IX

Zdawało się, że fale biegną krótkim truchcikiem, aby z bliska spojrzeć na okręt, odczytać jego nazwę i dotknąć go rozczapierzonymi palcami mokrej dłoni. „Toruń” szedł przez morze ciężkim chodem, jak juczny wielbłąd przez pustynię, pracowicie, mozolnie i uparcie. Za nim tworzył się szeroki, zbełtany gościniec wody, szeroka droga, jasnosina, żyłkowana jak chłodny marmur; przed jego dziobem odwalały się na dwie strony dwie skiby wody, jak gdyby dziób okrętu był pługiem, a morze ugorem.

Piotra ogarnęła niespokojna, wzburzona radość, którą czuje każdy, kto się po raz pierwszy znajdzie na pełnym morzu. Szybkimi błyskami oczów dotykał wszystkiego na okręcie, ogarniał nimi rzeczy i ludzi, wśród których miał przebywać wiele dni. Jemu też przyglądano się ciekawie, lecz zawsze życzliwie. Ponieważ na okręcie — jak w obszernym domu — nic się nie ukryje, a ciekawość marynarska jest tak pożądliwa, że gdyby ciekawość była istotnie drogą do piekła, wszyscy marynarze świata siedzieliby tam, paląc fajki, przeto i o nim coś niecoś wiedziano. Musiał i sam kapitan szepnąć, niby od niechcenia, parę słów, które wiatr rozsiał po okręcie i zaniósł je najpierw do centralnej stacji wszelkich wiadomości: do kucharza, a stamtąd dopiero wyszły one w ostatecznym brzmieniu jako komunikat urzędowy: „Sierota. Dobry chłopak. Dużo umie. Kto mu uczyni krzywdę, ten postrada ze trzy zęby”. Wiadomości były ścisłe, a groźba dość prawdopodobna, całkowicie jednak zbędna, nikt bowiem nie chciał czynić krzywdy ładnemu, cichemu chłopcu, który uśmiechał się do morza i do okrętu, i do ludzi na okręcie.

Kapitan zawezwał Piotra i powiedział krótko:

— Masz wszystkie prawa i obowiązki marynarza. Będziesz pracował tak jak wszyscy, poza tym patrz i ucz się. Ponieważ nie jesteś w służbie, a na statku znajdujesz się za specjalnym pozwoleniem, musisz mi jedynie dać słowo, że się zachowasz zawsze tak, jak przystoi marynarzowi Rzeczypospolitej.

— Daję słowo, panie kapitanie!

— Dobrze. Oddałem cię w opiekę doskonałemu marynarzowi, który nazywa się Wójcik. Wiesz, który to?

— Wiem, taki bardzo wesoły.

— Ten sam. Trzymaj go się jak mewa okrętu.

Piotr przylgnął posłusznie do Wójcika, który był ulubieńcem całej załogi. Nikt się nie śmieje chętniej, szczerzej i głośniej niż marynarz. Wójcik zaś był niewyczerpaną kopalnią śmiechu. Chłopisko było zdrowe jak ryba, mocne jak nowo zbudowany statek, inteligentne i sprytne. Chodził ciężko, bystrze patrząc przez szparki jasnych oczów i zawsze uśmiechnięty. Służbę znał znakomicie, najcięższą zaś robotę witał końskim rżeniem. Był to jego głos przyrodzony, którym objawiał dobry humor. Stąd pochodziło jego przezwisko, znane szeroko w całej Gdyni, przydomek dość wątpliwy, zwano go bowiem „Koniem Morskim”. W szkole i na okręcie wszelkie przydomki mają kurs złota i warte są znacznie więcej niż przypadkowe nazwisko, napełnione są bowiem prawdziwą treścią człowieka. Niewielu wiedziało, kim jest pan Wójcik, wszyscy zaś wiedzieli, że Koń Morski jest to wesoły, wyborny marynarz, który raz na zawsze wykreślił ze swojego kalendarza wszystkie piątki, postne i smętne, a wpisał na ich miejsce rozradowane niedziele. Uznano w nim znakomitego filozofa, który dotarł do głębokiej prawdy, że smutek szkodzi mu na żołądek, a śmiech jest doskonałym lekarstwem na ból zęba. Sława tej filozofii była tak niezmierna, że potężnej radości Konia Morskiego wierzono nawet na kredyt. Wystarczyło, aby miły ten człowiek powiedział: „Dobry wieczór”, a każdy na wszelki wypadek wybuchał śmiechem. W ustach Morskiego Konia znaczyło to pewnie coś takiego, że można boki zrywać. Nikt wprawdzie nie wiedział co, ale po co było wiedzieć? Na zimnym, chmurnym i jałowym pustkowiu morza uśmiech jest czymś bezcennym, a wesołe słowo najcudowniejszą jest błyskotką. Twardzi, mocni, często śmiertelnie spracowani ludzie morza mają dziecięce serca, przedziwnie proste. Raduje ich byle co i byle co ich smuci. Tak mają napięte dusze w nieustannej walce, nieustępliwej i czujnej, że kiedy je odprężą w chwili spoczynku, chwytają łapczywie każdy blask, każde miękkie słowo i każdy uśmiech. A Wójcik był tym wszystkim naładowany jak armata.

Piotr zbliżył się do niego z szacunkiem i rzekł:

— Panie Wójcik! Pan kapitan oddał mnie pańskiej opiece.

— Doskonale! — uśmiechnął się marynarz. — Ja jestem Koń Morski, a dotąd nie miałem pary. Niedobrana para, ale para.

— Co mam robić? — wesoło zapytał Piotr.

— Możesz na razie pozamiatać morze, a potem znajdę ci lżejszą robotę. Będziesz liczył wszystkie ryby, bo, zdaje się, jedna zdechła.

— Cha, cha, cha! — zaśmiali się marynarze.

Piotr stropił się, a Wójcik, zauważywszy to, rzekł szybko:

— Pożartować można... Jak ci na imię?

— Piotr...

— To bardzo niedobrze, bo będzie zamieszanie.

— Czemu, proszę pana?

— Bo my tu mamy już jednego Piotra. Dla twego własnego dobra powinieneś się nazywać Paweł, bo tamten Piotr jest taki chytry, że kiedy powiem: „Piotrze, myj pokład!”, wtedy on powie, że ty to masz robić; a kiedy powiem: „Piotrze, chodź jeść!”, wtedy ciebie odepchnie i będzie wrzeszczał, że to jego wołają.

— Nigdy tego nie zrobię! — zaśmiał się młody marynarz.

— Był taki jeden, co by ci uwierzył, ale umarł, kiedy ciebie zobaczył. Ty, chłopcze, będziesz się nazywał Mały Piotr, a on Piotr Wielki. Teraz poznaj się ze wszystkimi, ale rękę podawaj ostrożnie i zaraz potem policz palce, bo ci mogą ze dwa ukraść.

Piotr uścisnął szerokie krzepkie dłonie, które serdecznie ściskały jego rękę.

— Hej tam, Literat! — krzyknął Wójcik na rufę.

Siedział tam smutny marynarz, czytający pilnie książkę. Odwrócił się na wezwanie i zbliżył się z powagą, aby dopełnić uroczystości.

— Co pan czyta? — zapytał go Piotr ciekawie.

Smutny marynarz podał mu książkę ruchem pełnym godności.

— Śliczną książkę! — rzekł tak rzewnie, jakby mu za chwilę miało pęknąć serce.

— To słownik angielsko-hiszpański! — rzekł Piotr zdumiony.

— Może być... — odrzekł marynarz.

— A po cóż pan to czyta?

— Dla przyjemności.

— Czy mówi pan po hiszpańsku?

— Nie.

— A po angielsku?

— Nie mam zamiaru mówić po angielsku. Powiedziałem już, że czytam tę książkę dla przyjemności.

— Dlatego nazywamy go „Literatem” — rzekł ze śmiertelną powagą Wójcik. — Zresztą on prawie nie umie czytać — dodał szeptem. — Znalazł tę książkę w jakimś porcie i od kilku już lat w nią patrzy. To bardzo wesołe i pożyteczne zajęcie. Gdy mu się znudzi, odwraca książkę do góry nogami, znowu udaje, że czyta, i ma nową zabawę. W Helsinkach kupię mu książkę w fińskim języku, aby miał wreszcie jakąś odmianę.

Piotr zaśmiał się głośno.

Było mu dobrze wśród marynarzy. Zrozumiał szybko, że jest to naród prosty, rubaszny i z wierzchu stwardniały; morze nie jest litościwe i nie pieści tych, co mu służą. Jak nadmiernie surowy ojciec, rzadko uśmiecha się do swoich dzieci, częściej za to siecze ich giętkimi rózgami deszczu albo chłoszcze wiatrem; nie znosi słabych, gardzi tchórzami, zabija nieporadnych. Jak dziki, nieujeżdżony mustang nie daje się poskromić i szaleństwem rozpętanej swojej siły chce zrzucić z grzbietu fali, jak z siodła, przerażonego jeźdźca; jeśli jednak ten, co wskoczył na spieniony grzbiet rozsrożonej wody, wolę napręży aż do bólu, odegna stalowym, mocnym spojrzeniem strach, krzykiem zdławi krzyk morza i przeciwko burzy gna w triumfalnym pędzie, ten je okiełzna. Morze daje mu swoją łaskę i pozwala żeglować po głębinach. W walce tej człowiek nabiera hartu stali i jak gdyby twardą okrywa się skorupą przeciwko wichrowi i nawałnicom. A jego serce, zwycięstwem upojone, staje się czyste; wlewa się w nie niewysłowiona radość wolnego żywiołu; oddycha ono czystością wiatru, bezmiarem błękitu, rozkoszą pędu. Nie słyszy szeptów pełzających po twardej ziemi, słyszy nieustającą pieśń wody nieznającej odpoczynku. Bezmiar napełnia je przeczuciem nieograniczonej wieczności; najtwardsze, najbardziej nieczułe serce ludzkie korzy się przed tym nieskończonym, niezmiernym, bezkresnym i wieczystym. Marynarz nie zdaje sobie sprawy z tego, jak morze nim włada; często sam o tym nie wie, dlaczego, gdy patrzy z pokładu na bezmiar wód, głębokie ogarnia go wzruszenie; czemu, człowiek twardy, nieraz gbur i zabijaka, chciałby paść na kolana i modlić się, chociaż nie zna słów modlitwy? Dzieje się w nim coś tajemniczego, coś mu duszę odmienia, coś go otacza wspaniałością, groźnym przepychem, wielkością niewypowiedzianą. Twarde serce człowieka czuje upojenie i pragnie śpiewać.

Tak się zaczyna miłość fali wysokiej, morza ogromnego. Tak się rodzi tęsknota, która przez całe życie będzie czerwoną nicią wlec się za człowiekiem morza, jak się wlecze za kapitanem ze „Stelli”. Tak się rodzi głęboka przyjaźń, co płomieniem, wiernym przywiązaniem ogarnia i port, i okręt, i ludzi na okręcie. Marynarze tworzą rodzinę. Są czasem groźni i czasami śmieszni, weseli i smutni, gwałtowni i spokojni, krzykliwi i cisi, bo się zbiegli ze wszystkich stron świata, każdy inny, każdy odmienny, lecz ich szybko zjednoczy wspólny dom pływający, wspólny trud i wspólna strawa. Blada ze wzruszenia, niema ze zgrozy, zła godzina niebezpieczeństwa złączy ich potężnym nakazem jak braci, kiedy zaś ta godzina minie, dzielą się radością jak bochenkiem chleba. Znają każdą swoją myśl, wszystkie troski i smutki, zamiary wszystkie i pragnienia. Na pustkowiu morza człowiek człowiekowi jest bratem.

Piotr garnął się do nich całym sercem, oni zaś przyjęli go jak wiernego towarzysza. Każdy udzielił mu jakiejś rady, każdy usiłował pomóc w pracy. Smutny Literat rzekł mu:

— Gdybyś się nudził, mogę ci pożyczyć moją książkę.

Chcąc się im odwdzięczyć, Piotr opowiadał im w chwilach spoczynku nadzwyczajne historie. Przypominał sobie książki wielekroć przeczytane i gadał przez długie godziny. Historia renegata, co skrzywdzony w Anglii przez tysiąc przygód dotarł do Maurów1, którzy go mianowali admirałem swojej korsarskiej floty, miała niezmierne powodzenie. Srogie łajdactwa Czarnego Psa2, co walczył niecnie na Wyspie Skarbów3 i srodze został pohańbiony, musiała być opowiedziana dziesięć razy. Na znawcę takich wybornych opowieści patrzono z szacunkiem i z uznaniem.

Jednego dnia zbliżył się do niego Wójcik.

— Najpierw muszę wiedzieć, czy umiesz pisać pięknie.

— Pięknie, niepięknie, ale umiem.

— Bo to ważna sprawa. Piotr Wielki, uważasz, ma w Warszawie narzeczoną...

— Daj mu, Boże, szczęście!

— Słusznie, ale ta narzeczona wcale go nie chce. A wiesz czemu? Bo on ma na ręce wytatuowaną kotwicę i litery T. P. Przeciw kotwicy nie ma nic, ale te litery jej się nie podobają, bo ona się nazywa Magdalena Groszek.

— Po cóż on sobie kazał wymalować kotwicę, a nie strączek grochu?

— W tym rzecz właśnie, że kiedy mu robili ten znak, nie znał jeszcze tej panny.

— A zatrzeć tego nie można?

— W żaden sposób. Próbował mydłem, piaskiem, nawet szkłem, ale nie dał rady. Otóż załoga uchwaliła, że ty jeden możesz pomóc, bo jesteś uczony. Musisz napisać do niej z Finlandii taki list, żeby jej zakręcić rozum. Coś tak, tędy, siędy4, trochę na lewo, trochę na prawo, jak to uczeni ludzie umieją. Już ty to potrafisz! Za to dostaniesz takie spodnie, że król nie nosi lepszych: w górze wąskie, a u dołu takie szerokie, że słoń mógłby je wdziać i jeszcze latałyby koło pęciny. Prawdziwe marynarskie spodnie. Piotrze, kolego szanowny! Napiszesz?

Piotr zaśmiał się głośno.

— Nie wiem, czy potrafię, ale napiszę. Spodni jednak nie wezmę.

— Jak długo ich nie widziałeś, tak długo nie weźmiesz, ale skoro zobaczysz, oszalejesz z zachwytu. Sam kapitan takich nie ma, a admirałowi raz jeden się śniły.

Piotr napisał wspaniały list, zwoławszy wszystkie najczulsze słowa z najpiękniejszych przeczytanych powieści. Ponurą sprawę tajemniczych liter T. P. wytłumaczył jasno i dobitnie, zakląwszy się na morze, że nie oznaczają one niczego innego jak wierne do śmierci słowa „Twój Piotr”.

List został odczytany na walnym zgromadzeniu wszystkich wolnych w tej godzinie marynarzy. Gdyby Homer5 odczytał Iliadę6, może który z nich byłby łaskawie kiwnął głową; gdyby Dante7 odczytał na „Toruniu” swoją Boską komedię8, może zaofiarowano by mu w nagrodę dwa cierpkie papierosy. Nikt jednak nie zdoła opisać szaleństwa radości, gdy Piotr skończył czytanie listu.

Piotr Wielki lał ślozy rzewne i zawiesiste, inni patrzyli na Piotra Małego z przerażonym podziwem, a Wójcik powiedział od serca:

— Gdybym miał złoty ząb, wyrwałbym go dla ciebie!

List odczytano siedemdziesiąt siedem razy i za każdym razem wybuchał gwar zachwytu. Piotr Wielki wydostał z kuferka najmodniejsze spodnie całej polskiej marynarki i najpierw otarł sobie nimi łzę, a potem wręczył je autorowi z tym gestem, z jakim na rzymskim Kapitolu9 Petrarce10 kładziono na głowę wieniec jako największemu poecie.

— Bierz, Piotrze, bo śmiertelnie obrazisz Piotra! — szepnął mu Wójcik.

Okazało się jednak, że słynne marynarskie spodnie posiadają przedziwne przyciągające właściwości magnesu, gdyż przyciągnęły dziesiątki podarunków, którymi twarda, lecz rozczulona proza czciła szczytną i nadobną poezję, co na skrzydłach poleci do Polski i jedno nieczułe serce zamieni w miękkie masło.

Piotr śmiał się jak szczęśliwy autor, którego sztukę oklaskują w teatrze, nie przeczuwając, że powodzenie to będzie początkiem ciężkiej literackiej kariery; okazało się bowiem, że każdy marynarz z załogi „Torunia” ma narzeczoną, do której pragnie wysłać taki list prześliczny, najstraszliwszym zaś okazał się Literat nieumiejący pisać, ten bowiem miał aż dwie, a obie oczekiwały listów z dalekiego kraju. Wszystkie wolne chwile musiał Piotr poświęcić pisaniu; smutny marynarz siedział przy nim i wyłuskiwał sobie z serca słowa jak pestki z dyni, a Piotr je pięknie stroił, wiązał je jak bluszcze, wił z nich wieńce i podpisywał list zakrętasami, zawiłymi jak marynarski węzeł, budząc okrzyki zachwytu. Całe szczęście, że nie miał zbyt wielu tych wolnych chwil: kapitan „Torunia”, uśmiechając się zachęcająco, korzystał z każdej sposobności, aby go czegoś nauczyć. Ponieważ listy do narzeczonej umiał sobie napisać sam, przeto nie był zbyt skłonny do oddawania mu hołdów i orał nim jak czarnym wołem. Wiedział o tym, że każdy z załogi chętnie spełniłby za Piotra każdą pracę, więc pilnował, aby się to nie działo. Zrozumiał jednak szybko, że uczciwość chłopca jest nieskazitelna, a zapał szczery i prawdziwy i że nie pozwoliłby na to nigdy. Śmigał po pokładzie, był wszędzie, wyłaził z każdego kąta; napędzała go jakaś radość, młoda, rozśpiewana, bujna radość. Z wszystkimi był za pan brat i znał wszystkich na wylot, każdy bowiem zwierzał mu się i wszystko opowiadał. Morze go upoiło, wiatr go napełniał jakimś szerokim, rozlewnym szczęściem.

— Wzięło go! — rzekł Wójcik do kapitana, a kapitan uśmiechnął się do marynarza.

— Daj, Boże, więcej takich — odpowiedział. — Lubicie go?

Koń Morski podniósł oczy do nieba i cmoknął rozgłośnie.

— Kochamy go, panie kapitanie. I morze go kocha.

— Morze często zabiera tych, których najbardziej kocha — rzekł smutno kapitan. — Przypomnijcie mu, że jego wachta od północy.

— Po co przypominać, panie kapitanie? Ten pędrak zna służbę! Ale, za pozwoleniem pana kapitana... Czy nie można by...?

— Czego by nie można?

— Abym ja go zastąpił? — zapytał Wójcik nieśmiało.

— Nie! — odparł szybko kapitan. — Mamy z niego zrobić marynarza.

— Słucham, panie kapitanie!

Piotr patrzył bystrymi oczami w ciemność mokrą i chlupocącą. Spoza ruchomej, ciężko nawisłej ściany mroku dochodziły mętne, pomieszane, splątane odgłosy, miękkie szepty, ciche westchnienia, tajemnicze bulgoty; jeden głos falą spływał na drugi i zatapiał go w czarnej wodzie. Tuż przy okręcie fale świeciły sobie jasnymi pianami bryzgów i tak się czepiały jego boków, jak gdyby chciały z nim popłynąć z ciemnego odmętu. Okręt parł naprzód niezmordowanie, cierpliwie i uparcie; sternik, zamieniwszy oczy w dwa noże, przebijał nimi ciemność, bystry i uważny.

„Jakże daleko jestem od Polski”, myślał Piotr, „a rzecz dziwna: wciąż jestem w Polsce! Ten okręcik, to cząstka polskiej ziemi. Ta za nim smuga, co się jaśni nawet w nocy, to jakby lina, co się odwija z polskiego kołowrotka. Ciągniemy Polskę za sobą! Dokąd ten okręt dopłynie, tam ona popłynie za nim... Wieziemy polskie słowo, polski węgiel, polskich ludzi.

Wielka duma wlała się w jego chłopięce serce jak roztopiony ołów; ogarnęło go wielkie szczęście, że tam, za nim, daleko, na polskim brzegu, wszyscy śpią po pracowitym dniu, a on czuwa nad wspólnym dobrem, nad tą cenną cząstką ojczyzny, która mu najmiłościwiej pozwoliła sobie służyć.

Drgnął w tej chwili, gdyż poczuł na swoim ramieniu czyjąś rękę.

— Zimno?

— Gorąco, panie kapitanie! — odrzekł półgłosem, poznawszy kapitana.

— Zadowolony jesteś?

— Szczęśliwy, panie kapitanie!

Patrzyli obaj w noc. Po długiej chwili zapytał kapitan:

— Skąd znasz kapitana Barena?

— Bylem głodny i poszedłem do niego po chleb.

— Rozumiem. Zacny stary człowiek... Czy to prawda, że on ukrywa w swoim domu jakieś skarby?

— Nie wiem, panie kapitanie. Mnie się wydaje biedny.

— Różnie o tym powiadają, ale to nie moja sprawa. Czy wiesz o tym, że on cię uważa za syna?

Piotr oblał się rumieńcem i odrzekł drżącym głosem:

— Nie zasłużyłem na to, panie kapitanie. To wiem, że ja go kocham jak ojca, ale cieszę się bardzo, że pan mi to powiedział.

— Zaręczył za ciebie. Pamiętaj, że ci nie wolno zdradzić jego zaufania. Dobranoc!

Piotr stuknął obcasami i wyprężył się jak struna.

— Dobranoc, panie kapitanie!

Kapitan Baren kocha go jak syna... Fregata błogosławiła go jak własne dziecko... Marynarze kochają go, a kucharz rzuciłby się z nożem na każdego, kto by usiłował porwać porcję przeznaczoną dla Piotra, najlepszą i największą. Twardy kapitan przyszedł tu, niby przypadkiem, naprawdę zaś po to, aby go ogrzać ciepłym, dobrym słowem. Czy są na świecie ludzie źli? Chyba ich nie ma...

W tej chwili zdawało się Piotrowi, że złowił uchem ostry świst. Ach, to ten nóż, ciśnięty w niego, gdy wypadł na próg „Stelli”... Wzdrygnął się na to wspomnienie. Są jednak ludzie źli. Na świecie tak jest, widać, jak na morzu; czasem się na nim srebrzą fale tak przetykane słońcem jak drogocenny złotogłów, blask z niego bije prześwietną fontanną i radość z niego tryska, czasem znów pełza po nim zjadliwa czarność, siła nieczysta, co burzy spokój wód i napełnia je złością.

W tej chwili morze jest spokojne i spokojnie leży w swoim głębokim łożysku, jak gdyby nie mogło się dźwignąć spod ciężaru gniotącej je nocy. Noc jest ciężka. Każda ciemność jest ciężka, jasność zaś i błękit mają wagę puchu. Smutek tej nocy jest tym czarniejszy, że bezgwiezdny. Źle jest, gdy nie widać gwiazd, dobrych sióstr żeglarza; one nauczyły go żeglować i wskazują drogę w odmętach. Nie widać ani jednej. Piotr rozgarniał ciemność spojrzeniem ostrym i przenikliwym, lecz ciemność zalewała mu oczy jak czarna woda.

— Moja zmiana, Piotrze! — rzekł nagle przy nim sennym głosem Literat. — Och, jak czarno... Wiesz, co mi się śniło? Miałem bardzo przyjemny sen. Śniło mi się, że umiem czytać pisane i drukowane, tak jak ty. Zbudziłem się, wziąłem moją książkę i okazuje się, że dalej nie umiem. Patrz, jak diabeł igra z uczciwym człowiekiem. Idź spać, bracie!

Piotr usnął jak jeden z „braci śpiących”11. Zdawało mu się, że spał zaledwie chwilę, gdy nagle w jego sen zaczął się wdzierać przeraźliwy, miarowo powtarzający się, gruby, huczący głos. Ocknął się i począł nasłuchiwać. Syrena statku wyła jak osobliwy jakiś zwierz, wydający tępy ryk trwogi.

— Co się stało! — zapytał zaniepokojonym głosem.

— Mgła! — odrzekł Wójcik. — Zgubiliśmy świat, jesteśmy sami na świecie, którego nie widać. Ktoś wylewał mleko w niebie i zalał nim morze. Czy było kiedy uczciwe mleko? To też pomieszane jest z wodą. Byłeś kiedy pijany? Pewnie nie! Gdybyś był, to byś wiedział, co to jest mgła. Wtedy człowiek ma mgłę na rozumie.

— Pójdę zobaczyć! — rzekł Piotr i odział się szybko.

Wzdrygnął się, ujrzawszy ogromną wilgotną białość; zdawało się, że wszystkie wody morza zamieniły się w niezmierny, ciężko wiszący, nieprzebity tuman. Był dzień i nie było dnia. Straszna szarobiała gąbka mgły wessała w siebie jego słoneczną jasną krew; dzień wyglądał trupio; świat, jak szklana bania, wypełnił się cały, aż po brzegi, rozrzedzonym do lotności mlekiem. Wiatr utonął w morzu, ciężka cisza pełzała wśród tej białej nocy; niezmierny polip, wyczołgawszy się z otchłani, opasał wszystko, co było do niedawna widzialne. Zmora lepka, zawiesista, zimna i obrzydliwa, legła na struchlałej piersi morza. Okręt wdzierał się w mgłę i darł ją dziobem jak brudne szare płótno; posuwał się ostrożnie, prawie pełzał przez ruchome labirynty, czołgał się pod ich sklepienia, jakby wielki owad mackami szukający drogi. I wył. Oznajmiał się rozpaczliwym krzykiem jak ślepiec szukający drogi, a potem nasłuchiwał czujnie, czy nie usłyszy takiego samego krzyku przed sobą. Nagle bowiem z odmętu mógł wychynąć inny okręt, oślepiony przez mgłę.

Kapitan stał na dziobie jak wśród białego dymu. Wszystkie nerwy miał napięte, a oczy wbił w czeluść, wypatrując je aż do bólu. Jest bezbronny wobec tego wroga, który go otacza, okrąża i zamyka go w wilgotnym, okropnym uścisku. Już nie ma morza, nie ma nieba, niczego już nie ma; jest tylko okret-widmo płynący ślepo, kierując się czuciem. I jest jeszcze śmierć; może o sto metrów oddalona, może tylko o dwadzieścia. Płynie na jakimś okręcie, siedząc okrakiem na dziobie, dusząc się od tej mgły. Syrena zawyła kilkakrotnie, aż jęk zapadł w topielisko, co zalało cały świat. Znowu cisza, którą natychmiast mgła owinęła jak w skołtuniony kożuch.

Nagle przeraźliwy krzyk wydarł się jak wystrzelona raca z uwięzi.

— Panie kapitanie! Na lewo... Blisko... Słyszę!

Piotr krzyknął i skoczywszy ku kapitanowi, wskazał mu ręką kierunek. Cisza uczyniła się śmiertelna. Chlusnęły jakieś pluski, jakieś strzępy głosów jak odpryski granatu przedarły się przez ciało mgły. Jednym tygrysim skokiem kapitan był przy sterze. Słowa rozkazów strzelały jak pociski z maszynowego karabinu. Okręt drgnął i zadrżały maszyny. Ciężkim ruchem statek wykręcił się na prawo i zawył syreną, jakby z ogromnego krzyknął wysiłku. Tuż przy lewej jego ścianie, jakby z otchłani, zalanej nieszczęściem mgły, wytrysnęły przerażone, zbełtane głosy ludzkie. Jakiś mały statek przemknął jak widmo i przepadł w odmęcie.

Kapitan otarł pot z czoła i spojrzał na Piotra głębokim, serdecznym spojrzeniem.

— Ocaliłeś wielu ludzi, Piotrze! — rzekł z drżeniem w głosie.

Niezmierne bagno zgniłej bieli zalewało świat przez trzy godziny jeszcze od tej chwili. Niepoliczona trzoda białych krów pasła się na niewidocznej, ciężko stratowanej łące morza, nadymając się, garbiąc, pęczniejąc do potwornych rozmiarów, aż wreszcie z jakiejś oddali nadbiegł wiatr — pies zły i zajadły. Począł kąsać opuchłe cielska i rozdzierać je na strzępy. W gromadzie mgieł zaczęły ukazywać się wyrwy, a przez jedną z nich wyjrzało chore, wymęczone, blade słońce.

Odetchnięto na „Toruniu” i patrzono poza siebie na przebyte zimne, wstrętne, białe piekło. Wesołość zapanowała na pokładzie.

— Ale ty masz słuch, bracie! — rzekł Wójcik do Piotra z uznaniem. — Stałem przy tobie, a nie słyszałem nic. Co prawda, to miałem watę w lewym uchu, bo mnie strzyka, ale kapitan też nie słyszał.

— Są tacy, co słyszą, jak trawa rośnie — mówił kucharz. — Opowiadał mi jeden, że przyłoży ucho do gołej ziemi i powiada: „Słyszę, jak rośnie jęczmień!”. I co powiecie? W tym miejscu po kilku tygodniach naprawdę wyrósł jęczmień. On go usłyszał!

— Ja znam lepszą sztukę — zaczął opowiadać marynarz, którego zwano „Klocek”. — Znałem takiego, co słuchał, jak pchły do siebie gadają.

— Jakżeż to może być? — zdumiał się Literat. — Słyszeć, no, mógł słyszeć, ale jak mógł rozumieć? Czy pchła gada ludzkim głosem?

— Dlaczego nie ma gadać? Psia pchła pewnie nie gada, ale ludzka, co przez całe życie na człowieku siedzi, mogła się nauczyć.

— No i co, no i co? — zakrzyknęli wszyscy.

— Otóż ten mój znajomy leży sobie w koi, bo go brzuch trochę bolał. Bardzo było cicho, a on słyszy jakiś pisk; patrzy, a na poduszce siedzą dwie pchły, jedna mała, a druga jak koń. A ta mała piszczy do tej wielkiej: „Mamo, czy ja mogę wleźć za koszulę temu, co tu leży?”. Na to ta wielka: „Nie bądź głupia! Otrujesz się. Ten człowiek wypił tyle rumu, że już w nim nie ma krwi, tylko czysty rum. Skacz na pokład, a potem na porucznika!”. Tak wyraźnie to słyszał, jakby capstrzyk12 grali. I dlatego dwa razy tyle pił rumu, co przedtem. To jest słuch, ha!

— Czy to możliwe?

— Na świecie wszystko jest możliwe. Gdybyś sobie kiedy wymył uszy, to i ty byś usłyszał. Na „Lechu” jest jeden taki, co raz słyszał, jak duch przeszedł po izbie. Nie widział go, bo duch jest taki jak mgła, a słyszał wyraźnie, jak człapie po podłodze.

— Przywidziało mu się!

— Wcale mu się nie przywidziało, bo mu duch zabrał srebrny zegarek.

— A po kiego licha duchowi zegarek?

— Pewnie po to, żeby wiedział, czy już jest dwunasta godzina? To jest ich wachta.

Marynarze ryknęli takim śmiechem, że wszystkie gadające pchły zaczęły skakać do morza.

Wtem rozkaz wydobył wszystkich na pokład, jak rybak wydobywa rybę na powierzchnię wody.

Fiński brzeg wynurzył się z morza.