU
(254–387)
Na scenę wkracza powoli zadyszany chór Starców siwobrodych, złożony z 12 choreutów, śpiewaków-tancerzy, ubranych w białe chitony1 i chlajny2. Dziady owe dźwigają pęki chrustu, wleką polana i konary; dwaj dzierżą sagan miedziany z żarzącym węglem i dmuchają, raz po raz kaszląc od gryzącego dymu. Za nimi czeladzie3, również obładowani. Idąc z miasta, przeciągają z wolna przez Orchestrę, ku marmurowym schodom Podsienia (Propylejów). Na końcu wlecze się przodownik chóru, koryfajos, imieniem Strymodoros; stary wyga, nie dźwiga nic, tylko dowodzi. Przed zawartymi4 wrotami stają, krztusząc się, kaszląc i ocierając pot.
SCENA PIĄTA
Choros Starców.
STRYMODOROS
przodownik Chóru
Choć twój grzbiet diablo jest krzywy,
Bo też niemałe brzemiono5
Zielonej dźwigasz oliwy!
Strofa I (Śpiew I)
DRAKES
Liczne ujrzym niespodzianki:
Ach, czyżby kto pomyślał, Strydomorze drogi,
Że nasze kobietki, kochanki,
kaszle
FILURGOS
przerywa gniewnie
DRAKES
ciągnąc dalej swe treny
Orędowniczki grodu, a wejście w Podsienie
Zawalą zaworą i drągiem?!
STRYMODOROS
Wyciągaj żywo swe nogi,
Byśmy dokoła te kłody,
Zwalili pod owe progi.
I wszystkie te rokoszanki,
Które gród wzięły tak zdradnie,
Żywcem spalili za karę,
Samosąd czyniąc przykładnie
Na buntownicach, a najpierw
Na herszcie, żonie Lykona7!
Antystrofa I (Odśpiew I)
PILURGOS
Aby drwiły ze mnie baby!
Wszak ani Kleomenes, co pierwszy w niewolę
Wziął gród lakońskimi draby9,
Nie uszedł stąd bez pomsty: zdał oręż, a zmykał
Parskając swą lakońską blagą,
W kusej, podartej płaszczynie,
Niemyty od lat sześciu, z głodu łzy połykał,
Kapiące po brudnej szczecinie!
STRYMODOROS
Tu, w siedemnastu szeregach, obozowalim przed bramą,
A tych tam, przez Eurypida11 i wszystkie bóstwa przeklętych
Bab — ja nie miałbym zadzierżyć w bezczelnym babskim rokoszu?
Inak12 mojego poboju pamiątkę strzaska Czworogród!13
Strofa II (Śpiew II)
PÓŁCHÓR STARCÓW
FILURGOS
DRAKES
FAJDRYJAS
Gród wysoko, nie nisko!
CHÓR
PILURGOS
I polana pod górę!
DRAKES
Bo mi sznury żrą skórę!
CHÓR
FAJDRYJAS
I STARZEC
od saganka
Żeby nie zgasł w pół drogi!
dmuchając, zachłysnął się dymem
Oj, dym gryzie, przebogi!
Antystrofa II (Odśpiew II)
DRUGI PÓŁCHÓR
II STARZEC
Ogarek mi wpadł w ślepie!
Oj, gryzie mnie dym czarny,
Jak wściekły pies, tak siepie.
Oj! — jak siepie!
III STARZEC
biegnie na pomoc, potyka się i wpada łbem do saganka, parząc sobie gębę
Chyba z piekieł być musi,
Z oczu ropa mi ciecze,
A dym gryzie i dusi!
CHÓR
STRYMODOROS
wypada i gromi
By Boginią15 obronić,
Przed babskimi dziś pęty16..
zakrztusił się
Oj, dym gryzie przeklęty!
CHÓR CAŁY
Oj, dym gryzie przeklęty!
STRYMODOROS
zatlił się ogień i płonie!
Może by teraz nosidła
położyć tutaj na stronie,
A smolne szczapy oliwy
zapalić ponad saganem,
Następnie bronę17 podkurzyć
i walić w nią jak taranem?
Rozkażem więc białogłowom
odsunąć zaraz zawory18:
Oprą się... brony podpalim,
wykurzym dymem te zmory.
Więc walmy na ziem te kłody!
Starcy otaczają sagan i zażegają19 gałęzie oliwki i jedliny
Gęsty dym wzbija się znowu, gryząc w oczy
DRAKES
Co na bój w Samos nas wiedli,
Pomógł nam teraz tłuc brony
i z grzbietów ulżył ciężaru?
STRYMODOROS
rozniecić łunę pożaru!
ręce jak w modlitwie podnosi ku świątyni Ateny Nike, stojącej tuż obok, wszyscy starcy tak samo
pomagaj prażyć podwiki21,
Daj zdobyć pomnik zwycięstwa,
poskromić babskie wybryki!
Ponad murami Propylejów staje przodownica chóru Białogłów, Stratyllida, i zobaczywszy, co starcy dokazują, uderza larum.
STRATYLLIDA
Spaleniznę i dym ostry,
Jakby pożar gdzie wybuchnął!
Czuj duch! Gore! Do mnie, siostry!
Wypadają z głębi Propylejów Białogłowy, na ramionach niosąc dzbany i wiadra wody, i stają ponad murem Przedsionka, w posturze obronnej.
PIERWSZY PÓŁCHÓR
Strofa (Śpiew)
RODIPPE
By Kalinka nie zgorzała
I Krytylla w ognia łunie!
O, bo zakon22 jest surowy,
O, bo mściwe starców głowy!
Więc się lękam, czy odsiecz nie spóźni się moja?
Wody ja świtem, w mroku,
Zaczerpłam u zdroja,
Wśród ciżby i natłoku.
Brzęku konwi, krużów23,
Popychana przez gawiedź niewolnic i stróżów
I zbieginie piętnowane:
Wraz24 dźwigłam konew na ramię
I druhnom, płonącym w bramie,
Niosę wodę i śpieszę i lecę z odsieczą!
DRUGI PÓŁCHÓR BIAŁOGŁÓW
Antystrofa (Odśpiew)
NIKODIKE
Dysząc zemstą niedaleką,
Niosąc kłody i polana.
O, czy łaźnie nam zgotują,
O, jak grożą, spiski knują,
Że przeklęte niewiasty żywcem ogień stoczy!
Och, Ateno, nie dopuść,
Aby moje oczy
Ujrzały te niszczeje25!
Daj nam więc władę,
Od szału wojny zbawić ludy i Helladę!
Wzdy, o złotohełma Własto26,
Ksieni27 grodu! Twoje miasto
Zdobyłyśmy li gwoli miru i pokoju!
Więc gdyby nas podpalić
Zechcieli ci zbrodnie28 —
Noś z nami zgodnie
Wodę ze zdroju!
SCENA SZÓSTA
Chór Starców i Chór Białogłów.
STRATYLLIDA
przodownica chóru białogłowskiego
do starców, podkładających ogień pod bramy
To tak czynią kawalery?
Nie tak działa rycerz prawy:
Patrzcie, to mi bohatery!
Starcy odskakują
STRYMODOROS
Czegośmy się doczekali!
Toż tam hufiec białogłowski
Eu odsieczy bronom wali!
STRATYLLIDA
Dosyć nas tu, prawda, lenie?
A widzicie setną cząstkę:
Pospolite to ruszenie!
STRYMODOROS
cofa się pomału i przezornie
Co podwika jakaś plecie?
Hejże, niech połamie który
Kół sękaty na jej grzbiecie!
STRATYLLIDA
Aby, jeśli który palce
Poważy się na nas podnieść,
Nic nie przeszkadzało walce!
Niewiasty składają z ramion dzbany i konwie.
STRYMODOROS
Dwa, trzy razy, w pysk ją trzaśnie,
Jak Hipponaks Bupalosa29,
To jej ten animusz zgaśnie!
STRATYLLIDA
wychylając się ponad mur
No — nadstawiam ci mej gęby,
Lecz już potem twego mieszka
Żaden pies nie chwyci w zęby!
STRYMODOROS
podnosi kij i grozi
Jakom stary, ale jary!
RODIPPE
wysuwa się przed Stratyllidę
A nie ujdziesz, tchórzu, kary!
STRYMODOROS
odskakuje szybko w tył
Cóż mi zrobi ta starucha?!
RODIPPE
I wypruję kiszki z brzucha!
STRYMODOROS
znalazł się już na samym dole, poza starcami
Mędrzec większy i poeta,
Co rzekł: „Żadne zwierzę nie jest
Tak bezczelne, jak kobieta”??
STRATYLLIDA
Ano — w górę konwie z wodą!
niewiasty wznoszą nagle dzbany w górę
STRYMODOROS
Ty bezbożna, ty wyrodo!
STRATYLLIDA
słodko
Siebie upiec chcesz w tej łunie?
STRYMODOROS
jeszcze słodziej
Na nim smażyć twe siostrunie!
STRATYLLIDA
Twoje ognie i pochodnie!
STRYMODOROS
STRATYLLIDA
STRYMODOROS
zawsze z bezpiecznej odległości
Łeb ci zaraz nacechuję31!
STRATYLLIDA
z piekielną grzecznością
To ci kąpiel nagotuję!
STRYMODOROS
wściekły
STRATYLLIDA
zalotnie
STRYMODOROS
grozi kijem
STRATYLLIDA
podpiera się pod boki
STRYMODOROS
STRATYLLIDA
drwiąco
STRYMODOROS
STRATYLLIDA
Poczyna się starcie: Chór starców ślamazarnych, z żagwiami, posuwa się nie bardzo walecznie ku niewiastom, które szybkim ruchem wspólnym oblały ich od razu wodą.
STRYMODOROS
STRATYLLIDA
STRYMODOROS
Stój, co robisz, dość tych mąk!
STRATYLLIDA
lejąc wodą
STRYMODOROS
otrząsając się
STRATYLLIDA
Cały Chór Starców cofa się na bok: ten i ów wykręca swe szaty z wody. Kobiety biją radośnie na murze w tamburyny i kastaniety.
SCENA SIÓDMA
Z dołu, od miasta, wchodzi Senator (probulos, jeden z dziewięciu dyktatorów34), w białej dzianicy, na głowie wian oliwny najwyższego urzędnika, w ręku klucze od skarbca. Za nim i przed nim kroczy po dwu łuczników scytyjskich, czyli pachołków miejskich.
Senator i poprzedni. Chór Starców stoi na boku.
SENATOR
mówiąc do swego otoczenia
Czyż nie mówiłem, że dobrze nie wróżą
Te bębny, Bakcha35 pląsy bez pamięci
I Adonisa po dachach nieszpory36,
Które aż w Pnyksie37 słyszałem w te pory,
Kiedy Demostrat w złej, nieszczęsnej chwili38
Podawał wniosek, by przeciw Sycylii
Wyprawić hufce, a tu roztańczona
Baba zawyła: „Och, Adonis kona!”
Demostrat swoje: „Hoplitów trzeba by
Ściągnąć z Zakintu”, a podpite baby
Na dachach: „Płaczcie Adonisa, siostry!”
Wżdy on rzecz przeparł39, luter, furiat ostry!
Takie tu znowu, snać40, białogłów orgie!
STRYMODOROS
do senatora, kręcąc z wody szatki
I to niejednę: oto z tych konewek
Zlały nas tak, że musim przyodziewek
Kręcić, jak tacy, co mają... złe zamki...!
SENATOR
Bo nie trzymamy ich krótko a swornie42!
Folgując nadto, psujemy niewiasty.
Jako kto ściele, tako i spać będzie,
Wszak my to mówim tak do majstrów wszędzie:
„Mości złotniku! W pasku, któryś okuł,
Urwał się kutas i wyskoczył z piasty,
Gdy wieczór żonka tańczyła przede mną.
Ja muszę jechać dziś u Salaminę:
Znajdź chwilkę czasu, choćby i w noc ciemną
Przyjdź i dokładnie włóż jej tę drobinę...!”
A drugi zasie rzecze do szewczyka,
Co ma łokciowy, ale nie fartuszek:
„Słuchaj majsterku! Malutki paluszek
Mojej żoneczki, tańczącej tak cudnie,
Rzemień sandała gniecie: przyjdź w południe
I rozbij dziurkę, zwolniwszy rzemyka!”
Zbytnia swoboda, to strata i szkoda,
Tak, że ja oto, senator, mym głosem
Uznawszy kupić wioseł — po pieniądze
Idąc na zamek — mam teraz przed nosem
Brony zawarte od bab na wrzeciądze!
Lecz stać nie pora! Podawać tu dyle,
Już ja tu skarcę babskie krotochwile43!
do łuczników scytyjskich, którzy się gapią, dwaj zaś usiedli
do pierwszego
do drugiego
do trzeciego, siedzącego
do czwartego
Dalej, podkładać drągi popod brony,
Ci z tej, a tamci ze mną z tamtej strony
Wyważać z zawias!
Pachoły chwytają drągi i wyważają: wtem niewiasty odmykają same i występuje Gromiwoja z orszakiem i Chórem białogłowskim.
SCENA ÓSMA
Ciż sami i Gromiwoja z orszakiem.
GROMIWOJA
Same wychodzim! Po cóż wyważanie?
Nie drąg tu płuży44, lecz rozum, mój panie!
SENATOR
Bierz ją, wykręcaj ręce w tył i w pęta!
GROMIWOJA
Ten twój urzędnik45, wnet się zapamięta!
Łucznik, jak przyskoczył nagle, tak odskoczył przed groźną postawą Gromiwoi.
SENATOR
do drugiego Scyty
STRATYLLIDA
wyskakując przed Gromiwoję
Tak cię pokopię, że tu puścisz soki!
Obaj łucznicy uciekli.
SENATOR
Tę paplę wiązać, pierwszą z tej hałastry!
Łucznik rzuca się na Stratyllidę.
KRYTYLLA
wyskakuje przed Stratyllidę
Będziesz przykładał wnet bańki i plastry!
Łucznik trzeci ucieka.
SENATOR
...Już ja tu ździerżę to babskie powstanie!
Łucznik czwarty rzuca się na Krytyllę.
RODIPPE
zasłaniając Krytyllę
Tak wydrę włosy, że nic nie zostanie!
Ostatni łucznik ucieka.
SENATOR
rozgląda się za łucznikami
Łucznicy wyłażą spoza kulis i stają przy Senatorze
ustawia Scytów do boju dwójkami
Na owe baby!
Scytowie, popychani przez Senatora, posuwają się ku kobietom, z oszczepami w ręku.
GROMIWOJA
Klnę się, ujrzycie wnet cztery szwadrony
Bojowych kobiet, zbrojnych w miecze, piki!
SENATOR
GROMIWOJA
odwracając się ku Przedsieniom
Wy, co kupczycie mąką, lnem, jarzyną,
Przekupki czosnku, ryb, chleba, szynkarki,
Hejże bić, szarpać, rozbić, wsiąść na karki,
Pędzić klątwami, szydem49 poniewierać!
Wypada z głębi oddział kobiecej bojówki, rozbija Scytów w krótkiej utarczce i bierze w niewolę. Jedna ze sojusznic obdziera Scytę do naga. Gromiwoja powstrzymuje te wybryki zwyciężycielek.
Bojówka usuwa się.
SCENA DZIEWIĄTA
Ciż sami.
SENATOR
skonfundowany
GROMIWOJA
Że my niewolne? Że może kobiety
Nie mają ducha?
SENATOR
I to za wiele, zwłaszcza gdy podpiją!
STRYMODOROS
Senatorze tej ziemicy!
Po cóż tutaj ta przemowa
Do takiego oto bydła?
Czyli nie wiesz, jak zdrajczynie
Urządziły nam tu kąpiel,
Nam i naszym sukniom ninie,
Choć bez ługu i bez mydła?
STRATYLLIDA
bardzo słodko i bardzo świętoszkowato
Po próżnicy rąk podnosić
Na twe bliźnie! Kto tak czyni,
Może łatwo łzami rosić.
Toć ja tutaj chcę niezłomnie
Strzec pokoju cicho, skromnie,
Jak dziewica u świątyni,
Co nikomu krzywd nie czyni,
Chyba że kto, jak w ul dmuchnie...
To mu wtedy buzia spuchnie!
- chiton — starożytny strój grecki, prostokąt płótna spinany na ramionach i z boku. [przypis edytorski] ↩
- chlajna (staroż.) — męski płaszcz z grubej wełny. [przypis edytorski] ↩
- czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski] ↩
- zawarty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski] ↩
- brzemiono — dziś popr. brzemię, tj. ciężar. [przypis edytorski] ↩
- doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski] ↩
- żona Lykona — Gromiwoja. [przypis edytorski] ↩
- zwolić (daw.) — pozwolić. [przypis edytorski] ↩
- draby — dziś popr. forma N.lm: drabami. [przypis edytorski] ↩
- witeź (daw.) — rycerz. [przypis edytorski] ↩
- Eurypides (ok. 480–406 p.n.e.) — dramaturg grecki, autor tragedii, uznawany za reformatora gatunku. [przypis edytorski] ↩
- inak (reg.) — inaczej. [przypis edytorski] ↩
- w oblężeniu ja srogim (...) [Kleomenesa] dzierżyłem (...) mojego poboju pamiątkę strzaska Czworogród — Attykę nazywano Czworogrodem, Tetrapolis, od czterech głównych osad: Oinoe, Probalinthos, Trikorytos, Marathon, gdzie właśnie stał pomnik zwycięstwa nad Persami. Jest w tym komiczna przesada, gdyż żaden ze starców nie mógł chyba brać udziału w bitwie maratońskiej roku 490, a tym bardziej w obronie Akropoli przed Kleomenesem, który napadł Ateny w r. 510, tj. dokładnie przed stu laty. Przypominają swymi przechwałkami kłamstwa Zagłoby. [przypis tłumacza] ↩
- Herakles (mit. gr.) — heros grecki; syn Zeusa i Alkmeny, mąż Dejaniry; słynny z 12 prac. [przypis edytorski] ↩
- bogini — tu: Atena. [przypis edytorski] ↩
- pęty — dziś popr. forma N.lm: pętami. [przypis edytorski] ↩
- brona (daw.) — brama. [przypis edytorski] ↩
- zawora (daw.) — zamknięcie. [przypis edytorski] ↩
- zażegać (daw.) — zapalać. [przypis edytorski] ↩
- własta (daw.) — władczyni. [przypis edytorski] ↩
- podwika (daw.) — kobieta. [przypis edytorski] ↩
- zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski] ↩
- kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski] ↩
- wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
- niszczej — ofiara całopalna, holocaustum. Biblia Królowej Zofii, 26, 6, 27. [przypis tłumacza] ↩
- złotohełma Własto — mowa o Atenie. [przypis edytorski] ↩
- ksieni (daw.) — księżna. [przypis edytorski] ↩
- zbrodzień — dziś: zbrodniarz. [przypis edytorski] ↩
- w pysk ją trzaśnie, jak Hipponaks Bupalosa — Hipponaks, poeta jambiczny, żył w pierwszej połowie VI wieku przed Chrystusem. W jednej ze twych pieśni zagroził rzeźbiarzowi Bupalosowi, że go obije po twarzy i tego dokonał. Pieśń stała się bardzo popularna i przetrwała, jak widać, do czasów Arystofanesa. Podobno sprawa miała się tak: Bupalos robił rzeźby, karykaturki Hipponaksa (rzeźba karykaturalna jest początkiem wielkiej greckiej sztuki portretowej), który się mścił znowu wierszem; stąd bójka. [przypis tłumacza] ↩
- watra (reg.) — ognisko. [przypis edytorski] ↩
- nacechować — naznaczyć, wypalając znak na skórze (zwykle o bydle). [przypis edytorski] ↩
- wiechetki — gałązki, którymi uderza się w łaźni, by pobudzić krążenie krwi. [przypis edytorski] ↩
- Myśli, że jest w trybunale! — przytyk do pieniactwa Ateńczyków, którzy nic nieomal nie robili, tylko sądzili — i za to pobierali diety; spraw było mnóstwo, gdyż w Atenach był sąd najwyższy i dla sprzymierzonych. Obywatel, łyk ateński, był bardzo dumny i zarozumiały z tego potężnego urzędu — trybunału. [przypis tłumacza] ↩
- probulos, jeden z dziewięciu dyktatorów — patrz Przedmowa. [przypis tłumacza] ↩
- Bakchos (mit. gr.) — bóg wina, znany też jako Dionizos; w mit. rzym.: Bachus (Bacchus). [przypis edytorski] ↩
- Adonisa po dachach nieszpory — Adonis, ulubieniec Afrodyty, zginął na polowaniu, a śmierć ta wprawiła boginię w rozpacz. Z krwi jego wykwitnął na rozkaz Afrodyty piękny kwiat leśny, anemone. Kult Adonisa był bardzo rozpowszechniony śród kobiet, a święta na cześć jego były liczne i wcale nie należały do bardzo przyzwoitych. [przypis tłumacza] ↩
- Pnyks — miejsce zgromadzeń ludu, lekko pochyłe wzgórze naprzeciw Akropoli. [przypis tłumacza] ↩
- Kiedy Demostrat w złej, nieszczęsnej chwili podawał wniosek, by przeciw Sycylii wyprawić hufce (...) baba zawyła: „Och, Adonis kona!” — Demostratos, przeciwnik Niklasa, podał był na zgromadzenia ludowym wniosek wyprawy sycylijskiej, która się tak tragicznie zakończyła dla Aten. Z ust świętoszkowatego Senatora dowiadujemy się, że zrobił to w nieszczęsnej „złej godzinie”, kiedy kobiety opłakiwały rocznicę zgonu Adonisa. Była to zatem fatalna wróżba, pomimo to Demostrat — niedowiarek, ateusz, przeparł swoje, ale najwinniejsze są kobiety, bo... wrzeszczały. [przypis tłumacza] ↩
- przeprzeć (daw.) — przeforsować. [przypis edytorski] ↩
- snać a. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski] ↩
- samka (daw.) — samica, kobieta. [przypis edytorski] ↩
- swornie (daw.) — porządnie, w sposób zorganizowany. [przypis edytorski] ↩
- krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski] ↩
- płużyć (daw.) — sprzyjać, tu: przydawać się. [przypis edytorski] ↩
- twój urzędnik — tak jest: scytyjscy łucznicy, niewolnicy państwa, była to wojskowo zorganizowana policja ateńska. Było ich 1200. Pełnili obowiązki pachołków rządowych i katów, jako ludzie plemienia dzikiego, do ślepego posłuszeństwa nawykli. Tu jednak widać, że to tam rozmaicie z tą karnością bywało. [przypis tłumacza] ↩
- Pandrosa — córka Kekropa, najstarszego króla Aten, założyciela zamku Akropoli (Krak i Wanda). [przypis tłumacza] ↩
- Bóstwo Zorzy — Afrodyte. [przypis tłumacza] ↩
- Pani Tauru — Artemis, która tam na Krymie osobliwszej czci doznawała: w czasach prastarych składano jej ofiary z ludzi (Ifigenia). [przypis tłumacza] ↩
- szyd — szyderstwo. [przypis edytorski] ↩
- nie lza (daw.) — nie należy. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Arystofanes
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Gromiwoja · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/arystofanes-gromiwoja/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Edmund Cięglewicz
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.