X

Pogoda w Finlandii była mieszaniną rozpaczy mokrej z rozpaczą zimną. O takiej pogodzie powiadają wesoło Finowie: „Starsi z nieba wyszli, a dzieci się bawią”. Po czerwonych granitach, zasadniczym materiale fińskich budowli, ścieka jesień w szklistych strugach wody. Śliczna fińska stolica, nad zatokę rzucona jak ogromny złom granitu, barwiła się smutną jesienną szarzyzną. Parki i świetne aleje odarte już były z zielonego przepychu. Olbrzymie bloki nowoczesnych domów setkami okien patrzyły na morze i na zatopione w nim wysepki. Deszczem ociekał słynny Nurmi1, nagi i spiżowy, ustawiony na posągu w pysznym ruchu biegacza, co za chwilę ma przerwać taśmę na starcie. Twardy, mocny, pracowity i wspaniały w budowaniu swojej ojczyzny Fin stworzył dla niej stolicę kamienną i wzniosłą. Rozkochany w srogości klimatu swojego kraju, w jego dziwnym smętku, co się po karelskich2 lasach włóczy, w huczącej grozie wodospadów Imatry3, co się bałwani i pieni, duszę swoją napełnił upartą mocą i zahartował ją jak żelazo. A jednak na swoich granitach wyhodował kwiaty, ze srogości ziemi i morza wyorał sercem jedną z najwspanialszych epopei świata, Kalewalę4, a ze smętków olbrzymich brzozowych lasów uprządł sobie prześliczne pieśni, które w dni chmurne są dla niego promieniem słońca.

Z niecierpliwą ciekawością oglądał Piotr wspaniałą stolicę Finlandii, Helsinki. Gdy tylko otrzymali pozwolenie zejścia na ląd, marynarze z „Torunia” wylegli na kamienny bulwar i podzieliwszy się na małe grupki, przepadli w ulicach miasta. Specjalna delegacja poszła na szukanie poczty, aby wysłać wszystkie serdeczne listy napisane przez Piotra. On sam wałęsał się z Wójcikiem, oglądając piękne sklepy i podziwiając czystość miasta. Gdy się znaleźli na obszernym placu przed granitowym dworcem kolejowym, deszcz, który przestał padać przed półgodziną, przypomniał sobie, że zbyt długo odpoczywa, więc lunął z przesadną gorliwością.

— Ukryjmy się na dworcu! — zawołał Piotr i począł biec wielkimi krokami, przekonany, że Wójcik pobiegnie za nim.

Wójcik dojrzał w tej chwili Literata i Piotra Wielkiego, którzy zaczęli ku niemu pokrzykiwać i dawać znaki. Zatrzymał się i czekał.

— Czego chcecie, łapserdaki?

— Koniu Morski — rzekł Literat — czy deszcz jest rzeczą godną widzenia?

— Nie uważam.

— A czy piwo nie jest przypadkiem rzeczą godną widzenia?

— Zależy, jakie piwo.

— Wyborne piwo! W tej uliczce na prawo zapewnili nas na migi, że wprawdzie dla nas trzech jedna beczka nie wystarczy, ale oni mają dwie. Czy nie byłoby dobrze wypić tę pierwszą, a zobaczyć drugą?

— I ślepemu bocianowi zdarzy się czasem kulawa żaba, co nie mogła uciec. Tobie zdarzył się dobry pomysł. Ale co będzie z Piotrem? Schronił się na dworcu przed deszczem.

— Piotr do knajpy nie pójdzie, bo jeszcze nie poznał smaku piwa, nie pali fajki i ma głowę pełną mądrości. Ja muszę mieć głowę pełną piwa. Niech on tam sobie poczeka, a my za kwadransik po niego zajdziemy. Przecie się nie zgubi, a do portu zawsze trafi.

Wójcik ociągał się i spojrzał ku dworcowi; zdawało mu się, że widzi Piotra pod okapem podjazdu, więc zwinął dłoń w trąbkę i wysłał przez nią donośne oznajmienie:

— Piotrze! Czekaj tam! Niedługo wrócimy.

Piotr machnął wesoło ręką i zniknął. Bardzo był znużony, gdyż przez trzy dni pobytu w porcie ciężko pracował ze wszystkimi, więc wolał być teraz sam, aby wyłowić spojrzeniem wszystko godne uwagi; będzie musiał przecie zdać ze wszystkiego sprawę kapitanowi w Gdyni i czytać ze swojej pamięci jak z książki. Począł tedy wałęsać się po wielkich, wysokich salach dworca pełnego ruchu i gwaru. Deszcz lał uparcie, więc nie było po co wychodzić na ulice, na które padał już mrok wczesnego jesiennego zmierzchu; Piotr postanowił zresztą czekać na Wójcika, zrozumiał bowiem z jego gestów — słów nie dosłyszał — że wróci tu po niego. Lepiej zresztą będzie wracać z Wójcikiem, Piotr bowiem, zdawszy się na jego doświadczone towarzystwo, nie zapamiętał drogi. Zmęczony wałęsaniem się, usiadł na ławce wśród oczekujących pociągu podróżnych i patrzył. Minęła jedna godzina i druga. Już dawno zapadł wieczór, jedne pociągi odeszły, zajechały inne, zmienili się podróżni. Co się stało z Wójcikiem i z tamtymi? Czyżby źle zrozumiał gesty Wójcika? Może ma powracać sam? Spojrzał na zegar: ósma. O godzinie dziewiątej musi być na okręcie. Długo wałęsali się po ulicach, nie zdawał sobie przeto sprawy, jak długo trzeba iść do portu i do tego basenu, w którym leżał „Toruń”. Może spytać, ale jak, w jakim języku? Zerwał się z ławki i wyjrzał przez szerokie drzwi na plac przed dworcem. Plac był pusty i zasnuty dżdżem, w którym, jak tęczowe meduzy, drżały światła latarń.

Powrócił do hali dworca i rozejrzał się zafrasowany. Tuż przed nim przechodził powoli krępy, niski człowiek, chwiejąc się na obie strony sposobem marynarzy. Piotr przypomniał sobie, że zauważył go już dawno, a teraz poznał po bliźnie, która przeorała mu brew nad prawym okiem. Może i on schronił się tu przed deszczem? Przed chwilą liczny tłum ludzi opuścił halę, wezwany do zajmowania miejsc w pociągu; teraz było w niej pusto. Człowiek z blizną spojrzał życzliwie na Piotra i zbliżył się do niego nieśmiało. Zagadał coś po fińsku, na co Piotr odpowiedział przeczącym ruchem głowy; tą samą odpowiedzią zbył pytanie w języku niemieckim, aż mu się twarz rozjaśniła, gdy nieznajomy zapytał po angielsku:

— Zna pan język angielski?

— Tak, tak! — zawołał Piotr. — Dość dobrze.

— Ja jako tako — uśmiechnął się tamten. — Widzę, że pan jest niespokojny.

— Tak.

— Czemu, jeśli wolno zapytać?

— Czekam tu na towarzysza. Towarzysz nie przyszedł. Muszę wracać na okręt.

— Pan Francuz?

— Nie, Polak.

— Och! Polak... Wiem... Polski okręt... Jak?

— „Toruń”. Panie! którędy idzie się do portu?

— Daleko, daleko... Długa droga... Ale ma pan szczęście.

— Czemu?

— Ja też do portu. Ja mam auto. Podwiozę pana.

Rozmawiali obaj krótkimi, najprostszymi zdaniami, byle mówić najjaśniej.

— Dziękuję, bardzo dziękuję — uśmiechnął się Piotr, uszczęśliwiony.

— Pan skąd? — zapytał uprzejmie nieznajomy.

— Z Gdyni.

— To dobrze. Proszę iść. Tam auto...

Ujął Piotra łagodnie pod rękę i prowadził ku bocznemu wyjściu. Przez ruchomą cienką szybę deszczu ujrzał Piotr duży zamknięty wóz, dość sfatygowany, z którego deszcz zmył zaledwie część brudnego nalotu. Żywo przypomniał mu się straszliwy połamaniec, ford jego przyjaciela z Gdyni; uśmiechnął się na to wspomnienie i otworzył drzwi wozu. Nieznajomy uczynił taki ruch, jak gdyby chciał mu pomóc w wejściu, gdy jednak Piotr stanął na stopniu, uderzył go mocno w plecy, tak że Piotr nie wszedł, lecz wleciał do wozu jak wrzucony siłą worek. Jeszcze nie zdążył pomyśleć, co się z nim stało, gdy jakaś silna ręka chwyciła go i cisnęła w kąt, a druga przykrym, gwałtownym ruchem zamknęła mu usta. Widział na swojej twarzy białą plamę rozłożystej ręki, a kątem oczu jaśniejszą w mroku plamę twarzy. W tej chwili automobil ruszył. To tamten usiadł przy kierownicy.

Serce Piotra zaczęło bić z łoskotem; chciał krzyknąć, lecz nie mógł wydobyć głosu.

Rój nagłych, trzepocących się myśli zaszumiał w jego głowie jak rój much. Niczego nie rozumiał, niczego nie mógł pojąć. Kto go wiezie i po co? Czemu ktoś dławi jego usta, a drugą ręką trzyma go silnie?

Automobil zaczął pędzić szybko, a w pewnej chwili mijana latarnia rozwidniła słabo wnętrze wozu. Nie było to światło, tylko jego słabiutki przez deszcz przesiany odblask, lecz Piotr go ujrzał. Błyskawicznym spojrzeniem, jakim aparat fotograficzny chwyta obraz, dojrzał twarz; poznał ją ostrym wysiłkiem pamięci; jest to twarz owego olbrzyma, co cisnął w niego nożem, a potem długo i przenikliwie patrzył mu w oczy w porcie.

Piotr zwinął się jak sprężyna i cisnął się gwałtownym ruchem; dotąd nie rozumiał tego porwania, teraz jednak w mgnieniu oka skojarzył je z kapitanem Barenem i to mu dodało sił. Poczuł, że go ogarnął płomień gniewu i ten gniew przeciwko jakiejś tajemnej podłości pchnął go do działania. Udało mu się tym gwałtownym ruchem sprężystego pstrąga wydobyć z uścisku ciężkich łap, które nagle opadły jak wiosła, ale równie nagle zacisnęły się dokoła jego szyi. Wielki drab, mrucząc w niezrozumiałym języku, wyciskał z niego życie. Przed oczami Piotra poczęły wirować czerwone koła, aż wreszcie wszystko uczyniło się atramentowo czarne. Leżał na podłodze wozu, charcząc jak człowiek, który się dusi.

Zimne krople deszczu, padające na jego twarz, przywróciły go do przytomności. Zaczął z ciężkim i bolesnym trudem przypominać sobie, co się z nim działo. W tej chwili czuł, że go niosą. Otworzył oczy i dojrzał omdlałym spojrzeniem chwiejący się zarys człowieka, który go dźwigał za nogi; drugi podtrzymywał go za ramiona. Było ciemno, a wiatr poruszał gwałtownie lasem kosmatych gałęzi.

„Niosą mnie przez sosnowy las”, pomyślał.

Gardło bolało go nieznośnie, tak że z trudem oddychał. Był senny i śmiertelnie znużony. Znowu zamknął oczy, jak gdyby raniła je rozmokła ciemność. Tak się czuł, jak gdyby go nagła i groźna powaliła choroba, wypijająca zachłannie wszystkie siły człowieka, a tak był odrętwiały i zziębnięty, że gdy go rzucono na twardą pryczę, leżał jak nieczuły wór. Zdawało mu się, że ktoś daleko, poza nim, gada coś niezrozumiale. Ból puchnącego wciąż gardła był dławiący i szorstki; leniwie, chorym ruchem położył na nim rękę, jak gdyby pragnąc zdjąć tę kolącą szorstkość.

— Wody... — jęknął po polsku.

— Co mówisz? — usłyszał nad sobą angielskie słowa, rozdęte do huku; zdawało mu się, że głos jest ogromny i przeraźliwy.

— Wody — szepnął zdławionym szeptem.

Zaczęły gadać nad nim dwa głosy i plątały się jak nić cienka z grubą nicią; brzmiały kłótliwie i gniewnie. W oddaleniu pełgało jakieś żółte światełko.

Po chwili jakieś ramię podsunęło się łagodnie pod jego głowę i jakaś ręka przytknęła do jego ust naczynie z wodą. Zaczął pić łapczywie, lecz nie mógł jej przełknąć. Zwalił się znowu na posłanie, głowa bowiem miała ciężar ołowiu.

— Śpij! — zahuczał nad nim głos jak toczący się kamień.

Piotr zapadł w sen jak w bezdenną otchłań, mroczną i zimną. Nie wiedział o tym, że rzucono na niego gruby koc.

Dwaj ludzie — ten, który Piotra zawiódł podstępem do automobilu, i olbrzymi marynarz — pochylili się nad nim w milczeniu. Marynarz wziął świecę, osadzoną w pustej butelce i oświetlił nią jego twarz. Skinął potem drugiemu głową i wskazał na drzwi. Wyszli po cichu, a olbrzym przekręcił klucz w zamku i ukrył go w kieszeni.

Piotr spał niespokojnym, udręczonym snem; bezwiednie sięgał wciąż ręką do gardła i wciąż coś szeptał obolałym szeptem. Gdy rozmokły, szary świt ukazał się w małym okienku jak mokra szmata, przejmujący chłód obudził Piotra. Przez długą chwilę leżał z szeroko otwartymi oczami, nie pojmując, gdzie jest, dlaczego nie słyszy żadnych głosów i dlaczego spał odziany. Powoli, powoli zaczęły podnosić się wspomnienia jak wiotkie rośliny, pobite nagłą, nieoczekiwaną burzą; gdy z mętu wydobył wspomnienie chwili, w której rzucono go do automobilu, wstrząsnął nim zimny dreszcz. Piotr zerwał się z posłania, odrzucił koc i stanął na podłodze; w głowie mu zaszumiało, zachwiał się, ale oparł się ręką o ścianę. Rozejrzał się osłupiałym spojrzeniem. Znajdował się w ciemnej komórce, pachnącej stęchłą wonią wilgoci. Z wysoko umieszczonego okienka sączyło się szare światło szarego dnia i ściekało po wilgotnej ścianie. Tuż obok pryczy stał stół z surowego drzewa, na nim dzbanek z wodą i gliniane naczynie. Piotr podszedł chwiejnym krokiem, drżącymi rękami ujął dzbanek i pił. Przełykał wodę z trudem, lecz gardło miał już mniej obrzękłe. Ujrzawszy drzwi, rzucił się ku nim szybkim ruchem i usiłował je otworzyć. Były potężne i dobrze zamknięte.

Usiadł, zawiedziony, na pryczy i oparł głowę na obu rękach. Jest w niewoli. Nie wie dlaczego i w jakim celu. Kapitan Baren nie powiedział mu, kim jest ten człowiek z nożem, silny jak ogromna małpa, a zapewne nie mógł przewidzieć tego, co się stało. Czego od niego chcą? Zapewne czegoś, co ma związek z kapitanem. Niczego nie dowiedzą się od niego, bo on przecie nie wie o niczym.

Nagle ciężka na niego zwaliła się myśl, ciężka jak kamień lecący z osypiska: „Co powiedzą na okręcie?”. O, Boże, Boże miłosierny! Co oni tam myślą? On postąpił jak głupiec, uwierzywszy nieznajomemu człowiekowi, ale dlaczego nie zjawił się Wójcik, dlaczego nie zjawili się tamci? Poczuł gorycz w sercu, żal nim targnął. Płakać nie będzie, bo jest mężczyzną i marynarzem, gwałtem jednak broni się przeciwko łzom. Jest sam, w mrocznej zatęchłej komórce, a Bóg raczy wiedzieć, co się z nim stanie. Przecie on musi wracać na okręt, przecie oni pojutrze odpłyną. Znowu zerwał się, jakby chciał przemocą przejść przez drzwi. Na nic... Na nic... Jest jednak okno. Spojrzał na nie i osłupiał — w oknie tkwiły żelazne kraty, splątane jak palce załamanych z rozpaczy rąk. Chciał krzyczeć. Chciał pięściami bić we drzwi, lecz się zastanowił.

„Spokojnie, spokojnie...”, myślał. „Siłą nie przejdę. Jeśli zadano sobie tyle trudu, aby mnie schwytać, jeszcze więcej zapewne zadano sobie trudu, aby mnie pilnować. Ten, który w ciemności nocy umie ciskać nożem w człowieka, jest zapewne chytrym zwierzem.

Zebrał się w sobie, skupił i sprężył. Wkrótce zapewne zjawią się tutaj i powiedzą, w jakim celu go schwytali. Trzeba będzie zachować przytomność umysłu. Trzeba być odważnym.

Zaczął rozmyślać chłodniej i przenikliwiej. Spojrzał na stół, potem na okno i zastanawiał się przez chwilę; po czym tłumiąc nieostrożne szmery, posunął stół ku ścianie, stanął na nim i twarzą sięgnął okna. Nie mógł dojrzeć, co się znajduje tuż pod nim; ujrzał tylko wyższe konary pokracznych, przez wichry kształtowanych sosen, a w niewielkim oddaleniu o sto lub nieco więcej kroków morską odnogę cichej wody, lekko zmarszczoną. Na lewo chwiał się las, z prawej strony widać było węgieł domu, lecz nigdzie człowieka. Gdyby się w niewielkim oddaleniu ukazała jaka ludzka postać, wytłukłby szybę i wezwałby pomocy.

Zszedł cicho ze stołu, odciągnął go od ściany, usiadł i czekał, dławiąc wzburzenie, wciąż się w nim przeciw przemocy buntujące. Raz i drugi targnął nim zjadliwy głód, lecz na to nie zwracał uwagi.

Nagle serce szybkim łopotaniem ostrzegło go, że się ktoś zbliża. Otrząsnął z siebie niepokój, zacisnął ręce i patrzył, jak pod naciskiem klucza powoli ustępuje żelazna zasuwa drzwi. Skulił się i sprężył, pomyślawszy błyskawicznie, że gdyby się rzucił niespodzianie na wchodzącego, może by mu się udało odtrącić go i przemknąć obok. Drzwi uchyliły się nieznacznie, jak gdyby ktoś badał przez szparę, co czyni więzień, a potem — widać uspokojony — otworzył je szerzej. Napastliwy zamysł Piotra osłabł, gdyż we drzwiach ukazała się dziewczyna. Najpierw postawiła na ziemi koszyk, potem starannie drzwi zamknęła i klucz schowała w kieszeni fartucha. Mogła mieć siedemnaście lub osiemnaście lat, lecz była silna i ponad wiek wyrośnięta. Sądząc z jej spojrzenia i z wyrazu twarzy, nie można było mieć wątpliwości, że gdyby prochu dotąd nie wynaleziono, ona nie dokonałaby tego wynalazku. Z niemrawym uśmiechem sączyła się z jej oczów tępa poczciwość, ale i to było pewne, że gdyby wpadła w gniew, mogłaby Piotrowi połamać żebra. Podeszła do niego i podała mu koszyk, wypowiedziawszy przy tym kilka niezrozumiałych wyrazów; w koszyku natomiast znajdowały się bardziej zrozumiałe chleb, jakaś ryba i flaszka z gorącą herbatą. Gdy wskazała na swoje usta i wprawiła je w szybki ruch, nie trzeba było być filozofem, aby pojąć, że zachęca Piotra do jedzenia. Uczynił to bez pośpiechu, z pogardliwym uśmiechem. Dziewczyna nie zdejmowała z niego spojrzenia i przyglądała mu się jak osobliwemu stworzeniu. Zagadała do niego kilka razy, nie doczekawszy się jednak odpowiedzi, wzruszyła ramionami, litościwie kiwając głową, z czego można było odczytać, że go uważa za niebywałego idiotę, nierozumiejącego języka, który w jej kraju zna każde dziecko. Zabrała pusty koszyk i wyszła bez słowa.

Piotr nie czekał długo na następną wizytę. Po godzinie wszedł do jego więzienia podstępny szofer; miał cokolwiek niepewną minę i nie zbliżał się do Piotra siedzącego na pryczy. Nie miał gorylej siły tamtego, a z oczu chłopca mógł jasno wyczytać bezmiar pogardy. Piotr spojrzał na niego jak na płaza i jak na brudnego oszusta. Spojrzenie to musiało być łatwe do odczytania, gdyż zdrajca powiedział cicho:

— Niech mi pan przebaczy. Kazano mi. Musiałem słuchać.

Piotr pomyślał i rzekł twardo:

— Kto panu kazał?

— Tamten.

— Kim jest „tamten”?

— Sam panu powie. Proszę pójść za mną. On czeka.

— Czego wy ode mnie chcecie?

— Ja nie chcę niczego. Tamten wie. Proszę pójść.

— A jeżeli nie pójdę?

Przybysz zastanowił się, jak gdyby rozważając, co się wtedy stanie.

— Jeżeli pan nie pójdzie, on przyjdzie tu. Zabije pana.

Piotr drgnął. Nie ruszał się jednak, pragnąc dowiedzieć się jeszcze niektórych rzeczy.

— Szpiegowaliście mnie?

— Tak — przyznał tamten śmiało. — Od chwili przyjazdu. On pana poznał. Szczęśliwie zdarzyło się, że pan był sam.

— A moi towarzysze?

— Im dano znać, że pan poszedł na statek.

— Będą mnie szukać i znajdą — rzeki Piotr, patrząc mu pilnie w oczy.

Tamten uśmiechnął się.

— Szukać będą, bo już szukają, ale nie znajdą. Jesteśmy kilka kilometrów za miastem. Nikomu do głowy nie przyjdzie, aby pana tu szukać.

— Bez końca nie będziecie mnie tu trzymali... — mówił Piotr niepewnie.

— Nie wiem. Jeśli pan sam powie to, czego chcą się od pana dowiedzieć, myślę, że pan szybko będzie wolny. Radzę mówić. Mój towarzysz ciężki człowiek. Gwałtowny człowiek.

— Wiem — rzekł Piotr z goryczą. — Już raz chciał mnie zabić.

Tamten zdumiał się szczerze.

— Pana? Nie wiedziałem o tym. Niech pan przeto będzie ostrożny. Proszę teraz pójść za mną... I niech pan nie usiłuje uciekać, gdyż nie może pan uciec.

— Daleko mam iść?

— Ach! Do izby naprzeciwko.

Piotr czuł, jak w głowie mu huczy, a myśli krążą w szalonym locie jak nietoperze. Uspokoił się jednak szybko.

— Dobrze, pójdę! — rzekł hardo.

Przybysz zbliżył się do niego ostrożnie i z obawą ujął go pod ramię; lewą ręką otworzył drzwi i popchnął go lekko przez sień ku innym drzwiom, które otworzył uderzeniem nogi.

— Ja będę tłumaczył — szepnął mu w przejściu.

W obszernej, mrocznej izbie siedział na zydlu5 za stołem ponury marynarz. Obrzucił Piotra szybkim spojrzeniem, natychmiast jednak zwrócił się do szofera i zaczął mówić długo. Szofer słuchał uważnie, potakując raz po raz głową na znak, że rozumie, potem rzekł do Piotra:

— Ten pan zapytuje, czy panu nie stało się nic złego i czy pan nie jest głodny? Powiada, że nie chce panu uczynić żadnej krzywdy. Pyta, czy pan jest krewnym kapitana Barena? Czy pan wszystko zrozumiał, co panu powiedziałem?

Piotr słuchał bystrze i uważnie. Zastanawiał się szybko, co ma odrzec.

— Niech pan najpierw zapyta tego pana — mówił, szukając słów, rozważnie i powoli — jakim prawem mnie porwał? Czemu mnie więzi?

Rozpoczął się gwałtowny dialog pytań i odpowiedzi.

— On mówi, że pana to nic nie obchodzi i że zrobi z panem, co zechce, jeśli pan nie odpowie. Niech pan będzie ostrożny. Kim pan jest?

— Uczniem kapitana Barena — oznajmił Piotr z dumą.

— On pyta, czy pan długo mieszka u kapitana?

— Od kilku miesięcy.

Rozpoczęły się nowe szwargoty, Piotr zaś natężył uwagę, zdawało mu się bowiem, że olbrzym zadaje jakieś ważne pytanie, gdyż podniósł głos i ostrym spojrzeniem wpatrzył się w niego jak jastrząb w pisklę.

— On pyta — zaczął mówić dobitnie szofer — gdzie kapitan ukrywa „Oko zorzy”. On mówi, że pan wie. On mówi, że pana wypuści i da panu pieniądze, jeśli pan powie.

Na twarzy Piotra zjawiło się nieudawane zdziwienie.

— „Oko zorzy”? Nie rozumiem. Nic nie wiem. Nigdy nie widziałem.

Olbrzym musiał pojąć tę odpowiedź bez tłumacza, gdyż zerwał się z zydla i uderzył pięścią w stół. Piotr spojrzał na niego bez lęku i dodał:

— Niech mu pan powie, że nie wiem. Gdybym jednak wiedział, także bym mu nie powiedział.

Tłumacz zaczął powoli i jakby ze strachem cedzić słowa; zdawało się, że każde z nich jest ostrym cierniem, który się wbija w ciało olbrzyma. Podszedł powoli do Piotra i uderzył go wzrokiem jak biczem. Podniósł nad jego głową obie pięści jak dwa młoty.

„Jeśli mnie uderzy, zabije”, pomyślał Piotr.

Poczuł w tej chwili takie wzburzenie w sercu i taki gniew, że mu zapłonęły oczy. Powstrzymał się z trudem, aby olbrzyma nie wyrżnąć pięścią w szczękę, byłby to bowiem ostatni w jego życiu ruch. Patrzył mu tylko hardo we wściekłe ślepia. Poczuł się pełnym człowiekiem w tej krwawo rozbłyśniętej chwili, dumnym, uczciwym człowiekiem, co nie chce ulec zbrodniarzowi. Jest jakieś „Oko zorzy”, jest jego dobroczyńca kapitan i jest ten przeraźliwy stwór. Przeraźliwy stwór zamyśla zbrodnię przeciwko czystym ludziom. Za wszystkie skarby świata nie trzeba mu okazać lęku; więc zamiast się cofnąć, Piotr uczynił krok przed siebie, tak że piersią niemal dotykał olbrzyma, który go z góry tłoczył kamieniem spojrzenia. Mały polski marynarz stał naprzeciwko ogromnego marynarza nieznanego pochodzenia; jasny człowiek przeciwko złoczyńcy.

Olbrzym powoli opuścił długie, ciężkie ręce. Piotr czuł, jak coś bulgoce w szerokiej gardzieli, a co się po chwili stało drżącym ze wściekłości głosem.

— On mówi — rzekł trwożliwie tłumacz — że panu skręci kark. Czy pan rozumie? Że pana zabije.

— Niech mu pan powie, że go za to powieszą.

— Ja mu tego nie powiem.

Nagle olbrzym, wykrzykując, chwycił ramię Piotra i tak je ścisnął w żelaznych łapach, że Piotr krzyknął.

— On mówi — bladym głosem mówił tłumacz — że to początek. Jutro będzie gorzej. On mówi, że kapitan Baren jest złodziejem. Ukradł mu skarb, który się zowie „Oko zorzy”. Och!

Piotr, podniecony bólem, poczuł, że ostatnie słowa zasyczały jak rozpalone żelazo, przytknięte do jego ciała. Chwyciła go taka rozpacz i taki gniew, że krew zalała jego spojrzenie; nagle kocim ruchem rzucił się na olbrzyma i zaczął go bić w pierś niemocnymi rękami. Czerwony, dyszący, na wpół tylko przytomny, szarpał na nim odzienie i już sięgał jego twarzy, chcąc ją rozorać paznokciami. Olbrzym znieruchomiał na moment w nieludzkim zdumieniu, po czym, krzyknąwszy, jednym strasznym uderzeniem ugodził Piotra, który odleciał daleko, uderzając głową o ścianę. Poczuł, że wszystko dokoła zawirowało, potem nagła ciemność spadła na niego tak szybko, jak gdyby mu ktoś błyskawicznym ruchem zarzucił na głowę czarną jak noc zasłonę. Długo jej nie zdejmował ten, co to uczynił; Piotr nie mógł się dźwignąć z dna tej mrocznej przepaści, w którą spadł z wysoka głową na kamienie. Po wielu godzinach dojrzał maleńkie, blade, ledwie tlące się światełko w otworze mroku; po długiej chwili wpatrywania się rozpoznał, że to okienko w jego komórce. Wrócił przeto na boży świat, wypłynąwszy z głębiny na powierzchnię czarnej wody. Wrócił obolały i sponiewierany. Dotknąwszy ostrożnie ręką tyłu głowy, poczuł pod palcami wielki guz i aż syknął z bólu; cofnął powoli rękę i spojrzał uważnie na kończyny palców, wydały mu się bowiem dziwnie zabarwione.

„Krew”, pomyślał z trudem. „Uderzyłem głową o ścianę”.

Nie mógł sobie zdać sprawy, kiedy te było — czy przed chwilą czy przed godziną, czy wczoraj? Rozmowa odbyła się wcześnie rano, a teraz zapada zapewne mrok, bo okienko przygasa jak senne oko; mętnieje coraz bardziej i nasiąka ciemnością.

W godzinę po obudzeniu się Piotra zjawiła się mocna dziewczyna. Nie widział jej twarzy, bo w izdebce było już ciemno, poznał jedynie z miękkiego, łagodnego brzmienia jej głosu, że pragnie wyrazić mu współczucie i że go pragnie pocieszyć. Jakaś dobra musi być dziewczyna... Cichy jej głos brnął ku niemu przez ciemność, jakby go szukając. Słowa musiały być dobre i pełne pociechy; słuchał ich z przyjemnością i uśmiechał się do nich, choć dziewczyna nie mogła widzieć tego uśmiechu. Powiedział do niej kilka słów po polsku, a ona musiała słuchać ich pilnie, gdyż nagle ucichła. Po chwili ciszy westchnęła głęboko, dotknęła jakiegoś przedmiotu na stole, jak gdyby chciała zwrócić jego uwagę, i wyszła po cichutku, bez trzasku zamykając drzwi.

Na stole zostawiła zapewne jedzenie. Piotr był rozbity jak garnek rzucony o kamienie, lecz młodość jego była głodna starym zwyczajem młodości. Zwlókł się z posłania i zaczął szukać po omacku, krążąc rękami po stole; od razu napotkał palcami jakąś misę, a potem dotknął czegoś miękkiego, poczuwszy równocześnie tłustą woń śledzi. Powoli zjadł jednego tym chętniej, że śledź był mocno osolony, a ostry smak soli orzeźwił go. Szybko poczuwszy pragnienie, znowu począł ostrożną wędrówkę rękami po stole w poszukiwaniu dzbanka z wodą. Nie było go w tym miejscu, w którym stał rano. Pragnienie zaczęło go dręczyć coraz dotkliwsze, lecz nie mógł go ugasić. Czekał w gorączkowym niepokoju następnego dnia i zjawienia się dziewczyny. Nadszedł wreszcie dzień, ale dziewczyna nie przyszła. Do wieczora nikt się nie zjawił, oprócz dotkliwego głodu. Okienko znowu zagasło, noc przywlokła się jak czarna w kirach6 wdowa po dniu. Izdebkę napełniła przenikliwa woń śledzi, drażniąca, oznajmiająca jadowicie głodnemu człowiekowi, że jadło znajduje się w odległości jednego ruchu ramienia. Piotr jednak czuł lęk przed tym jadłem. Z tym drżącym lękiem spojrzał na nie następnego dnia. Wiedział, że jeśli zaspokoi głód, zbudzi pragnienie, lecz nie mógł się powstrzymać. Nie patrząc, połknął raczej, niż zjadł, przepojoną solą rybę; po krótkiej chwili, jęknąwszy cicho, połknął drugą. Już wiedział, że to przemyślna, ohydna męczarnia, lecz głód zdławił w nim rozsądek. Po kilku godzinach szalał z pragnienia; zaciskał palce do krwi i wił się na tapczanie. Chciał krzyczeć, chciał uderzać głową o ścianę.

Wtedy otwarły się cicho drzwi i stanął w nich szofer.

— Żal mi pana — powiedział szczerym głosem. — Bardzo pan cierpi?

Piotr odpowiedział mu spojrzeniem tak bolesnym, że tamten odwrócił głowę.

— On pyta — mówił, ukrywając drżenie głosu — czy pan powie, gdzie jest to, o co pyta.

— Nie wiem... Nie wiem... — odrzekł szeptem Piotr.

— Ja panu wierzę. Młodemu chłopcu nie opowiada się o bezcennych rzeczach. Ja wierzę. On nie uwierzy. Pójdę do niego.

Słabiutki błysk nadziei zamigotał przed Piotrem jak odblask lusterka, w które żak7 schwytał promień słońca. Nie zjawił się ani olbrzym, ani tłumacz, gdy jednak Piotr zaczął wpadać w odrętwienie, złowił uchem jakieś szelesty — ostrożne i szybkie. Ktoś podniósł łagodnie jego głowę i ktoś przytknął mu do warg dzbanek wody. Boże miłosierny! Umierający Beduin na pustyni pije znalezioną cudem wodę bardziej powoli. Piotr lał ją w siebie strugą, połykał ją zachłannie, aż do utraty oddechu. Wypił cały dzban, a jeszcze chciał z niego wycisnąć choć kropelkę, gniotąc rękami. W tej chwili poczuł, że jedną ręką nie dotyka dzbana, lecz ręki tego, który go napoił. Chwycił tę rękę i przycisnął ją do ust. Ten ktoś znieruchomiał, potem krzyknął. Ach, to dziewczyna.

Po chwili drzwi zamknęły się cichutko. Piotr dyszał ciężko, jakby po ciężkiej pracy. Cudowna, błogosławiona słodycz wody krążyła w jego ciele jak żywa szczęśliwa radość. Uśmiechnął się do życia i do siebie samego.

Spał długo i mocno, jak ten, co po długiej ozdrowiał chorobie. A kiedy się zbudził, podniósł się szybko i chwyciwszy misę ze śledziami, cisnął ją z furią o drzwi. Hałas oznajmił temu domowi, że więzień postanowił umrzeć z głodu, ale nie z pragnienia. Został zapewne usłyszany, gdyż zaraz potem zjawiła się dziewczyna. Była blada, wzruszona i miała zaciśnięte twardo usta. Piotr uśmiechnął się do niej tak słodko i tak promieniście, że spuściła oczy.

— Dobra, dobra dziewczyno! — mówił do niej szeptem.

Potem, jak gdyby mu nagle przyszło coś na myśl, począł gwałtownie przeszukiwać kieszenie; znalazł notatki, kartę wydaną mu przez kapitana okrętu, trochę drobnych pieniędzy. To na nic, to na nic! Wtem, sięgnąwszy do kieszeni na piersi, wydobył złoty kolczyk Fregaty. Ucieszył się stłumionym śmiechem, zwrócił się do dziewczyny, ciekawie na niego patrzącej, i podał jej biedny, lecz w jasnej światłości dnia migotliwie lśniący klejnocik. Dotknął nim serca, potem podał go jej, oznajmiając na migi, że to dla niej. Niech go sobie weźmie za dobre serce... Niech weźmie...

Dziewczyna spojrzała na kolczyk roziskrzonym wzrokiem; chciała się zbliżyć, lecz niewidocznym tylko ruchem zdradziła ten zamiar. Z kolczyka przeniosła spojrzenie na twarz Piotra i wtedy zaciśnięte twardo jej usta ułożyły się w uśmiech — jasny, dziewczęcy uśmiech. Poruszyła głową na znak, że nie weźmie tego klejnotu. Piotr zaczął do niej przemawiać po polsku tkliwym, miękkim głosem. Znowu spojrzała na niego i zmarszczyła gwałtownie brwi, jakby głęboko coś rozważając. Uśmiech odleciał z jej ust, a twarz stała się poważna. Nagle zdecydowanym, niemal szorstkim ruchem wyjęła klucz, otworzyła szeroko drzwi i przenikliwym szeptem usiłowała mu coś wytłumaczyć, czego nie rozumiał. Pojął tylko z jej ruchów, że ma się śpieszyć i uciekać. Blada była ze wzruszenia i z lęku.

Piotr spojrzał na nią oczarowany. Chwycił jej rękę, wcisnął w nią kolczyk, uśmiechnął się promieniście i jednym susem był za drzwiami.